ctihadn artlar


Bilindii zere ictihad; "er hkmlerden bir eyin zannnn talebinde, kiinin kendinde daha fazlasn yapmaktan aciz kaldn hissedecek derecede btn gcn harcamasdr" eklinde tanmlanmt. Yani, er hkm renmek iin nass anlama urunda kiinin en st seviyede gcn harcadktan sonra Kitap ve Snnette bulunan er hkm anlamasdr.

Bir eyin er bir ictihad ile istinbat edilmi bir er hkm zelliini kazanabilmesi iin bnyesinde eyi barndrmas gereklidir. Yani yaplan almaya ictihad denilebilmesi iin eyi beraberinde bulundurmas lazmdr:

1. Kendinde daha fazlasn yapmaktan aciz kalacak derecede g sarfettiini, harcadn hissetmesi,

2. Bu aba er hkmlerden bir eyin zannnn talebinde harcanmas,

3. Zannn talebinin er nasslardan olmas. nk zannn talebi ancak er nasslara dayandnda er hkmlerden saylr. Zira er hkm kullarn fiilleri ile alakal riin hitabdr.

Bu aklamalara gre kim btn gcn harcamazsa mctehid saylmaz. er hkmlerin dndaki bilimlerde ve grlerde zannn talebi ile ilgili olarak gcn harcayan kimse veya er hkmlerle ilgili bir zannn talebini er nasslarn dnda arayan kimse de mctehid saylmaz. Bu nedenle mctehid, ancak Allah Subheneh ve Tealann hkmn renmek iin er nasslar anlamada en st seviyede g harcayan kimsedir. Bunun dnda, mezheplerinin szlerini erh eden veya mezheplerinin szlerini anlayp onlardan hkmler karan veya er deliller yolundan baka bir yolla baz limlerin grn bir baka limin grne tercih edebilen lim kimseler ve benzerleri yukarda yaplan tarife gre mctehid saylmazlar.

ctihad, Allah Subheneh ve Tealann hkmn renmek iin, er nass anlama urunda, btn gcn harcadktan sonra er nass anlamakla snrl bir itir. Anlalmas gereken yer er nasslardr. er nasslar, er hkmlerden bir eyin talebinin istenildii yerdir.

Bundan dolay er nasslarn yalnzca Kitap ve Snnetten meydana geldii aka bilinmelidir. Kitap ve Snnetin dnda sz syleyenin konumu ne olursa olsun Kitap ve Snnetin dndaki nasslar er nasslardan saylmazlar. Ebu Bekir, mer, Ali veya bunlarn dndaki sahabelerin szleri hibir ekilde er nasslardan saylmaz. Ayn ekilde Cafer, afii, Malik ve bunlarn dndaki dier mtehitlerin szleri de kesinlikle er nasslardan saylmaz. Bu kiilerin veya bunlarn dnda kim olursa olsun herhangi bir insann szne dayanlarak hkm istinbatnda btn gc harcamak ictihad saylmayaca gibi, hkm istinbat etmek iin btn gcn harcayan kii de mctehid saylmaz. stinbat ettii hkme er hkm olarak baklmaz. Bilakis o, hkm istinbat eden kiinin kiisel gr olup er'an hibir kymeti olmayan bir grtr. Buna gre ister Sahabeden, ister Tabiinden, ister mtehitlerden, isterse bunlarn dndakilerden herhangi bir kimsenin sznden bir hkm istinbat etmek er'an caiz deildir. nk Kitap ve Snnetin dnda bir yerden er bir hkm istinbat etmek er'an haramdr. Zira byle bir hkm Allah Subheneh ve Tealann indirdiklerinin dndaki bir hkm saylr. Hlbuki Allah Subheneh ve Tealann indirdikleri Kitap ve Snnetle snrldr. Bu ikisinin dndakileri Allahu Tela indirmemitir. Kitap ve snnetin dnda bir yerden hkm almak, Allah Subheneh ve Tealann indirdiklerinin dnda hkm almaktr. Allah Subheneh ve Tealann indirdiklerinin dndaki hkm ise kesinlikle haramdr.

Kitap ve Snnet Arapa szlerdir. Kitap ve Snnet Allah Subheneh ve Teala katndan vahiy yolu ile gelmi nasslardr. Bu vahiy ya Kur'an Kerim gibi hem lafz hem de mana itibari ile Allah Subheneh ve Tealadandr, ya da yalnzca manas Allah Subheneh ve Teala'dan olup Resuln bu manay kendi szleri ile ifade ettikleridir ki bu da Hadistir. Bu iki halden -Kitap ve Snnet- hangisi olursa olsun her ikisi de Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in konutuu Arapa szlerdir. Bu sz ya (مترفين) kelimesinde olduu gibi yalnzca szlk anlamnda kullanlan bir sz olur, ya (الصلاة) kelimesinde olduu gibi lgat manasnn ierisinde yalnzca er manasnn kullanld bir sz olur, ya da      (الطهارة) kelimesinin (طهور, والمطهرون) kelimelerinde olduu zere hem szlk hem de er manalarnda kullanld bir sz olur. Bu durumda ise kelimeden Allah Subheneh ve Tealann kastettii hkm bilebilmek ve nass anlamada yeterlilik kazanabilmek iin kelimelerin hem szlk hem de er anlamlarn bilmek gerekmektedir. Buna gre ictihad artlar aadaki iki art etrafnda odaklamaktadr:

1. Szlk bilgilerinde yeterlilik,

2. er bilgilerde yeterlilik.

slm'n douundan H.2. asrn sonlarna kadar Mslmanlar; Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in dnemine yakn olmalar, hayatlarnda dine nem vermeleri dilin bozulmamasndan ve lgatlerinde takip ettikleri yolun selamette bulunmasndan dolay, ne er adan ne de lgat asndan belirli kaidelere ihtiya duymuyorlard. Bu nedenle o dnemde ictihad iin bilinen artlar yoktu. Zira ictihad bilinen bir iti. Binlerce mctehid vard. Sahabenin tamam mctehid idi. Yine valilerin, kadlarn ve yneticilerin neredeyse ounluu da mctehid idi. Halk arasnda Arap lisan bozulduunda dili kontrol altnda tutmak iin kurallar konuldu. nsanlar dnya ile megul oldular ve vaktinin ounu din iin harcayanlar azald. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in szlerine katlan yalanlar oald. Bu olaylar zerine nasih ve mensuhla, bir hadisin alnmas ve reddedilmesiyle, ayetlerden ve hadislerden hkm karma keyfiyetini anlama ile ilgili kaideler konuldu. Mtehitlerin saysnda azalma meydana geldiinde ise mctehid, kendi dndaki mctehidlerin kullandklar kaidelerden baka kaideleri kullanarak belirli istinbatlara vararak yeni ictihadlar yapmaya balad. Mctehid yle yetimeye balad:

Kendisi nasslardan hkmleri karmak iin ok denemeler yapar ve bu denemelerden dolay ictihad yapmak iin belli bir metod zerine yrmeye balar. Veya belirli kaideleri tespit eder ve tespit edilmi kaidelere uyarak artk buna gre ictihad etmeye balar. Bundan da, er nasslardan er hkm almada ve er nasslar anlamada belirli bir metoda sahip olmas nedeniyle mctehidin, mctehid olmas durumu ortaya kt. Bu arada baz mtehitler ictihad metodunda baka bir ahs taklit ettiler. Ancak onlar, kendileri dndaki mtehitleri istinbat edilmi hkmlerde taklit etmeyip, taklit ettikleri ahsn koyduu metoda gre bizzat kendileri hkm istinbat etme eklinde taklit ediyorlard. Yine bu arada baz Mslmanlar btn meselelerde deil, onlara sorulan belirli meselelerde er hkmlerden bir eyin zannnn talebinde glerini harcamada er bilgilerden bir eyde derinletiler. Bylece pratikte Mslmanlar arasnda grup mctehid meydana geldi:

1. Mutlak mctehid,

2. Mezheb mctehidi,

3. Mesele mctehidi.

Mezheb mctehidi: Mezheb mctehidi; ictihad metodunda mtehitlerden birini taklit eden mtehittir. Ancak mezheb mctehidi mezheb imamn taklit etmez, hkmlerde kendi ictihad eder. Mezheb mctehidi iin mezhebinin delillerini ve hkmlerini bilmesinden baka hibir art yoktur. Mezhebindeki hkmlere uyabilecei gibi muhalefet de edebilir. Buna gre herhangi bir mezhebe tabi olup da, o mezebde ictihad edebilme gcne sahip olan bir kimsenin, bir takm hkmlerle ilgili meselelerde (kendinde) daha kuvvetli delil varsa mezheb imamnn grlerine muhalefet etmesi caizdir. mamlarn yle syledikleri rivayet olunur: "Hadis sahih olduu zaman o benim mezhebimdir ve benim szm duvarn arkasna atnz." Bu tr mctehidin en ak rneini afii mezhebinin tabilerinden olan mam- azali'de grmekteyiz. mam- azalinin afiinin ictihadlarna ters den birok ictihad vardr.

Mesele mctehidine gelince: Bunun ne belirli artlar vardr ne de belirli bir metodu. er nasslar ok iyi bir ekilde anlayabilecek ekilde bir takm lgat bilgilerine, er bilgilere sahip olan herkesin mesele mctehidi olmas ve tek bir meselede ictihad etmesi caizdir. Tek bir meselede mtehitlerin grlerini, delillerini ve istidll/delil getirme ynn incelemesi ve bu incelemeden sonra, grlerini inceledii mtehitlerin grne uygun olsun olmasn, er hkm olduu zann galibine gre er hkm hakknda belirli bir anlaya ulamas caizdir. Ve yine tek bir meseledeki er delilleri inceleyip er delillerden zann galibine gre ulat hkmn er hkm olduunu anlamas da caizdir. Aratrd mesele daha nceki mtehitler tarafndan aratrlm olsun olmasn fark etmez. Tek meselede ictihad eden mctehidin ictihad ettii mesele ile ilgili bilgilere sahip olmas onun mctehid olmas iin yeterlidir. tihat ettii mesele ile ilgisi bulunmayan konularla alakal fkh ve usul bilgilerine sahip olmamas ona bir zarar vermez.

Sahabe asrnda olduu gibi herhangi bir arta bal kalmakszn er nasslar anlayp dorudan doruya er nasslardan hkmler istinbat eden kimseler vard. Yine belirli bir mezhebin tabisi olarak kalp mezheb imamlarnn grlerine ters ictihadlarda bulunan kimseler de vard. te o dnemlerdeki ictihad vakasna gre mezheb mctehidi ve mesele mctehidi ortaya kt. Vaka asndan durum budur. ctihad asndan ise durum farkllk arzetmektedir. Kii baz nasslarla alakal konularda mctehid iken bir ksmnda ise mctehid olmamaktadr.

Ancak bazlarnn; "ctihad; ictihad ile ilgili bilgileri kuatan kiinin nefsinde ortaya kan bir melekedir/yetenektir" szlerinin asl yoktur ve vakaya da uygun deildir. Bazen kiide yetenek olur fakat mctehid olmaz. nk o bir meseleyi aratrmaya, incelemeye nem vermede kendini mkellef grmemektedir. Yetenek, kavrama ve balant kurma gc demektir. Bu yetenek bazen er ve lgavi bilgilerin tamamn kuatmaya ihtiya gstermeden, er ve lgavi bilgilerin bir ksmnn bilinmesi ile beraber zek stnl ile gerekleir. Bazen ise ders ve eitim iin bir ilim olarak kii, er ve lgavi bilgilere sahip olmakla beraber ayn limde dnmenin bulunmamas nedeniyle yetenek bulunmaz.

nk ictihad hissedilebilir sonular olan hissedilebilir bir ilemdir. Yani hkme ulamak iin ameli olarak g harcamaktr. Fakat yetenein varl ictihad olarak isimlendirilmez. Bu nedenle kii baz meselelerde ictihad yapabilirken baz meselelerde ise ictihad yapamayabilir. Buradan da anlalmaktadr ki ictihad, baz konularda gerekleebilirken baz konularda ise gerekleememektedir.

Ancak ictihadn bir ksm meselelere ayrlabilmesi, ictihadn paralanabilecei anlamna gelmez. nk fkhn baz blmlerinde mctehidin, ictihad yapmaya gc yeterken fkhn dier blmlerinde ictihada gc yetmeyebilir. Yani ictihadn blmlere ayrlabilmesi demek, baz delillerin akl ve delillerde phelerin bulunmamas nedeniyle konuyu kavrama imknna sahip olmak ve baz delillerdeki danklk, derinlik ve zerinde uralan konuda birbirine zt birok delilin bulunmas nedeniyle konuyu kavrama imknna sahip olamamak demektir. Bu durum bazen usul kaidelerinde ortaya kar bazen da er hkmlerde ortaya kar. tihadn blnebilmesi fkhn blmleri zerinde deil hkm karma gc noktasnda grlr.

Bu anlatlanlarn hepsi mezheb mctehidi ile ilgili bir durumdur.

Mutlak mtehit ise; hem er hkmlerde hem de er' hkmleri istinbat metodunda ictihad eder. Baz mezheblerde olduu gibi bu konuda ister kendisine ait zel bir metod benimsemi olsun isterse benimsememi olsun fark etmez. Ancak Sahabe asrndaki mtehitlerde olduu gibi hkm istinbat etmede belli bir metodu takip etmesi elbette ki doaldr. Arap lisan bozulduktan ve insanlar dini anlamak iin daha fazla vakit ayrmadan uzaklanca bir kimsenin mutlak mctehid olmas iin, ictihad metodu ile ilgili birtakm artlar hazrlamas kanlmaz hale geldi. Buna dayanarak mutlak mctehid olmann nemli iki art vardr, dediler:

1. Hkmlerin ve kurallarn kt semi/nakli delilleri bilmek,

2. Arap lisannda ve edebiyatlarn kullanmnda yer alan kelimelerin kullanm ynlerini bilmek.

Ancak semi deliller; Kitap, Snnet ve icmaya dnp bakmay, deliller arasnda denge kurabilecek gce ulamay, bir araya toplayabilmeyi ve aralarnda eliki var gibi grnen delillerden kuvvetli olan tercih edebilmeyi gerektirir. Bu nedenle bazen mctehidin nazarnda deliller oalr ve tek bir problemle alakal birok delilin var olduunu ve bunlarn her birinin dierinin gerektirmedii hkm gerektirdiini grr. Bu durumda ise mctehid, hkm kabul etmede dayanmas gereken delillerden birini tercih edebilmesi iin tercih ynn aratrmaya muhtatr. rnein Allahu Telann u ayetleri ahitlik hakkndadr:

وَأَشْهِدُوا ذَوَى عَدْلٍ مِنْكُمْ "inizden de iki adil ahit getirin."[1]

 اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ "inizden iki adil kimseyi veya sizden olmayan iki kiiyi ahit tutun."[2]

Birinci ayet ahitlerin Mslmanlardan olduuna nass tekil ederken, ikinci ayet ise ahitlerin Mslmanlardan ve gayri mslimlerden olabileceine nass tekil etmektedir. Yani birinci ayet ahidin Mslman olmasn art koarken ikinci ayet ise gayri mslimin de ahitlik yapmasna cevaz vermektedir. Dolaysyla mctehidin iki ayetin arasn bulmas gerekmektedir. Yani birinci ayetin ahitlik konusunda mutlak olduunu ikinci ayetin ise yolculuk esnasnda yaplabilecek bir vasiyet ile mukayyet olduunu bilmesini gerektirmektedir. Dier bir anlatmla ikinci ayetin vasiyet esnasnda vasiyetin dndaki mali muamelelerde Mslman olmayanlarn ahitlik yapmasna cevaz verdiini birinci ayetin ise mali konularn dndaki meselelere delalet ettiini mctehidin bilmesini gerektirmektedir. Ayn zamanda iki ayet de beyyinenin iki adil ahit zerinde olduuna delalet etmektedir.

Allahu Tela'nn u ayeti de bunu teyit etmektedir:

وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ     "Erkeklerinizden iki ahit tutun. Eer iki erkek bulunmazsa, bir erkek iki kadn ahit olabilir."[3]

Bu durumda Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in emzirme konusunda bir kadnn ahitliini kabul ettiini ve davacnn yemini ile beraber bir kiinin ehadetini kabul ettiini haber veren sahih hadis ile ayetler arasndaki balant nasl kurulacaktr? bn-i Abbas'dan; Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem, yemin ve bir ahidin ehadeti ile hkmetti. Yine Cabir Radyallahu Anhum'dan; Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem ahitle beraber bir yemin ile hkmetti. Mminlerin emiri Ali b. Ebu Talib Radyallahu Anha ise yle demektedir. "Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem bir ahidin ahitlii ve hak sahibinin de yemin etmesi ile hkmetti."

Grld zere deliller arasnda eliki vardr. Ancak nasslar inceden inceye aratran bir mctehid ayetin ahitlik konusunda ekmel/eksiksiz nisab/miktar zikrettiini, ekmel nisab tamamlanmad zaman ahitliin kabul edilmeyecei anlamna gelmediini grr. nk nisab ancak tahamml iin vardr. Fakat kad tarafndan hkmde ve hkm uygulamada ehadet nisab art koulmaz. Sadece beyine/yemin art koulur. Beyyine ise; tek bir kadnn ehadeti ile veya bir erkein ahitlii ile beraber hak sahibinin yemini ile hakk/doruyu aklayandr. Ancak zina ehadetinde olduu gibi ehadet nisabn tayin eden er bir nassn gelmesi mstesnadr. Bu durumda nass ile ehadet nisab kaytlanm olur.

Yine Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem Uhud savanda mriklerin Mslmanlarla beraber savaa katlmalarn kabul etmeyip reddederek onlar hakknda; لا تستعين بالكفار "Kfirlerden yardm istemeyiz." derken Huneyn'de ise mriklerin yardmlarn kabul etmitir. Burada da bu iki delil arasnda uyum nasl salanacaktr?

Burada mctehidin, Resuln Uhud'da mriklerin kendi bayraklar altnda savaarak, Mslmanlara yardm etmeyi istediklerinden dolay mriklerin yardmn reddettiini bilmesi gerekir. Bu nedenle Uhudda mriklerin yardmlarnn reddedilmesindeki illetin, mriklerin devletlerinin/bayraklarnn glgesi altnda savamak istemeleri olduunu anlamaldr. Huneyn'de onlarn yardmlarn kabul etmesinin sebebi ise; Resuln sanca/bayra altnda savamay kabul etmelerinden dolay olduunu, dolaysyla da illet kalkt iin Huneyn'de mriklerin yardmlarn kabul ettiini ve yardm almann caiz olduunu bilmesi gerekir.

te, bu ve benzeri aklamalarla delillerdeki karklk/eliki grnts ortadan kalkar.

Sem delilleri anlama ve onlar arasndaki dengeyi kurabilme gcne sahip olmak temel arttr. Bu nedenle mutlak mctehidin er hkmlerin kaynaklarn ve ksmlarn, isbat yollarn, delalet ettii eyler zerindeki delalet ynlerini, ihtilaf mertebelerini ve onlarn muteber artlarn bilmesi gerekir. Deliller birbiri ile att zaman ise tercih ynlerini de bilmesi gerekir. Bunlar bilmek ise hadis ravilerini, cerh ve ta'dil metodunu, nzul sebeplerini ve nasslardaki nasih ve mensuhu bilmeyi gerektirir.

Lafzlarn delalet ynn bilmek ise; Arapa lisann bilmeyi, Arapa lisanndaki lafzlarn anlamlarn, delalet ve belaat ynlerini bilmede hkim bir konuma sahip olmay, gvenilir rivayete dnebilmek ve bu konuda lgatilerin ne dediini bilebilmek iin tek bir lafzda geerli olan ihtilaflar bilmeyi de beraberinde gerektirir. Szle bakarak القرء kelimesinin temizlik ve hayz anlamna geldiini النكاح kelimesinin cinsi mnasebet ve akid anlamna geldiini bilmek yeterli deildir. Bilakis genel bir ekilde sarf, nahv, belaat, lgat ve bunlarn dndaki dallarda Arapa lisann bilmek gerekir. Bunlar bilmek, Arapa lisanna, edebiyatlarn kullanmna gre tek bir cmle, tek bir lafzdaki delalet ynne vakf olma imknn, Arapa kitaplara mracaat etme ve onlardaki ibareleri anlama imknn salar. Fakat bu, btn detaylarnda mtehit olmak demek deildir. Zira bu hususta, lgatte Esmai, Sibavhi gibi olmas art koulmaz. Lafzn delaleti ile cmleler ve slplar arasndaki ayrm yapabilecek derecede, mutabakat, tazmin, hakikat, mecaz, kinaye, mterek, mteradif gibi lgat konularn bilerek lgat sluplarnda lim olmak yeterlidir.

zetle mutlak ictihad derecesine ulamak iin kiide iki zelliin bulunmas gerekir:

1. Sem'i delilleri anlayarak er maksatlar anlamak,

2. Arapa lisann ve ondaki cmlelerin, lafzlarn ve slplarn delaletlerini bilmek.

te, bylece mctehid anlayna binaen hkm istinbat etme imknn elde edebilir. Mutlak mctehid demek btn nasslar kuatc olan ve ne olursa olsun herhangi bir hkm istinbat edebilme gcne sahip olan anlamna gelmez. Mutlak mctehid, birok meselede mutlak ictihad derecesine ulamakla beraber bunlarn dndaki baz meseleleri bilmiyor da olabilir. Btn meselelerde ve her mesele ile ilgili hkmleri bilmesi ve idrak etmesi mutlak mctehid olmann artlarndan deildir. Dolaysyla mutlak mctehidin varl sanld kadar zor bir i deildir. Bilakis doru bir ekilde bu ie nem verildii srece mutlak mctehid olmak kolaydr. eriat ve lgat ile ilgili gerekli bilgileri rendikten sonra herkesin mesele mctehidi olmas da kolay bir itir.


[1] Talak:2

[2] Maide 106

[3] Bakara  282