slm D Kltrler Karsnda Mslmanlarn Tavr


Mslmanlar ran', Irak', am', Msr', Kuzey Afrika'y ve spanya'y fethettiler. Bu lkelerin hepsi farkl dillere, rklara, medeniyetlere, kanunlara ve adetlere sahiptiler. stelik kltrleri de farkl idi. Mslmanlar bu lkeleri fethettikleri zaman slm Davetini oralara tadlar ve oralarda slm nizamn uyguladlar.

Ayrca oralarda yaayan insanlar iman edinceye kadar Mslman olmalar iin onlar zorlamyorlard. Ancak slm ideolojisinin gc ve doruluu, akidesinin kolay anlalmas ve ftrata uygunluu onlar etkiledi ve onlar grup grup Allah Subhneh ve Tealann dinine girdiler. Bunlara ilave olarak slm'n anlalmas herkes iin kolayd.

Harp halinde limler orduyla beraber hareket ediyorlar ve insanlara slm dinini retmek iin eitli lkelere gyorlard. Bu nedenle bu lkelerde gl bir slm kltr hareketi meydana geldi. Bunun, insanlara dinin hakikatini ve kltrn anlatmada ok byk etkisi oldu. Bylece slm, fethedilen lkelerdeki kltrleri ve dnceleri etkiledi. Btn akliyetler slm akliyetinin potasnda eridi.

Ancak slm, dnyann fikri liderlik merkezini ele almakla, insanl karanlktan kurtarmak iin alyor ve davetini korumak ve insanlara tama iin kuvvet hazrlasa da asla kendini kabul ettirmek iin insanlar zorlamyordu. Bunlara ilave olarak ise, slm'n hakikatini idrak etmeleri iin akllar ve zihinleri slm kltr ile donatmaya alyordu. Bu nedenle slm, insanlarn slm kltrne uymalarnda ok dzgn bir slb kulland.

Mslmanlar Arap yarmadasndan ktklar zaman fetih yolu ile slm' yayacaklarn anlyorlard. lkelere girdiler ve oralara slm' gtrdler. Kur'an, Snneti Nebeviyeyi ve Arapa lisann gtrdler. nsanlara Kur'an, Hadisi ve din hkmlerini rettikleri gibi ayn zamanda onlara Arapa lisann da retiyorlar ve slm kltrnn iyice yerlemesine ok fazla nem veriyorlard.

Bu nedenle Mslmanlarn ynetimleri altnda ok fazla zaman gemeden fethedilen lkelerdeki eski kltrler iyice azalarak yok oldu. slm kltr lkelerin tek kltr halini ald. slm'n dili olan Arapa lisan o lkelerdeki tek lisan oldu. Zira slm Devletinin kulland resmi dil yalnzca Arapa idi. Bu nedenle halklarnn, dillerinin ve kltrlerinin farkllna ramen btn slm beldelerindeki kltr tek kltr olan slm kltrnden meydana geldi. ran kltr am kltrnden, Afrika kltr Irak kltrnden ve Yemen kltr de Msr kltrnden farkl iken btn akliyetler tek akliyette slm akliyetinde odaklat. Bu nedenle fethedilen topraklarn tamam daha nce farkl lkelerden olumakta iken, Arap beldeleriyle beraber tek bir lke olarak slm lkesini meydana getirdi. Bu topraklarda yaayan insanlarn tamam da daha nce farkl halklardan ve rklardan mteekkil iken tek bir mmet olarak slm mmetini oluturdu.

Msteriklerin/oryantalistlerin kasten yaptklar ve baz Mslman limlerin de iine dtkleri fahi bir hata vardr. Msterikler; ran, Rum, Yunan, Hind ve dier kltrlerin slm kltrn etkilediini iddia etmektedirler ve kasten de bunlar yaymaktadrlar. Birok yabanc kltrn slm kltrne girdiini syleyenlerin szlerindeki saptrma ne kadar da aktr. Oysa gerekte slm kltr fethedilen lkelere girdii zaman bu lkelerdeki kltrleri tamamen etkiledi, hatta neredeyse eski kltrler tamamen yok oldu. Daha nce bu lkelerin kltrleri olarak niteledikleri kltrlerin yerini slm kltr alarak bu topraklardaki tek kltr haline geldi.

slm d kltrlerin slm kltrn etkiledii phesine gelince: Bu phe, Mslman olmayanlarn eya hakkndaki mefhumlar deitirmek iin yaptklar kastl hareketler ve bir takm aratrclarn dar grllklerinden dolay kastl olarak yaplan bir kargaa ile gelmitir. Evet, slm kltrnn, gelimesi, yeerip grlemesi iin yabanc kltrlerden faydaland ve istifade ettii dorudur. Fakat bu, etkilenmek deil, sadece yararlanmaktr. Bu ise; btn kltrler iin gereklidir.

Bir kltrden etkilenme ile faydalanma arasnda fark udur:

Bir kltrden etkilenmek; o kltr inceleyip aratrmak ve ierdii dnceleri kendilerinde daha nceden var olan kltre soyut bir ekilde benzemesi veya bu fikirlerin holarna gitmesi nedeniyle alarak kendi fikirlerine katmalar demektir. Bir kltrden etkilenmek, kiiyi etkilenilen kltrde var olan fikirlere inanmaya sevk eder. Eer ilk fetihte Mslmanlar yabanc kltrden etkilenmi olsaydlar Roma hukukunu naklederler ve slm'dan bir para sayarak Roma hukukunu tercme eder ve slm hukukuna ilave ederlerdi. Yunan felsefesini akidelerinden bir para yapabilirlerdi. Hayatlarn ran ve Roma hukukuna gre ynlendirebilirler ve devlet ilerinde de onlarn maslahatna gre hareket edebilirlerdi. Eer byle yapm olsalard, Arap yarmadasndan ilk kta slm, istikrarsz bir tarafa ynlendirilmi, fikirleri karmakark bir hale getirilerek, slm zelliini kaybetmi olurdu. Eer etkilenme olsayd byle bir sonu ortaya kard.

Faydalanmaya gelince; faydalanma ise kltr derinlemesine incelemek, aratrmak, slm kltr ile aratrlan kltr arasndaki fark bilmek sonra da slm fikirlere herhangi bir elikinin szmasna yer vermeden, hayat hakknda, teri ve akide hakknda dier kltrlerden her hangi bir fikri de almadan bu kltrdeki manalar, tebihleri, edebi kltr rnlerini, mana ve tebihlerdeki eda gzelliklerini almaktr. zetle slm d kltrden etkilenmeden, hayata bak as zerinde bir etki meydana getirmeden bilgilenmek iin incelemektir.

Mslmanlar slm fetihlerin balangcndan kltrel ve misyoner saldrlarn youn bir ekilde yapld miladi on sekizinci asrn ortalarna kadar yani k dnemine kadar slm akidesini kltrlerine esas olarak alyorlard. slm d kltrleri, ierisinde var olan fikirlere inanmak iin deil, ierisinde hayattaki eyalar hakknda var olan manalardan faydalanmak iin inceliyorlard. Bu nedenle slm d kltrlerden etkilenmediler ancak faydalandlar.

Fakat Batllarn kltrel saldrlarndan sonra Mslmanlar, bunun tam tersini yaptlar. Bat kltrn incelediler ve Bat kltrne ait fikirlerden holandlar. Hatta onlardan bir ksm Bat fikirlerine inanarak slm kltrn tamamen brakt. Bir ksm ise bat kltrne ait fikirlerden holanarak onlar slm kltrnden sayp slm kltrne ilave etti. Bylece slm kltr ile elimesine ramen Bat kltrne ait baz fikirler slm fikirlerden sayld.

Onlardan birou "Egemenliin kayna halktr" eklinde bilinen demokratik kural slm kural olarak kabul ettiler. Hlbuki bu kural hkimiyetin halka ait olduu, kanunlar koyann halk olduu anlamna gelmektedir. Bu ise slm'la tamamen  elimektedir. nk slm'da egemenlik halkn deil eriatndr. Kanunlar ise insanlar tarafndan yaplmaz Allah Subhaneh ve Teala katndan gelir.

Yine onlardan birou slm'n, demokrasi, sosyalizm ve komnizm gibi bir sistem olduunu sylediler. Oysa;

- slm demokrasi ile elimektedir. nk slm, devlet bakann, eriat uygulayc ayn zamanda da eriatla kaytl klmtr. Ynetici, halk tarafndan cretle tutulmu bir kii olmad gibi kendi iradesine gre hareket eden bir kii de deildir. Bilakis o, eriata gre mmetin maslahatn gzetir.

- slm, sosyalizm ile de elimektedir. nk slm'a gre mlkiyet, keyfiyet asndan snrldr. Azlk-okluk bakmndan mlkiyetin snrlandrlmas caiz deildir.

- slm, komnizmle de elimektedir. nk slm, Allah Subheneh ve Tealann varlna iman hayatn esas klmakta, ferdi mlkiyeti kabul etmekte ve onu korumak iin almaktadr.

Fikirlerinden holanlarak demokrasiyi veya sosyalizmi veya komnizmi slm'dan saymak yabanc kltrden faydalanmak deil ondan etkilenmek demektir.

Bundan daha kts Batnn fikri liderlii, slm akidesi ile elien bir akidedir. Onlardan bir ksm Bat kltrnden etkilendi ve baz reticiler dini devletten ayrmak gerekir demeye baladlar. Bazlar ise din siyasetten baka eydir dedi! Din siyasete karmaz diyenler oldu!

Btn bunlar kltrel saldrlardan sonra k asrnda Mslmanlarn slm d kltrleri inceleyip aratrdklarna ve ondan etkilendiklerine delalet etmektedir. Oysa daha nceki dnemlerde Mslmanlar da slm d fikirleri incelediler, aratrdlar. Ancak onlardan etkilenmeden istifade ettiler/faydalandlar.

Bylece Mslmanlarn slm d kltrleri inceleme ve aratrma keyfiyetinin ve slm d kltrleri al keyfiyetinin ortaya konulmas ile dier kltrlerden Mslmanlarn nasl faydalandklar ve nasl etkilenmedikleri aka grlmtr.

slm kltrn inceleyen kimse bu kltrn ierisinde tefsir, hadis, fkh ve benzeri er bilgilerin, sarf, nahv, edebiyat belaat ve benzeri Arapa lisanna ait bilgilerin, mantk ve tevhid gibi de akli bilgilerin var olduunu grr. slm kltr bu grup bilgi dalnn dna kmaz.

er' bilgiler kesinlikle slm d kltrlerden etkilenmemitir. Kesinlikle faydalanmamtr da. nk er bilgilerin esas Kitap ve Snnet ile kaytldr.

-Fkh; Fakihler slm d kltrlerden kesinlikle faydalanmadlar, inceleyip aratrmadlar da. nk slm eriat eski eriatlarn tamamn neshetmitir. slm'dan nceki eriatlara gre yaayan kimseler, slm geldikten sonra onlar tamamen brakmakla emrolunmular ve brakmayanlar da kfir saylmlardr. Bu nedenle eriata gre; Mslmanlarn slm d eriatlar almalar ve etkilenmeleri caiz deildir. Mslmanlar, yalnzca slm hkmlerini almakla kaytldrlar. nk slm hkmlerinin dndakiler kfr hkmleridir ve alnmalar haramdr.

Buna binaen hkmlerin alnmasnda slm'n yalnzca bir metodu vardr. Bu metot; var olan sorunu anlamak ve er delillerden bu sorunla ilgili hkm karmaktadr.

Bu nedenle Mslmanlar, Roma hukukundan veya dier hukuklardan kesinlikle etkilenmediler, herhangi bir ey almadlar. Ne incelediler ne de aratrdlar. Mslmanlar felsefi eserleri ve baz ilim dallar ile ilgili eserleri tercme etmelerine ramen slm hukukunun dndaki ne Roma hukuk ve kanunlarndan, ne de Roma hukuk ve kanunlarnn dndakilerden asla herhangi bir eyi tercme etmediler.

Btn bunlar fakihlerde, ne faydalanmak amacyla ne de incelemek ve aratrmak amacyla slm fkhnn dndaki hukuktan herhangi bir eyin bulunmadna kesinlikle delalet etmektedir.

slm fkhnda var olan gelime ve byme fethedilen topraklarda yaayan Mslmanlarn karlatklar olaylara zmler aranmasnn sonucudur. slm Devleti'nin karlat ok geni apl ekonomik sorunlar ve bu devletle ilgili muhtelif ilerde ortaya kan meseleler, Mslmanlar, slm kaidelere gre Kitap'tan ve Snnetten veya Kitap ve Snnetin iaret ettii er delilerden bu meseleleri zecek hkmler karmaya ve karlalan sorunlar hakknda dinlerinin hkmlerini renmeye sevk etmitir. Zira hkmler, sorunlar zmek iin vardr. Dinlerinin emrettii ve Efendimiz Muhammed Sallallahu Aleyhi Vesellem'in akladklar da budur. Muhammed Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Muaz' Yemen'e vali olarak gnderdiinde ona yle syledii rivayet edilir:

بم تحكم؟ قال بكتاب الله قال: فإن لم تجد. قال بسنة رسول الله. قال: فإن لم تجد. قال: اجتهد رأيي. فقال: الحمد لله الذي وفق رسول رسول الله لما يحبه الله ورسوله    "Ne ile hkmedeceksin? Muaz; Allahn Kitab ile. Kitap'ta bulamazsan? Allahn Resul'nn Snneti ile. Allahn Resul'nn Snnetinde de bulamazsan? Grmle ictihad ederim, deyince Allah Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem yle dedi: Allahn Resul'nn elisini, Allah ve Resul'nn sevdii eyde muvaffak klan Allaha hamd olsun."[1]

Bu nedenle ortaya kan her mesele karsnda er hkm istinbat ederek ictihad yapmak Mslmanlara farzdr. stinbat edilen bu hkmler Kitap'tan ve Snnetten veya Kitap ve Snnetin iaret ettii er delillerden kartlm slm'a ait er hkmlerdir.

Tefsire gelince; Mslmanlar;  ya kelimelerin ve cmlelerin szlk veya er anlamlarna gre ya da ortaya kan olaylar bu kelimelerin ve cmlelerin delalet ettii anlamlarn kapsamna dahil ederek ayetlerin anlamlarn aklamaya alyorlar ve Kur'an- tefsir ediyorlard. Her ne kadar ayetlerin anlamlarn aklamada ve tefsirde genileme olduysa da, slm d kltrden saylmas itibar ile hayata bak as ile ilgili olarak Roma veya Yunan fikirlerinden ve kanunlarndan tefsire hibir ey girmemitir. Evet, Kur'an d anlamlar olmalarna ramen baz mfessirlerin uydurma ve zayf hadislere tefsirlerinde yer verdikleri ve bunlarn Kur'an tefsirindeki anlamlara kart dorudur.  Fakat bunlar slm d kltrlerin etkisi saylmaz. Bilakis, sylemedii halde Resuln hadislerine sokulan eylerin slm kltrne de sokulmas saylr. Hadislere iftira edilerek slm'a bir eyin sokulmasyla, slm'dan bir para saylarak slm d fikirlerin slm'a sokulup slm d kltrden etkilenme arasnda fark vardr.

zetle; er bilgiler, slm d kltrden kesinlikle etkilenmemitir.

Edebiyat, lisan ve benzeri bilgilere gelince: Arapa lisannn fethedilen lkelerdeki lisanlar zerinde, hayat ilerinde genel olarak kullanmdan kaldracak derecede ok gl bir etkisi olmutur. Kur'an'n dili olmas ve slm'n anlalmasnda temel bir para olmasndan dolay hayattaki ilerin hemen hemen tamamnda tek egemen dil Arapa idi. Bu nedenle slm'a tamamen inandktan sonra fethedilen blgelerde yaayan halklarn bu etkinin glenmesinde ortak olduklar grlmtr. nk Arapa, inand ve baland slm dininin bir gereidir. Bu nedenle Arapa lisan fethedilen blgelerdeki dilden ve kltrden etkilenmemitir. Tam tersine Arapa, fethedilen topraklarda kullanlan ana dili etkileyerek zayflatt hatta bazlarnda ana dil tamamen yok oldu bir ksmnda ise yok olmaya yz tuttu ve slm'n tek dili olan Arapa lisan hayatta hakim olarak kald. Arapa, slm Devleti'nin tek resmi dili ve yaygn olan dildir. Arapa; kltr, ilim ve siyaset lisandr.

Ancak Arap edebiyat fethedilen blgelerde medeni ekillerle (bina vb) ba bahe ile kklerle, denizler ve nehirlerle eitli manzaralarla vb karlanca anlamlarn, hayal gcn, benzetmelerini ve konularn artrd, gelitirdi ve bunlardan istifade etti. Ancak slm ile elien fikirlerden etkilenmedi. Bu nedenle slm akidesi ile ilgili konularda ve slm'la elien meselelerde Mslman edebiyatlarn hibirinin etkilenmedii ve onlardan tamamen yz evirdii grlr. Yunan felsefesinin tercme edilmesine ve Yunan felsefesine nem verilmesine, Yunan edebiyatlarnn birok ilah kabul etmelerine, onlara beeri sfatlar vermeleri ile ilgili yazlar yazmalarna ramen bunlarn hibiri, Mslmanlarca hibir ekilde reva bulmad ve kabul grmedi. Hatta onlara kesinlikle dnp bakmadlar bile.

Evet, baz ahslarn slm kltrne uymayan bir takm davranlarda bulunduu, birtakm edebiyat, air ve erotik konular ileyenlerin slm'n kabul etmedii anlamlar kullandklar dorudur. Ancak bunlar slm toplumu ierisinde anlmayacak kadar aznlkta kalm kimselerdir. Bunlarn ortaya koyduklar edebi eserlerde slm'n yasaklad eylerin etkisi grlse de bu etki, slm kltrn etkileyebilecek bir durumda olmamtr. Bilakis slm kltr, Arap edebiyat ve Arapa lisan aibelerden arnm bir halde devam etti.

Akli bilgilere gelince; Mslmanlar, hayattaki asl vazifeleri olan slma Davetin doas gerei dier dinlere ve kltrlere mensup kiilerle karlayorlard. Dier din ve kltr sahipleri Yunan felsefesi ile silahlanmlard. Bu nedenle de elbette ki onlarn akidelerini rtmek, bozukluunu ve yanlln aklamak gerekiyordu. Yine bu kimselerin anlayabilecei bir slbla slm akidesinin aklanmas da gerekmekteydi. Bundan dolay slm akidesinin insanlara anlayacaklar bir slbla aklanmas ve retilmesi iin Mslmanlar, tevhid ilmini oluturdular. Tevhid ilminin konusunu her ne kadar slm akidesi oluturuyorsa da, ekil ve eda asndan akli bilgiler kapsamna giren Tevhid ilminde Mslmanlar mantktan faydalandlar. Bu nedenle de mant Arapaya tercme ettiler.

Buradan da aka anlalmaktadr ki yabanc kltr ne er bilgilerde ne Arap dili ile ilgili konularda ne de akli bilgilerde slm kltrn etkilememitir. k asrnn sonlarna kadar slm kltr sadece slm kltr olarak kalmtr.

Ayn ekilde dnme metotlar asndan da slm' anlamalar asndan da Mslmanlar, slm d kltrden etkilenmediler. Yalnzca slm akideye sahip Mslmanlar olarak hayatlarn srdrdler.

Ancak baz fertler akli bilgilerde yabanclardan etkilendiler ve onlarda yepyeni fikirler ortaya kt. Yine, yabanc felsefelerin beyinlerini bulandrmas nedeniyle baz fertler bir takm slm fikirleri anlamada hataya dtler veya akli konular aratrrken onlar sapkla dmeye sevk etti. Baz fikirleri ve slm fikirleri slm akidesinden kopuk bir ekilde anladlar. Bunlar iki gruptur:

1. Anlaylarndaki hata onlar ierisinde bulunduklar yanl bir ortama drmekle birlikte onlar, slm zihniyeti ve slm nefsiyeti tamaya devam ettiler. Bu nedenle hatal fikirleri ierse de onlarn akli rnleri slm kltrnden sayld. Ancak onlardaki hata anlaytan kaynaklanan bir hatayd.

2. draktaki sapklk onlar ierisinde bulunduklar hale drd. slm akidesinden tamamen uzaklatlar ve slm d bir akliyet tar oldular. Bu nedenle onlarn akli rnleri slm kltrnden saylmad.

Birinci gruptakilere gelince; Onlarn anlayta hataya dmelerinin sebebi Hind felsefesidir. Hind felsefesi, dnyadan el etek ekmeyi ve bedene azap etmeyi ngrmektedir. Baz Mslmanlar zhd ile Hind ilekeliini birbirine kartrarak, dnyadan el etek ekmenin, vcuda ikence yapmann baz hadislerde bahsedilen zhd olduunu sandlar. te, bu anlaytan tasavvufular denilen grup ortaya kt. Bu ise; dnyadan almak ya da dnyadan yz evirmek manasnn anlalmas zerinde etki yapt. Oysa zhdn manas, dnyay bir gaye edinmemek, uruna mal kazanlacak yce deer haline getirmemek anlamna gelmektedir. Yoksa zhdden kast; temiz olan eylerden faydalanmamak deildir. Hint felsefesinde var olan dnyadan el etek ekmek ise; slm fikrinin tam tersine gc yettii halde hayatn lezzetlerinden ve temizlerinden tamamen yz evirmek anlamna gelmektedir. Ki bu anlay, slm'la tamamen eliir. te bu hatal anlay; Hint felsefesinin birtakm Mslmanlar tarafndan incelenip aratrlmasnn uzants olarak onlarn zihinlerini bulandrmasnn sonucunda ortaya kt.

kinci gruba gelince; Onlarn anlaylarndaki sapkla Yunan felsefesi sebep olmutur. Yunan felsefesi; metafizik konular inceleyen, aratran fikirleri gndeme getirdi. lahn varl ve sfatlar ile ilgili konularn aratrlmasn salad.

Fethedilen blgelerde Yunan felsefesi ile kltrlenmi olan gayri mslimler slm'a hcum ettiler. Onlarn bu saldrlar; slm'a saldranlarn hcumlarn reddetmek, geri pskrtmek iin bir takm Mslmanlar Yunan felsefesini tercme etmeye, inceleyip aratrmaya sevk etti. slm'n getirdikleri ile Yunan felsefesinden gelenler arasnda bir uyum salamaya altlar. Bu aba ise Yunan felsefesi ile        har-neir olanlar etkileyerek Kur'an yaratlm mdr deil midir? Sfat mevsufun/vasflanan hususun ayn mdr yoksa deil midir? vb. gibi konularn aratrlmasna sevk etti. Ancak bu aratrmalar slm zihniyeti snrnda durdu. Ve bu kiiler slm akidesine ait fikirlere bal kaldlar. Onlarn aratrma yapmalarnn sebebi kendilerinde var olan slm akidesi idi. Bu nedenle slm akidesinden kmadlar. slm akidesine uygun olmayan felsefi konulara srklenmediler. Onlarn fikirleri slm fikirlerdi ve aratrmalar da slm kltrne ait aratrmalardan sayld. Bu nedenle saptmadlar ve slm akidesinden kmadlar. slm akidesine ballklar onlar dalalete dmekten korudu. Bunlar, Mutezile ve benzeri tevhid ilmiyle uraan limler oluturmaktadr.

Ancak bunlarn yannda slm akidesine balanmadan Yunan felsefesine dalan, srklenen ok az sayda ahslar da vard. Bunlar slm'la herhangi bir balant kurmadan yalnzca akli esasa gre Yunan felsefesini aratrdlar. Yunan felsefesini aratrmada derinletiler. Felsefeyi olduu gibi almaya altklar gibi, Yunan felsefesini taklit etmeye ve onun gereini yerine getirmeye aba harcadlar. Aratrmalarna slm akidesinin herhangi bir etki gstermesine yer brakmadlar, slm akidesinin var olup olmadna hi nem vermediler. Srf felsefi bir aratrma yaptlar. Onlarn Mslman saylmalar, aratrmalarnn slm alanlarda grlmesinden dolaydr. Ancak buna neden slm akidesine olan ballklar deil Yahudi felsefecilerde olduu gibi ilerinde eskiden kalma mefhumlar olarak slm'dan birtakm krpntlarn bulunmasyd. Bu ise onlarn felsefelerini hibir ekilde slm'a yaklatrmaz. Tam tersine Yunan felsefesi metodunda kullanlan akli bir felsefedir. Bunlar bni Sina, Farabi, bni Rd gibi Mslman filozoflardr. Felsefeleri slm bir felsefe deildir. slm'n hayat hakkndaki felsefesi de deildir. slm'la uzaktan veya yakndan kesinlikle alakas yoktur. Aratrmada slm akidesinin yeri olmad iin slm kltrnden de saylmaz. nk aratrmada slm akidesine hi nem verilmemitir. Aratrmada sz konusu olan ey, slm'la ve slm akidesiyle herhangi bir ilgisi olmakszn yalnzca Yunan felsefesi idi.

Mslmanlarn slm d kltrler karsndaki tavrlarnn zeti ite budur. Onlar fkhi hkmlerle ilgili konularda kesinlikle yabanc kltrleri incelemediler, aratrmadlar, yabanc kltrden ne faydalandlar ne de etkilendiler. er bilgilerde slm d kltrlerle alakal hibir ey yoktur.

Baz anlamlarda, benzetmelerde ve hayal gcnn artrlmasnda yabanc kltrde var olan eylerden faydalandlar. Ancak bu faydalanma Arapa dilini ve Arap edebiyatn etkilemedi. slm d kltrleri incelemeleri bu adan etkilenmeye ynelik bir inceleme deil faydalanmaya ynelik bir inceleme idi.

Akli ilimlere gelince; Mslmanlar, mantk ve tevhid ilminde eda slbu asndan akli ilimleri incelediler ve ondan faydalandlar. Ancak slm ve slm fikirleri kesinlikle etkilenmedi. Fakat baz Mslmanlar sadece slm anlaylarnda etkilendiler ve bu etkilenme onlarn davranlarnda ve yazdklar eserlerde aka grld. slm kltrde ve slm fikirlerde bu etki olmad. Tasavvuf ehli ve felsefeciler bunlardandr.

Kltr asndan durum budur. Tabiat, matematik, astronomi, tp ve benzeri ilimlere gelince; Mslmanlar bu ilimleri evrensel bir ekilde incelediler, aratrdlar ve aldlar. Bunlar hayata bak asna gre ekillenen ve etkilenen kltr kapsamna giren konulardan deildir. Bunlar ancak deneye dayal ilimlerdir. Btn insanlar iin geneldir. Herhangi bir halka ait olmayp evrenseldir. Bu nedenle Mslmanlar bunlar aldlar ve istifade ettiler.

lmi ve slm kltrne ait konularda takip edilen telif/kitap yazma slbuna gelince; Bunlar belli bir dzene ulancaya kadar doal olarak geliti. slm kltr, insanlarn iittiklerini azdan aza birbirlerine nakletmeleri ile balad. slm devletinin snrlarnn genilemesi sonucunda ilimlerin ve bilgilerin yazlmasna iddetle ihtiya duyuluncaya kadar Kur'an'n dnda tedvini/kayda geirilmesi yaplm hibir ey yoktu. htiyacn ortaya kmasndan sonra yava yava tedvin ii oalmaya balad. Ancak balangta dzensiz bir ekilde idi. Tefsirde, hadiste, fkhta, edebiyatta vs. bir meseleyi olduu gibi yazyorlard. Bunlarn tamam dzensiz ve blmlerine ayrlmam bir ekilde tek kitapta toplanmt. nk onlarn nazarnda bunlarn tamam ilimdir. Onlara gre u ilim ile u ilim arasnda veya u bilgi ile u bilgi arasnda herhangi bir fark yoktur. lmin hepsi ayn eydir. Dnya belirli bir ilimle ayrlm deildir. Fakat daha sonralar bilgi akmlar genileyince ve limlerin birou bu bilgilerin tamamna ayn anda sahip olabilme gcnden yoksun kalnca, telif eserlerde younlatlar. Her grup, ilimlerden ve bilgilerden kendilerine ar basan zel bir alana yneldi. Bylece birbirine benzeyen konular bir arada toplanmaya baland. lim ve bilgi kapsamna giren konular birbirinden ayrld. limler bunlar yava yava bir dzene koymaya baladlar. Bylece fikirler belli bir dzenlemeye ve telife ynlendirilmi oldu.

rnein; Hadiste "Muvatta", edebiyatta "Kelile ve Dimne", usulde "er-Risale", fkhta imam Muhammedin kitaplar, Dilbilgisinde "Kitabu'l Ayn", Nahivde "Sibeveyh"'in kitab, siyrette "bni Hiam" ve tarihte "Taberi" gibi telif eserler yazld. Hatta fkhn yalnzca bir blmnde bile kitaplar yazld. Ekonomide Ebu Yusuf'un "Kitabu'l Harac", ynetim konusunda Maverdi'nin "el-Ahkamu's Sultaniy"esi bunlara rnektir. Daha sonra ise ilimler ve bilgiler telif eserlerin her daln kaplad. Bu durum ilim ve bilgi kapsamna giren konularn hemen hemen her dalnda mkemmel telif eserlerin yaplmasna ve eser iindeki konularn blmlere ayrlmasna, aama aama belirli bir dzenlemenin yaplmasna yol at. Daha sonralar ise niversitelerde yksek tahsildeki snflarda ve telifte ilim ve kltr konular birbirlerinden ayrld.

Burada Mslmanlarn bakalarndan telif slbu ile ilgili eyleri aldklarn da zikretmek gerekir. nk telif slbu ilim gibidir. Herhangi bir halka ait zel bir kltr deil geneldir.


 

[1] Ebu Davud