er'i Hkmlerde Hadisin Delil Saylmas


Akidede delilin, shhati kesinlemi yakin delil olmas gerekir. Bu nedenle Ahad Haber rivayet ve dirayet ynnden Sahih Hadis olsa bile akidede delil olmaya elverili deildir.

er hkmlerde ise delilin zanni olmas yeterlidir. Bunun iin Mtevatir Hadis er hkmlerde delil olarak kullanlabildii gibi Ahad Haber de er hkmlerde delil olarak kullanlabilir. Ancak er hkmlerde delil olarak kullanlacak Ahad Haberin Sahih ve Hasen Hadis olmas gerekir. Zayf Hadis ise kesinlikle er hkmlerde delil olarak kullanlamaz. Zayf Hadisle delil getiren kimse er delille delil getirmi saylmaz.

Ancak bir Hadisin, Sahih ve Hasen olarak saylabilmesi, btn muhaddislerce/hadis alimlerince kabul grmesine gre deil, Hadisi tanyabilme ehliyetine sahip olan ve onunla delil getiren kimseye gre gerekleir. Baz muhaddislerce gvenilir saylan raviler baka muhaddislerce gvenilir kabul edilmemekte veya bazlarnca maruf saylan raviler birtakm muhaddislerce Mehul saylabilmektedir. Yine bir yoldan Sahih kabul edilen bir Hadis bir baka yoldan Sahih grlmemektedir. Bazlarnca Sahih kabul edilen bir rivayet yolu bazlarnca ise Sahih kabul edilmemektedir. Baz muhaddislerin itibar etmedikleri ve itiraz ettikleri Hadisler baka muhaddisler tarafndan itibar grm ve onunla delil getirmilerdir. Baz Hadisiler tarafndan itiraz edildii halde fakihlerin geneli tarafndan kabul edilen ve delil getiren Hadisler vardr.

Dolaysyla bir gre veya btn grlere gre bir Hadisi Sahih veya Hasen olarak kabule insanlar zorlamak yanl bir zorlamadr ve Hadis vakasna da muhaliftir. Shhatine bakmadan bir Hadisi hemen kabul etmek caiz olmad gibi yalnzca muhaddislerden birinin ravisini ktlemesiyle bir Hadisi reddetmek ve hemen itiraz etmek de caiz deildir. nk bir baka raviye gre o Hadisin makbul olma ihtimali vardr veya yalnzca muhaddislerden birisi onu reddetmitir. Bir baka muhaddisin onu kabul etme ihtimali olduu gibi muhaddislerin tamamnn reddetmi olma ihtimali de vardr. Yine imamlarn ve fakihlerin genelinin onunla delil getirme ihtimali de vardr.

Ravinin herkes tarafndan ktlendii bilinmedike veya Hadis herkes tarafndan reddedilmedike veya Hadis dirayetinde ehliyeti olmayan fakihlerin dnda hibir fakih onunla delil getirmedike hemen bir Hadisin reddine girimemek gerekir.

Ancak daha nce yukarda saydmz baz artlar grlrse bir Hadise itiraz edilir ve reddolunur. Bir Hadisi ktlemeye ve reddetmeye ynelmeden nce Hadis hakknda iyice dnmek inceleyip aratrmak gerekir. Hadisleri ve ravileri inceleyen kimse bu konuda muhaddisler arasnda birok ihtilafn var olduunu ve gerekten de bunun rneklerinin ok olduunu grr.

rnein Ebu Davud, Amr b. uayb'dan onun babasndan onun da dedesinden u Hadisi rivayet eder: Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem yle dedi:

الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ وَيُجِيرُ عَلَيْهِمْ أَقْصَاهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ يَرُدُّ مُشِدُّهُمْ عَلَى مُضْعِفِهِمْ وَمُتَسَرِّيهِمْ عَلَى قَاعِدِهِمْ      "Mslmanlar kanlarnda eittirler. En yakn onun hukukunu korumaya koar. En uza onlara yardm eder. Onlar kendilerinden bakalarna kar bir el gibidirler. Glleri zayflarn korurlar. Yryenleri oturanlarna yardm ederler."[1]

Bu Hadisin ravisi Amr b. uayb'dr. Amr b. uayb'n, babas ve dedesi hakknda sylenen mehur szler (dedikodular) vardr. Buna ramen biroklar Amr b. uayb'n Hadisi ile delil getirmiken bazlar ise onu reddetmilerdir.

Tirmizi yle dedi: Muhammed b. smail dedi ki: Ahmet, shak ve bunlarn dnda baz kimselerin Amr b. uayb'n Hadisi ile delil getirdiklerini grdm. Hlbuki uayb b. Muhammed, Abdullah  b. mer'den iitti dedi.

Ebu sa ise yle dedi: "Kim Amr b. uayb hakknda konuuyorsa onu zayflatmtr. nk o dedesinin sahifesinde okuyor. Sanki onlar, bu Hadisleri onun dedesinden iitmediini grdler."

Ali b. Abdullah el-Medini yle dedi: "Yahya b. Said dedi ki; Bize gre Amr b. uayb'n Hadisi zayftr. Fakat herhangi bir kimse er bir hkme Amr b. uayb'n Hadisi ile delil getirirse onun delili er delil saylr. nk baz muhaddislerce Amr b. uayb'n Hadisi ile delil getirilir."

rnein Darekutni Hasan'dan Ubade'den Enes b. Malik'den naklettii bir Hadiste Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem yle demektedir:

ما وزن مثل بمثل إذا كان نوعاً وأحداً وما كيل فمثل ذلك فإذا أختلف النوعان فلا بأس به  "Ayn cinsten olanlar misli misline tartlr. Yine ayn trden olanlar misli misline llr. Trler deitii zaman misli misline lmemekte bir saknca yoktur."[2]

Bu Hadisin isnadndaki er-Rabi' b. Subeyh'i, Ebu Zer'a gvenilir grrken bakalar zayf grmektedir. Ayn Hadisi Bezzr da karm ve Sahih Hadis saymtr. Bir kimse bu Hadis ile veya isnadnda er-Rabi' b. Subeyh'in bulunduu bir Hadisle delil getirdii zaman er bir delille delil getirmi olur. nk bu Hadisi bir grup alim Sahih kabul etmitir. nk er-Rabi' bir grup lim tarafndan gvenilir kabul edilmitir.

Burada yle bir ey sylenemez: Bir raviyi bir kimse hem tadil edip hem de cerh ederse, cerh tadilden daha evladr.

Byle denilemez. nk bu durumda bir ahs zerinde yine bir ahs tarafndan hem cerh hem de tadil gereklemitir. Fakat iki ahs tarafndan gerekleirse, birisi ktlerken dieri ktlemezse caiz olur. Baz ravilerin bazlar nezdinde kabul grrken bir bakas nezdinde ise kabul grmeme farkll buradan kaynaklanmaktadr.

rnein; Ebu Davud, Ahmed b. Hanbel, Nesei, bni Mace ve Tirmizi Ebu Hreyre Radyallahu Anhumdan u Hadisi rivayet etmektedir:

"Adamn birisi Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'e bir soru sordu ve yle dedi: Ey Allahn Resul, Biz gemiye biniyoruz ve beraberimizde bir miktar su tayoruz. Yanmzdaki ime suyu ile abdest aldmzda ise susuz kalabiliyoruz. Deniz suyu ile abdest alabilir miyiz? Allahn Resul cevaben dedi ki;  هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ "Denizin suyu temizdir ve ls de helaldir."[3]

Tirmizi, Buhari'nin bu Hadisi Sahih kabul ettiini syler ve bni Abdlber, limlerin bu Hadisi kabul etmelerine dayanarak onun shhatine hkmetmektedir. bn'l Mnzir'de onu Sahih saymaktadr. bn'l Esir Msned'in erhinde yle der: Bu Hadis mehur bir Sahih Hadistir. mamlar onu kitaplarnda tahric etmiler/almlar ve onunla delil getirmilerdir. Ricali/rivayet edenleri de sikadr/gvenilirdir. Bu Hadisin isnad hakknda mam- afii; Bu Hadisin ravilerinde bilmediim kimse vardr demektedir. bn Dakik el-Abd bu Hadisin hangi ynlerden illetlendirildiini anlatr. snadnda geen Said b. Seleme ve Muire b. Ebi Mrde'nin kim olduu hakknda cehalet/bilinmemek vardr. Ayn zamanda ise bu iki ravinin bilinen kimseler olduunu syleyen baz muhaddisler de vardr. Ebu Davud, El Muire'nin bilinen bir kimse olduunu syler. Nesei'de onu gvenilir kabul etmitir. bni Abdulhakem yle der: Yezid b. Ebu Seleme'nin ldrlmesinden sonra Afrika halk onun zerinde topland, fakat o direndi ve kabul etmedi. El Hafz; btn bunlardan El Muirenin bilinmeyen kimse olduunu iddia edenin ne kadar hata ierisinde olduu anlalmaktadr, der. Fakat Said b. Seleme, rivayetinde Clah b. Kesir'e yer veren Safvan b. Selim'e tabi olmaktadr. Bu Hadisle delil getiren veya el-Muire ve Said'in rivayetiyle delil getiren kimsenin delil getirmesi geerlidir ve er bir delille delil getirmi saylr. Zira baz muhaddislerce hem bu iki rvi hem de bu Hadis muteberdir.

rnein; Ahmed, Said b. Ebi Vakkas'tan rivayetinde yle der:

"Ya hurmay kuru hurma ile deitirerek satmann hkmnn Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'e sorulduunu iittim. Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem etrafndakilere: Hurma kuruyunca azalr m? diye sordu. Onlar da; evet dediler. Bunun zerine kuru hurma ile ya hurmay deitirmeyi yasaklad."[4]

Bu Hadisi Tirmizi, Sahih grrken, isnadnda mehul bir kimse olan Zeyd b. Ebu ya'n bulunmasndan dolay ilerinde Tahavi, Taberi, ibni Hazm ve Abdlhak gibi kiilerin bulunduu bir grup ise illetlendirmitir. Telhis isimli kitapta buna cevaben Darakutni yle der: Zeyd Ebu Ayya gvenilir bir kimsedir. el-Mnziri ise; Gvenilir kimseler ondan rivayette bulunmulardr. ok iddetli bir ekilde tenkid etmekle beraber Malik ona gvenir der. Bu Hadisle delil getiren kimse veya senedinde Zeyd b. Ayya'n bulunduu bir Hadisle delil getiren kimse er delille delil getirmi saylr.

rnek: Ahmed, Ebu Davud, bni Mace Ebu Said'den u Hadisi rivayet eder: Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'i yle sylerken iittim:

لا يَخْرُجِ الرَّجُلانِ يَضْرِبَانِ الْغَائِطَ كَاشِفَانِ عَوْرَتَهُمَا يَتَحَدَّثَانِ فَإِنَّ اللَّهَ يَمْقُتُ عَلَى ذَلِكَ          "ki kii avret yerleri ak olarak ayak yoluna gitmesin ve bu esnada da konumasnlar. nk Allahu Tela bu duruma gazab eder."[5]

Bu Hadisin senedinde krime b. Ammar el-Uceyli vardr. Mslim, Sahihinde onunla delil getirmitir. Baz hafzlar ise Yahya b. Kesir'den rivayette bulunan krimenin bu Hadisini zayf bulmulardr. Bununla beraber Mslim de Yahya'dan Hadis tahric etmektedir. Ayn zamanda Buhari'nin de Yahya'dan rivayetleri kabul ettiini delil olarak gstermektedir. Bu Hadisle bir kimse delil getiren veya senedinde krime'nin bulunduu bir Hadisle delil getiren kimse, krime'yi ve Hadisini ktleyen kimselerin bulunmasna ramen er delille delil getirmi saylr.

Bir baka rnek daha: Ahmed, Ebu Davud Nesei, bni Mace ve Tirmizi; Safvan'n kz Yusra'dan rivayet ettiklerine gre Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem yle demitir:

مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلا يُصَلِّ حَتَّى يَتَوَضَّأَ     "Erkeklik organna dokunan kimse abdest alncaya kadar namaz klamaz."[6]

Bu Hadisi Malik, afii, bni Huzeyme, bni Hayyan, Hakim ve bn'l Carud tahric etmilerdir. Ebu Davud; Ahmed b. Hanbel'e Ysra Hadisinin Sahih olmadn syledim. Bunun zerine Ahmed b. Hanbel: Tam tersine o, sahihtir diye cevap verdi. Bu konuda el-Beyhaki ise yle der: Buhari ve Mslim; Ysra'nn bu Hadisi Urve'den mi yoksa Mervan'dan m iittikleri hususundaki ihtilaflarndan dolay sahihlerine almamalar ile beraber bu Hadisin btn ravileriyle delil getirmilerdir. Buhari ve Mslim bu Hadisi karmam olsalar da bu Hadisle delil getiren kimse er delille delil getirmi olur. Zira Buhari ve Mslim'in bir Hadisi tahric etmemi olmalar o Hadisin delil olmamasn gerektirmez.

Bir rnek daha: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ بِعَيْنِهَا "Hamr/arap ayn ile haram klnmtr."[7]

 أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم   "Ashabm yldzlar gibidir. Hangisine uyarsanz hidayette olursunuz."[8]

Bu Hadisleri fakihlerin geneli kullanmlardr. Baz muhaddisler ise itiraz etmilerdir. Bu iki Hadisten biri ile delil getiren kimse de er delille delil getirmi olur.

te, Hadislerde, ravilerde ve muhaddisler arasndaki rivayet yollarndaki birok ihtilaflar bylece ortaya km olmaktadr. Ayn ekilde muhaddisler, fakihlerin geneli ve mctehidler arasnda da birok ihtilaflar ortaya kmtr. Bu ihtilaflar nedeniyle Hadis reddedilecek olursa, Sahih veya Hasen kabul edilen birok Hadisin de reddedilmesi gerekir ve bylece er delillerden biroklar der, bu ise caiz deildir.

Bu nedenle muhaddislerin genelince muteber olan Sahih geerli olmadka veya Sahih ve Hasen Hadislerde bulunmas gereken artlardan yoksun olmadka bir Hadisin reddedilmesi gerekmez. Sahih ve Hasen Hadis artlarn bnyesinde tayan veya muhaddislerce muteber saylan herhangi bir Hadisle delil getirmek caizdir ve o, kendisi ile delalet sonucunda ortaya kacak olan bir hkmn de er' hkm olmasn gerekletirecek er delil saylr.


[1] Ebu Davud, Cihd, 2371

[2] Darekutni

[3]Tirmizi, Tahrah, 64; Nesei, Tahrah, 59, Meyhu, 330; Ebu Davud, Tahrah, 76; Ahmed b. Hanbel, Bak Ms. Mukessirn, 8380; Daremi, Tahrah, 723, Seyd, 1926

[4] Ahmed b. Hanbel; Tirmizi, Buyu, 1146

[5] Ebu Davud, Tahrah, 14; Ahmed b. Hanbel, Bak Ms. Mukessirn, 10884

[6]Tirmizi, Tahrah, 77; Nesei, Gusl vet-Teyemmum, 4443; Ahmed b. Hanbel, Ms. Kabil, 26032

[7] Nesei, Erebeh, 5589

[8] Razn