FIKIH USUL


Asl kelimesinin szlk manas; zerine bina olunan, dayandrlan kurulan demektir. Bu dayandrma, bina edi, duvarn temel zerine kurulmas gibi hiss/hissedilir olabilecei gibi, sonucun sebebe, ispat edilenin/iaret edilenin delile dayandrlmas gibi akl de olabilir.

Fkh usul ise; fkhn zerine kurulu olduu kurallardr.

Fkh ise; szlkte anlamak, anlay demektir.

u ayette olduu gibi:  مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ  Senin sylediklerinin ounu anlamyoruz.[1]

slm fakihlerinin/usulclerin rfnde/kullanmnda fkh; Tafsili delillerden istinbat edilmi amelle ilgili er hkmleri bilmektir.

Hkmleri bilen/lim bakmndan hkmleri bilmekten kast; yalnzca bu hkmleri bilmek deil, bilakis er hkmler hususunda melekenin/yetenein olumasdr. Yani bu bilginin ve ondaki derinliin, hkmleri bilen kiide o hkmlerle ilgili bir melekeyi oluturan boyuta ulamasdr. Sadece melekenin olumas, hkmlerin tamamn bilmiyor olsa da kendisinde meleke oluan kimsenin fakih saylmas iin yeterlidir. Ancak inceleme ve istidlal/delil getirmek iin furuatla ilgili er hkmlerden detayl olmasa da bir miktar bilmek kanlmazdr. Bir ya da iki hkm bilmek, fkh olarak isimlendirilemeyecei gibi delil eitlerinin hccet olduunu bilmeye de fkh denilmez.

Fkh kelimesi ile tafsili delillerden kartlm furuatla ilgili amel hkmler topluluu kastedilir. Bu bir fkh kitabdr denilirken, furuatla ilgili amel hkmleri ieren bir kitap olduu kastedilir. Fkh ilmi denilirken de furuatla ilgili amel hkmler topluluu kastedilir. Ancak bu kavram, amel hkmlere hastr. Istlah bakmndan, itikad ile ilgili hkmler fkhtan deildir. nk fkh, feri-ameli hkmlere yani itikad edilen deil, amel edilen hkmlere hastr.

Bu durumda fkh usulnn manas: Tafsili delillerden elde edilen amel hkmlerle ilgili yetenein oluumunda esas alnan kurallardr. Onun iin fkh usul; aracl ile tafsili delillerden er hkmleri istinbat etmeye ulalan kaideleri bilmektir eklinde tarif edildi. Bu kurallarn kendisine de fkh usul denir. Fkh Usul Kitab dediimizde bu kurallar ieren kitab kastederiz. Bu fkh usul ilmidir derken de; aracl ile tafsili delillerden er hkmleri istinbat etmeye ulalan kurallar kastederiz. Fkh usul bahsi, kurallar ve deliller hakknda inceleme yapmaktr. Yani hkm, hkmn kaynaklar ve bu kaynaklardan hkm istinbat etme keyfiyetini inceler.

Fkh usul; icmli delilleri ve bunlarn er hkmlere dellet ynlerini kapsad gibi, istidlalde bulunulann durumunu -tafsili adan deil de genel adan- yani itihad bilgisini de kapsar. Ayn ekilde istidlal keyfiyetini ki o, deliller ierisindeki teadl/e deerlilik ve tercih durumudur- kapsar. Fakat itihat ve deliller arasnda tercih; delilleri ve dellet ynlerini bilmeye baldr. Onun iin bu iki konu yani deliller ve delillerin dellet ynleri, hkm ve hkmlerle ilgili hususlar konusu ile beraber fkh usulnn esasn tekil eder.

u halde fkh usul; fkhn mutlak emir, mutlak nehiy, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin fiili, sahabenin icms ve kyas gibi tayin edilmemi haldeki icmli delilleridir. te bunlardan (icmli delillerden); أقيموا الصلاة  namaz klnz, ولا تقربوا الزنا  zinaya yaklamaynz, Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Kbe iinde namaz klmas, mahcura veli tayin edilmesi, cretliye kyas yaplarak vekilin cret almaya hak kazanmas gibi tafsili deliller kartlr. te rneklenen bu hususlarn hi birisi fkh usulnden deildir. nk bunlar belirli tafsili delillerdir. Bunlardan birer rnek olarak fkh usul konusunda yer almas, bunlarn fkh usulnden olduu anlamna gelmez. Bilakis usul; icmli deliller, delillerin dellet ynleri, delil getirenin durumu, delil getirme keyfiyetidir.

Fkh usul, fkh ilminden farkllk arz eder. Zira fkhn konusunu; helallii, haramll, sahihlii, batll, fasitlii bakmndan mkelleflerin fiilleri oluturur. Fkh usulne gelince; onun konusunu, kendilerinden er hkmlerin istinbat edilmeleri yani er hkmleri ispat etmeleri bakmndan sem/vahyi deliller oluturur.

Bu durumda; hkm ve hkmle ilgili hususlarda u noktann aklanmas kanlmazdr:

1-Hkmn kayna kimdir, yani hkm koyma yetkisine kim sahiptir, hkim kimdir?

2-Hkm kim iin kartlr yani bu hkm uygulamakla mkellef olan kimdir?

3-Hkmn kendisi nedir, hakikati nedir?

Bunlar aklandktan sonra da deliller ve delillerin dellet ynleri aklanmaldr.


[1] Hud 91