HKM VE HKMLE LGL HUSUSLAR


2-1: Hakim:

Hkmle ilgili konularn en nemlisi, en nceliklisi, en gereklisi hkm karrken kime mracaat edileceini yani hakimin/hkm koyucunun kim olduunu aka bilmektir. nk hkm ve trn bilmek bu bilgiye baldr. Burada hakimden kast, her konuda yetkili olan yrtme otoritesine sahip olan kii deildir. Bilakis hakimden kast olunan, eya ve fiiller konusunda hkm koyma yetkisine sahip kimsedir. nk bu varlk leminde hissedilen eyler, insann fiilleri ve insan fiilleri dndaki eyadr. Mademki insan bu kinatta yaamaktadr, yle ise bu hususta bahis konusu olan insandr. Hkm koymak da ancak insan iin ve insanla alakal olur. u halde insan fiilleri ve fiillerle alakal eya hakknda hkm kanlmaz olmaktadr. yle ise bu konuda hkm koyma yetkisine sahip tek varlk kimdir? Allah m yoksa insan kendisi mi, baka bir ifade ile eriat m akl m? nk bu Allahn hkmdr diye bize bildiren eriattr ve insan da hkm koyucu yapan akldr. O halde hkm koyan, eriat mdr, akl mdr?

Bu hkmn konusu; yani fiiller ve eya hakknda hkm olarak ortaya konulan ey ise, hsn/gzellik ve kubuh/irkinliktir. nk hkm koymaktan maksat udur:

1-nsann fiil karsndaki tavrn belirlemek; o fiili yapacak m, yapmayacak m ya da yapmakla yapmamak arasnda serbest mi kalacan tayin etmektir.

2-nsann fiillerini ilgilendiren eya karsndaki tavrn belirlemektir. O eyay alacak m, terk mi edecek yoksa almakla terk etmek arasnda serbest mi kalacan tayin etmektir.

te, insann bu tavrn tayin etmesi, kar karya kald eye bakna baldr. O gzel midir, irkin midir yoksa ne gzel, ne de irkin midir? Bunun iin istenilen hkmn konusu, hsn ve kubuh meselesidir.

Gzellik ve irkinlikle ilgili hkm, akla m yoksa eriata m aittir? Zira hkm koymakta bir nc seenek yoktur.

Buna cevap yledir: Fiiller ve eya hakknda hkm u adan verilir:

1-Fiiller ve eyann ne olduklarna dair varlklar asndan,

2-Fiiller ve eyann insan tabiatna ve ftri/yaratl eilimlerine uygunluklar ve uygunsuzluklar asndan,

3-Yaplmalarnn vlmesi, terk edilmelerinin yerilmesi ya da vlmeleri ve yerilmeleri -yani bunlar hakknda sevap ve cezann olmas ya da sevap ve cezann olmamas- asndan.

Bunlar eya hakknda hkmn yndr. Vaka asndan olan birinci ynden, insan tabiatna uygun olmas ve olmamas asndan olan ikinci ynden eyalar hakknda hkm vermek phesiz ki insann bizzat kendisine -yani akla- braklmtr, eriata deil. Bu iki adan eya ve fiiller hakknda hkm veren akldr. eriat bu ikisinden herhangi biri hakknda hkm vermez. Zira eriatn bu ikisine bir mdahalesi yoktur. rnein; ilmin gzel, cehaletin irkin olmas gibi. nk bunlarn vakalarnda kemal ve noksanlk aka ortadadr. Ayn ekilde zenginlik gzeldir ve fakirlik irkindir. Boulmakta olan kimseyi kurtarmann gzel, haksz yere bir mal almann ise irkin saylmas rneinde olduu gibi insan tabiat hakszlktan holanmaz ve helak olmak zere olan birisine yardm etmeye meyleder. Ayn ekilde tatl ve ho eylerin gzel, ac veren eyin irkin olmas gibi. rneklenen btn bu hususlarda hkm vermek iin insann hissettii ve aklnn kavrad eylerin/nesnelerin vakasna veya hisseden ve akl ile kavrayan insann ftratna uygunluuna mracaat edilir. Onun iin bu tr konularda gzelliin ve irkinliin ne olduuna eriat deil akl karar verir. Yani bu iki adan eya ve fiiller hakknda hkm koyma yetkisi insana aittir, hakim/hkm koyucu insandr.

Dnyada vlmeleri ve yerilmeleri, ahirette sevap ve ceza asndan fiiller ve eya hakknda hkm vermek; phesiz ki sadece Allaha aittir, insana deil. Yani eriata aittir, akla deil. Bu; imann gzellii, kfrn irkinlii, itaatin gzellii, isyann irkinlii, savata yalann gzellii, sava dnda kfir ynetici yannda da olsa yalann irkinlii gibidir.

Bu adan fiiller ve eya hakknda hkm vermenin akla ait olmaynn sebebi, akln vakasndan dolaydr. Zira akl; hiss, vaka, ncl bilgiler ve dima/beyinden olumaktadr. Hissetmek, akl oluturan unsurlarn en temel czdr. nsann hissetmedii bir ey hakknda aklnn hkm vermesi mmkn deildir. nk akln eyalar hakknda verecei hkm, eyann hissedilir oluuyla mukayyet olduundan, hissedilemeyen hususlar hakknda hkm vermesi de imknszdr. Zulmn vlr-yerilir oluu, insann hissettii hususlardan deildir. nk o hissedilir bir ey deildir. Dolaysyla akl onun hakknda hkm veremez. Zulmn vlmesi ya da yerilmesi, ona kar tabiatnda nefret veya yaknlk duygularnn olumasna sebep olsa da, sadece bu duygular akln o ey hakknda hkm vermesinde yararl olmaz. Bilakis hissetmek mutlaka gereklidir. Bundan dolay akln, fiil ve eya hakknda vmek ve yermek asndan gzellik ve irkinlik hkm vermesi mmkn deildir. Bu sebeple akln, eya ya da fiiller hakknda vmek ve yermek hkm vermesi caiz deildir. nk bu hkm vermek onun iin eriilebilir deildir. Bu ona imknszdr.

vmek ve yermek hkmn koymay insann ftri eilimlerine terk etmek caiz deildir. nk bu eilimler, kendisine uygun dene, vgyle, ters dene ise yergi ile hkmederler. Hlbuki eilimlere uygun den hususlar bazen zina, livata, hr insanlar kleletirmek gibi yerilen fiillerden olabilir. Ya da bazen de eilimlere ters den hususlar, dmanla savamak, skntlara kar sabretmek, ciddi bir eziyeti tahakkuk ettiren durumlarda hak sz sylemek gibi vlen fiillerden olabilir.

Hkm; eilimlere ve arzulara terk etmek, onlar vg ve yergiye l yapmak demektir. Bu kesinlikle hatal bir ldr. nk hkm; eilimlere ve arzulara terk etmek apak hatadr. Zira bu i, hkm vakaya muhalif, hatal klar, ayrca vme ve yerme hkmn olmas gerektii hususa gre deil de ehvetlere ve arzulara gre verilir hale getirir. Bundan dolay ftri eilimlerin vme ve yerme hkm vermesi caiz deildir.

Mademki; akln ve ftri eilimlerin vme ve yerme hkm vermeleri caiz deildir, yleyse vme ve yerme hkmnn verilmesini insana terk etmek caiz deildir. Buna gre vme ve yerme hkmn veren Allahtr insan deil, eriattr akl deil.

Dier taraftan eya ve fiiller hakknda vme ve yerme hkm insana terk edilirse, ahslarn ve zamann farkllna bal olarak hkm de farkllar. Zira eya ve fiiller hakknda vme ve yerme ynnde sabit bir hkm vermek insann gc dhilinde deildir. Bundan dolay eya ve fiiller hakknda bu adan hkm vermek Allaha aittir insana deil, eriata aittir akla deil. Zira bu adan hkm vermekte akln yetkisi yoktur. nsann bugn gzel diye hkm verdiine yarn irkin diye hkm verdii, dn irkin diye hkm verdiine ayn gn gzel diye hkm verdii grlen, bilinen bir husustur. Bu nedenledir ki ayn ey hakkndaki hkm farkllamaktadr, sabit olmamaktadr. Bylece hkmde hata olumaktadr. Onun iin vme ve yerme hkmn akla ve insana vermek caiz deildir.

Buna binaen, kullarn fiilleri ve bu fiillerle ilgili eyalar hakknda vg ve yergi bakmndan hakimin insan deil Allah olmas kanlmazdr. Yani hkm koyucunun akl deil eriat olmas kanlmazdr.

Bu aklamalar gzellik ve irkinlik hakknda akl delil ynyle yaplan aklamalardr.

er delil asndan ise; eriat, Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSelleme tabi olmay emretmesine ve arzuyu yermesine istinaden gzel ve irkin konusunda hkm vermeyi tekeline almtr. Bu nedenledir ki vg ve yergi asndan gzel, eriatn gzel bulduu, irkin de eriatn irkin bulduu eydir. eriat asndan bu kesinlikle byledir.

Fiiller ve eya hakknda vg ve yergi hkmnn verilmesi, insann bunlar karsndaki tavrn belirlemek iin olur.

-Eya bakmndan hkmn verilmesi, insann o eyay almasnn caiz mi yoksa haram m olduunu aklar. Zaten eyann vakas asndan bundan bakas da dnlemez.

-nsann fiilleri bakmndan hkmn verilmesi ise; insann o fiilleri yapmas m yoksa yapmamas m isteniyor, ya da yapp yapmamakta serbest mi braklyor hususunu aklar. Mademki; bu adan hkm vermek sadece eriata aittir, yle ise; insann fiilleri ve bu fiillerle alakal eyalar hakkndaki hkmlerde akla deil eriata mracaat edilmelidir. Kullarn fiilleri ve bunlarla alakal eyada sadece eriatn hkm hakim olmaldr.

Eyalarn helal ve haram olmalar; kullarn fiilleri hakknda; vacib/farz, haram, Mendup, mekruh veya mubah olmalar asndan ayrca baz durumlarn ve szlemelerin ise; sebep veya art veya engel veya sahih, batl, fasid veya azimet ve ruhsat olmalar asndan hkm vermek gibi hususlarn tamamnda insann tabiatna uyumluluuna ya da uyumsuzluuna ve vakasnn ne olduuna baklmaz. Bu hususlarda sadece dnyada vgy ve yergiyi, ahirette ise sevap ve cezay gerektirmeleri bakmndan hkm verilir. Bu nedenledir ki bu hususlarda hkm vermek sadece eriata aittir, akla deil. Dolaysyla fiiller ve onlarla alakal eya hakknda bir takm durumlar, iler ve szlemeler hakknda gerekten hkm koyucu olan sadece eriat olmaktadr. Bu hususta akln kesinlikle hkm koyma yetkisi yoktur.

 

2-2: eriatn Gelmesinden nce Hkm Yoktur:

 

Hkmle ilgili bir er delil olmakszn fiiller ve eyalar hakknda hkm vermek caiz deildir. Zira eyalar ve fiiller hakknda eriatn gelmesinden nce hkm yoktur.

Allahu Tela yle demitir: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً  Biz Rasul gndermedike azap edici deiliz.[1] لألا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ  Ki insanlarn Rasullerden sonra Allaha kar bir bahaneleri olmasn...[2]

Hkm u iki eyden birisiyle; ya eriatla ya da akl ile tespit edilir. Akln ise bunda yeri yoktur. nk mesele vacib ve haram klma meselesidir. Akl farz veya haram klamaz. Farz ve haram klmak akla bal deil, ancak eriata aittir. Bylece hkm eriata bal kalmaktadr. eriat gelmeden nce eriat/kanun olmayacana gre, hkm de; Allahtan eriatnn gelmesine baldr. Yani eriatn tamam asndan Rasuln gelmesine, hakknda delil gsterilmesi istenen mesele asndan ise er delile baldr.

Bu konu ile ilgili olarak Rasuln gelmesi hususuna gelince; bu ayetin manasnda aka ortaya konulmaktadr. nk ayette Rasul gnderilmeden nce insanlarn cezalandrlmayaca bildirilmitir. Bu ise onlarn er hkmlerle ve inanlmas gereken hususlarla -yani herhangi bir eyle- mkellef klnmadklarn gstermektedir. Bunun, Allah kendilerine bir Rasul gndermeden nce insanlardan hkmn tamamen kaldrlmasndan baka bir manas yoktur. Buradan hareketle; fetret ehli azaptan kurtulmulardr denilebilir. Fetret ehli, bir risaletin kaybolup bir risaletin gnderildii dnem arasnda yaamlardr. Fetret ehlinin hkm, kendilerine bir risalet ulamayan kimseler iin hkm olur. Muhammed SallAllahu Aleyhi VeSSellemin risaleti dikkat ekici bir ekilde kendilerine ulamam kimseler de fetret ehli gibi azaptan kurtulmulardr. nk ayetteki durum onlara da uymaktadr. Onlar da kendilerine bir Rasul gnderilmemi saylrlar. Zira Rasuln risaleti onlara tebli edilmemitir. Tebli etmeme gnah, gc yetip de yapmayanlarn zerine olur.

Binaenaleyh Rasul gnderilmeden nce eyalar hakknda helaldir ya da haramdr denilmez. nk ortada eyalar hakknda bir hkm yoktur. Fiiller iin de durum ayndr. Bilakis insan, herhangi bir hkmle kaytl olmakszn dilediini yapabilir. Kendisine bir Rasul gnderilinceye kadar da Allah katnda sorumlu olmaz. Rasul geldiinde ise, Rasul tarafndan kendisine tebli edilen hkmlerle kaytl olur.

Rasul gnderilip, risaletini tebli ettikten sonraki duruma gelince; eer getirdii risalet sa Aleyhisselam Efendimizde olduu gibi belirli hususlarla gelmi, dier hususlarda da kendisinden baka bir Rasuln risaletine tbi olunmasn emretmi ise; onlar kendilerine tebli edilen hkmlere bal kalrlar ve o hkmlere uymaya zorlanrlar. Bu risalet neshedilinceye kadar bal kalmadklar hususlardan dolay azaba mstahak olurlar. Rasuln risaleti bir takm eyleri getirmi ve baz hususlara da mdahale etmemise o zaman onlar sadece o risaletin getirdii ile mukayyet olurlar. Risaletin getirmediinden dolay azap grmezler. Eer Rasuln risaleti her eye genel ve her hususu aklayc nitelikte ise, bu takdirde her hususta bu risaletle kaytl olurlar. Tpk Efendimiz Muhammed SallAllahu Aleyhi VeSSellemin durumunda olduu gibi. Zira onun risaleti her eyi kapsar ve her eyi aklayc bir ekilde gelmitir. Bunun iin bu risalette bulunan hususlardan baka hkm yoktur. nk;  وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً  Biz Rasul gndermedike azap edici deiliz.[3] Ayeti; Biz kendilerine Rasul gnderdiimiz halde onun risaletine muhalif olanlara azap ederiz anlamna gelmektedir. Rasuln tebli ettii risaletten ne olursa olsun tek bir hkme dahi muhalif olan kimse azaba mstahak olur. Bunun iindir ki hakknda delil olmadka hibir fiil ve eya iin hkm yoktur.

Buna binaen yle denilemez: Eyada ve fiillerde asl olan haramllktr. Zira haramllk, Allahn mlknde Onun izni olmakszn tasarrufta bulunmak demektir. Dolaysyla mahlkata kyasla izinsiz davran haram olur.

Byle denilmez. nk; Allahn, Rasul gndermedike azap etmeyeceini bildiren ayetin manas; hkm aklanmadka cezalandrlmayaca anlamna gelmektedir. stelik mahlukatn zarar grmesi sz konusu iken Allah Subhanehu Tela fayda ve zarardan mnezzehtir.

Ayn ekilde Mubahln, mlk sahibini zarara uratmaktan ve bozukluk belirtilerinden uzak bir ekilde faydalanma olduunu gereke gstererek fiillerde ve eyalarda asl olan mubahlktr. denilemez. u nedenlerden dolay byle sylenemez:

1-Ayetin mefhumuna gre insan, Rasuln getirdikleri ile mukayyettir. Buna muhalefet ettiinde azaba mstahak olur. Dolaysyla asl olan, Rasule tabi olmak ve risaletinin hkmlerine balanmaktr. Asl olan, mubahlk yani kaytl olmamak deildir.

2-Hkm ayetlerinin geneli, eriata bavurmann ve hkmlerine balanmann farziyetine dellet etmektedir. u ayetlerde olduu gibi.

Allahu Tela yle buyurmaktadr: وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ   Herhangi bir ey hakknda ihtilafa derseniz, onun hakknda hkm vermek hakk Allahndr.[4] فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ  Herhangi bir ey hakknda anlamazla derseniz, onu Allah ve Rasule gtrnz.[5] وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ    Biz sana bu Kitab, her eyi aklayc olarak ksm ksm indirdik.[6]

3-Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemde yle buyurmutur: كل أمر لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ    Emrimiz zere olmayan her i reddedilir.[7]

Bu hadis de asl olann eriata uymak ve eriata balanmak olduunu gstermektedir. 

4-Bozukluk belirtilerinden ve mlk sahibine zarardan uzak bir faydalanma da mubahla delil olamaz. Grmez misin ki; dul bir kadnla zina etmek, bozukluk belirtilerinden ve mlk sahibine zarardan uzak bir faydalanma olduu halde yine de haramdr. Kiminle olursa olsun glmek ve neelenmek iin akayla da olsa, yalan sylemek; yalan syleyen ve hakknda yalan sylenen her iki taraf iin, bozukluk belirtilerinden ve mlk sahibine zarar vermekten uzak olduu halde haramdr.

5-stelik eriatn gelmesinden sonra fiiller ve eyalar iin hkmler var olmutur. Dolaysyla asl olan; fiiller ve eyalar hakknda eriatta hkm olup olmadn aratrmaktadr. nk asl olan; eriatn varlna ramen, eyalar ve fiilleri mubah kabul ederek dorudan akl ile mubah hkmn koymak deildir.

Ayn ekilde, Eyalar ve fiiller hakknda asl olan durmak ve hkmszlktr. de denilemez. nk durmak, ii veya er hkm terk ve ihmal etmek demektir ki bu caiz deildir. Kur'an ve Snnette sabit olan; bilmemek halinde hkm renmek iin sormaktr, durmay ve hkmszl esas almak deildir.

Allahu Tela yle buyurmutur:  فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ     Eer bilmiyorsanz zikir ehline sorun.[8]

Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin teyemmm hadisindeki u sz de buna delildir: أَلا سَأَلُوا إِذْ لَمْ يَعْلَمُوا فَإِنَّمَا شِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ   Madem bilmiyorlard niye sormadlar? phe yok ki, cehaletin ifas sormaktr.[9]

Bunlar, durmak ve hkmszln asl olmadna dellet eder. Ayrca Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin gnderilmesinden sonra hkm eriata ait oldu ve eriat gelmeden nce hkm yok sayld. Bu nedenledir ki hkm eriatn gelmesine yani tek bir mesele iin bile er delilin varlna baldr. Bundan dolay, nasl ki ancak eriat geldikten sonra hkm verilebiliyorsa yine ancak er delile dayal olarak hkm verilebilir. u halde asl olan, hkm hakknda eriatta delil aramaktr, yani hkm iin eriatta delil aramaktr.

Geriye bir mesele kald o da; slm eriat; gemite yaanan vakalarn tamam, halen var olan sorunlarn tm ve olmas mmkn olaylarn tamam ile ilgili hkmleri kapsayc nitelikte midir? sorusudur.

Buna u ekilde cevap verilir: Yaanan her vaka, ortaya kan her sorun ve meydana gelen her olay iin slm eriatnda hkm vardr. Zira slm eriat, insann fiillerinin tmn kapsaml bir ekilde eksiksiz olarak kuatmaktadr. Gemite yaanan, halen kar karya kalnan, gelecekte ortaya kan her ey iin eriatta hkm vardr.

Allahu Tela yle buyurdu: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْء ٍ    Biz sana bu Kitab, her eyi aklayc olarak ksm ksm indirdik.[10] الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي   Bugn sizin iin dininizi kemale erdirdim, zerinizdeki nimetimi tamamladm.[11]

eriat, kullarn fiillerinden her ne olursa olsun hibir hususu ihmal etmedi. Zira her husus iin ya Kur'andan ve Snnetten bir nss delil getirmitir. Ya da Kur'an ve Snnette hkmdeki eriatn maksadna ve hkmn konulmas sebebine mkellefin dikkatini eken iaretler koymutur ki, mkellef o iaret ve sebebin bulunduu her hususa hkm uygulayabilsin. eriata gre kula ait bir fiilin hkmn gsteren bir delilin veya emarenin olmamas mmkn deildir. nk تبيانا لكل شيء her ey iin bir aklayc olarak ayetinin genellii ve Allahn bu dini kemale erdirdiine dair nssn akl bunu gstermektedir

Baz vakalara ait er hkmn olmadnn iddia edilmesi, eriatn; ilgili fiil hakknda bir delil belirtmeyerek ya da eriatn maksadna mkellefin dikkatini eken bir iaret koymayarak kullarn baz fiillerini kesin bir ekilde ihmal ettii anlamna gelir. Bu tr bir iddia; ortada Kitabn aklama getirmedii bir eyin var olduuna, hkmn zikretmedii bir fiil olduuna gre, Allahn bu dini kemale erdirmedii, dolaysyla bu dinin noksan bir din olduu anlamna gelir. Bu ise Kur'ann nssna ters dmektedir. Bu nedenle de bu iddia batl bir iddiadr. Hatta Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden sahih bir rivayetle gelen ve bu manay ieren ahad hadisler olsa bile -yani kullara ait bir takm fiillerin hkmnn eriat tarafndan belirtilmemi olduunu vurgulayan ahad hadisler olsa bile- hem sbutu hem de delleti kat olan Kur'an nss ile elitii iin dirayeten reddedilir. nk تبيانا لكل شيء  her ey iin bir aklayc olarak,   اليوم اكملت لكم دينكم  Bugn sizin iin dininizi kemale erdirdim.  ayetleri sbutu ve delleti kat ayetlerdir. Dolaysyla bu iki ayetle elien her ahad haber dirayeten reddedilir. Bu iki kat ayeti iyice anlayp kavradktan sonra Mslman iin, insan fiillerinden tek bir vaka olsa da eriatn hkmn hibir ekilde aklamad bir vakann olduunu sylemesi hell deildir.

Tirmizi ve bni Macenin Selman el-Farisiden rivayet ettikleri u hadise gelince: Dedi ki; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme eritilmi ya, peynir ve yaptrc hakknda sorulduunda yle dedi: الْحَلالُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ Hell, Allahn Kitabnda hell kld hususlardr, haram da Allahn Kitabnda haram kld hususlardr. Skt ettii ise sizin iin affedilendir.[12]

Ebu Derda, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yle dediini rivayet etti:

ما احل الله في كتابه فهو حلال وما حرم فهو حرام وما سكت عنه فهو عفو فاقبلوا من الله عافيته فإن الله لم يكن لينسى شيئا ثم تلا هذه الآية     Allahn Kitabnda hell kld hell, haram kld ise haramdr. Skt ettii ise affedilmitir. yle ise Allahn ltfunu kabul ediniz. nk Allah hibir ey unutmaz. Dedi ve u ayeti okudu:   وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا  Rabbin unutkan deildir.[13]

Salebe de Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yle dediini rivayet etti:

إن الله فرض فرائض فلا تضيعوها وحد حدودا فلا تعتدوها ونهى عن إشياء فلا تنتهكوها وسكت عن أشياء             

رخصة لكم ليس بنسيان فلا تبحثوا عنها  Muhakkak ki Allah bir takm hususlar farz kld ki onlar terk etmeyiniz. Bir takm konularda da snrlar koymutur, onlar amaynz. Bir takm eyler hakknda ise unuttuundan deil, size rahmet olarak skt etmitir. Onlarn zerinde aratrmayn.[14]

Bu hadisler ahad haberler olmalarndan dolay kat nss ile kar karya getirilmezler.

Ayrca bu hadisler, eriatn aklk getirmedii bir takm eyler olduuna dellet etmez. Sadece Allahn size rahmetinin sonucu olarak haram klmad eylerin var olduuna dellet eder. Zira Allah bunlar haram klmaktan skt ederek affetmitir. Bu hadislerin konusu, bir takm eyler hakknda hkmler koymayarak skt etmesi de deildir. Bilakis onlar haram klmayarak skt etmesidir. Bir takm hususlar haram klmayarak skt etmesi, hkm aklanmayan her hususa mubah hkmnn konulmas anlamna gelmez. Bilakis bu skt, riden gelen bir skttur. rinin haram klmayarak skt etmesi ise; helal demektir. Buna; vacib, mendup, mbah ve mekruh dhil olur. Ve yalnzca hakknda skt edilen hususlara uygulanr, hkm aklanmayan her eye uygulanmaz. Bu hadislerde geen o eyler hakknda yer alan, العفو affedilmitir ibaresi hadislerin nsslarna ve siyaklarna gre, عفا الله عنك Allah seni affetti[15] ayetindeki affetme ibaresi gibidir. Bu da haram klnmayan eyler hakknda soru sorulmasnn yasak olunmasdr, yoksa haram olur, demektir.

bni Abbas RadyAllahu Anhuma da yle dedii rivayet edildi: Kur'anda zikredilmeyen hususlar, Allahn affettii hususlardandr[16] bn eybe Msnafnda rivayet etti ki; brahim b. Saad. bni Abbasa, Zimmlerin mallar hakknda ne dersin? denildiinde yle dedi: العفو affedilmitir.  

Ubeyd b. Umeyr yle dedi: Allah helaller ve haramlar kld. Hell kld helaldir, haram kld ise haramdr. Skt ettii ise العفو affedilmitir[17]

Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem beratl asliye/asl itibariyle muaflk hkmne binaen hkm inmeyen hususlarda fazla soru sorulmasndan holanmazd. Zira beratl asliye u manaya gelir: Fiiller, beratl asliye hkmyle birlikte af olunmulardr.

Nitekim Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demitir: إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُحَرَّمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَحُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ     Mslmanlardan Mslmanlara kar en byk crm ileyen kimse, onlara haram klnmam bir ey hakknda soru sorup da o eyin sorusundan dolay haram klnmasna sebep olan kimselerdir.[18]   ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَثْرَةُ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ وَلَكِنْ مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ    Sizi serbest braktm hususlarda beni serbest brakn. nk sizden ncekiler ok soru sormalar ve nebilerine muhalefet etmeleri nedeniyle helk oldular. Size bir eyi nehyedersem onu terk ediniz, size bir eyi emredersem onu gcnz nispetinde yerine getiriniz.[19]             

Mslim ve Ahmed, Ebu Hureyre yoluyla unu tahri ettiler: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem bize hitap ederken yle dedi:        أيها الناس قد فرض الله عليكم الحج فحجوا Ey insanlar Allah size hacc farz klmtr. O halde haccedin. Bunun zerine adamn birisi, Ya Rasulullah her yl m? diye sordu. Rasulullah sustu. Adam defa ayn soruyu sordu. nc defasnda Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem buyurdu ki:    وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ ولما استطعتم ثم قال ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ Eer evet deseydim o ekilde farz olurdu ve yapamazdnz. Sonra yle dedi: Sizi serbest braktm hususlarda siz de beni serbest brakn.[20]

Bu rivayetlerin tamam, وسكت عن أشاء Baz eyler hakknda skt geti. ifadesi ile o eylerin haram klnmadnn kast edildiine dellet etmektedir. Bu ifade Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin baka bir hadisteki u sznn benzeridir. ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ Sizi serbest braktm hususlarda siz de beni serbest braknz. Ayn hadisin baka rivayetindeki u ifade bunu desteklemektedir: عفا عن أشياء  Baz eyleri affetti.  Yani onlar haram klmayarak serbest brakt.

Buna gre; Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin; وسكت عن أشاء Baz eyler hakknda skt geti. Veya   وما سكت عنه فهو عفو   Skt ettii ey affedilmitir. sz, kullarn fiillerinden bir ksmnn hkm aklanmamtr anlamna gelmez. Bilakis bu szler, size rahmetinden dolay haram klmad anlamna gelir. Skt hkm kapsamnda yer alan belirli eyleri haram klmamsa onlar haram deildir, hkm helaldir. yle ise mesele; rinin baz eyleri haram klmayarak skt etmesi ile alakaldr, baz eylerin hkmlerinin aklanmamas ile alakal deildir.

Bu aklamalar, hadisin anlam asndan yapld.

Hadisin eriatn hkmndeki konumu asndan ise:

Mkelleflerin fiilleri mkellef olmalar bakmndan-; ya btn olarak teklif hitab kapsamndadr ki bu fiilin yaplmasn ya da serbest olmasn gerektirir-, ya da bir btn halinde teklif hitabnn kapsamnda deildir.

Eer teklif hitabnn kapsamnda iseler, eriatta onlar iin bir hkm olmas kanlmazdr. Zira kullarn fiilleri, teklif hitabnn kapsamnda yer almlardr. Eer bir btn olarak teklif hitab kapsamnda olmazlarsa, mkelleflerden bazlarnn herhangi bir zaman ve durum bile olsa teklif hitab hkm dnda kalmas gerekir ki, bu esastan batldr. Zira onu mkellef olduunu varsaydmzda kapsam dnda kalamaz. Mkellef olmadn varsaydmzda ise bu varsaymmz batldr/geersizdir. nk teklif hitabnn genellii nedeni ile teklif de geneldir, her durumu ve zaman kapsar. Buna binaen Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin وسكت عن أشاء Baz eyler hakknda skt geti. sznn; baz hususlarn hkm aklanmamtr, manasna gelmesi mmkn deildir. nk hkmn aklanmamas, herhangi bir hal ve vakitte mkellef olmayan bir ahsn varln gerekli klar. u halde Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem in o sz, baz hususlar haram klmayp skt etti anlamndan baka bir anlama gelmez. Buna binaen hadis, insan iin eriatn aklk getirmedii herhangi bir fiilin var olduuna dellet etmez. Dolaysyla bu hadisle bylesi bir delil getirme keyfiyeti devre d kalr.

Bylelikle insann fiillerinde esas olan, Allahn hkmne balanmaktr. er kaidesi kesinlik kazanmaktadr. u halde bir Mslmann, herhangi bir fiil hakknda rinin hitabndan Allahn hkmn renmeden adm atmas caiz deildir.

Mubahlk, er hkmlerden bir hkmdr. Dolaysyla eriatta hakknda mutlaka bir delil vardr. eriatn aklk getirmemesi; bir hususun mubah oluuna delil olmaz, bilakis eriatn noksan olduuna delil olur. Bir hususun mubah olduunun delili, onu eriatn serbest braktna dair nssn olmasdr.

Fiiller asndan durum budur. Eyalara gelince -ki onlar fiillerle alakaldr-: Haram klc bir delil olmadka eyalar hakknda asl olan mubahlktr. Bir eyde asl olan mubahlk olunca onu haram klan bir delil olmadka haram klnmaz. nk er nsslar eyalarn tamamn mubah klmtr. Bu nsslar her eyi kapsar ekilde genel olarak gelmitir.

Nitekim Allahu Tela yle buyurmutur: أَلَمْ تَرَى أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ     Grmedin mi, Allah yerde onlar da emrinize vermitir.[21]

Allahn yerde olanlarn tamamn insann emrine vermesi ifadesinin manas; yeryznde olan her eyin insana mubah klnmas demektir.

Allahu Tela yle dedi:   يَاأَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأرْضِ حَلالاً طَيِّبًا  Ey insanlar, yeryznde olanlardan temiz ve hell olarak yiyin.[22] يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا   Ey ademoullar, her mescidde ziynetlerinizi aln,  yiyin, iin.[23] هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ الأرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ     O, yeri size itaatkar ve yumuak klandr. O halde yerin omuzlarnda (drt bir yannda) yryn ve Onun rzkndan yiyin.[24]

te, bylece eyann mubahl hakknda gelen btn ayetler genel olarak gelmitir. Ve onlarn genellii eyalarn tamamnn mubahlna delalettir. Dolaysyla eyalarn mubahl rinin genel hitab ile gelmi olur. Eyalarn tamamnn mubahlnn delili, her eyi mubah klarak gelen er nsslardr.

Bir ey haram klnd zaman, bu genellii tahsis eden, o eyi mubahlk genelliinden istisna olduunu gsteren bir nssn olmas kanlmazdr. Bundan dolay eyada asl olan mubahlktr.

Bundan dolay eriatn bir eyi haram klarken bu eyalar nssn genelliinden istisna ettiini grrz.

Nitekim Allahu Tela yle buyurdu: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ        Le, kan, domuz eti .... size haram klnd.[25]

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle buyurdu: حرمت الخمرة بعينها      arap, arap olduu iin haramdr.[26]

Bylece, eriatn eyadan haram kld baz husus, mubah klan nsslarn genelliinden istisna edilmi olur ki bu asln (mubahln) tersine bir durum olur. Asl olan btn eyalarn mubah olmasdr.

yle denilmez: Eyay kulun fiilinden ayrmak mmkn deildir. Eyann hkm ancak kulun fiilinin hkmnden gelir. Dolaysyla eya fiilin hkmn alr.denilmez. nk her ne kadar eyalarn kullarn fiilleri ile alakalar kanlmaz ve eyalara ait delil ayn zamanda kullarn fiillerinin hkmn akla kavuturma sadedinde gelmi olsa da ancak kulun fiiline ait delil, eya ile ilikilendirildiinde eyann fiille alakal olduu haldeki hkmn aklar. Bu,  ya mubahlktr ya da haramllktr. Fiilin delili, eya bakmndan kesinlikle bu ikisinden bakasn aklamaz. Onun iin eyann hkm hakknda vacibtir veya menduptur denilmez. Dolaysyla eyalarn hkm mubah veya haram hkm ile snrldr. Bu ynyle eya, kulun fiilinden farkl bir konumdadr. Her ne kadar eyann delili, kulun fiilinin hkmn akla kavuturma sadedinde gelmi olsa da eya, fiilin hkmn almaz. Dier bir adan mubah klma delilinde genellik, haram klma delilinde ise belirli eyay tayin etmek hali vardr. Bu durum, mubahl btn eya iin genel, haraml ise, hakknda haram klmann getii husus iin zel hale getirmektedir.

Bylelikle asl itibar ile ve vasflandrldklar hkmleri itibaryla eyalarn hkm, fiillerin hkmnden farkldr. Zira haram klc delil olmadka eyalar iin asl olan mubah olmasdr. Fiillerde ise asl olan er hkme bal olmaktr. Eyalar ancak hell ve haram olarak vasflandrlrlar.

Fiiller ise bundan farkldr. Zira rin fiillerle ilgili hitab, fiilleri iki blme ayrmtr. 1-Teklif hitab, 2-Vazi hitab.

Teklif hitab be ksma ayrlr: 1.Farz 2.Mendup 3.Haram 4.Mekruh 5.Mbah.

Vazi hitap da be ksma ayrlr: 1-Sebep 2-art 3-Mani 4-Shat-batllk-fesad 5-Azimet-ruhsat.

zetle, Efendimiz Muhammed SallAllahu Aleyhi VeSSellemin btn insanlara gnderilmesinden sonra hkm olmayan bir fiil ya da eyann var olduunu sylemek caiz deildir. Yine eriattan bir delil olmakszn herhangi fiil ya da eyaya ait bir hkmn var olduunu sylemek de caiz deildir. nk o hkm rinin hitabdr. Ayrca eriatn hkmn aklamad her eyin mubah olduunu sylemek de caiz deildir. nk mubah er bir hkmdr. Zira mubah, rinin kullarn fiilleri ile ilgili serbest brakt hitabdr.

ri tarafndan hkm aklanmam bir eyin var olduunu iddia etmek; Kur'an tarafndan aklk getirilmemi bir eyin var olduu ve eriatn eksik olduu anlamna gelir. Ki bu iddia; sbutu ve delleti kat Kur'an nsslar ile elitii iin caiz deildir.

Buna binaen, insandan kaynaklanan hibir fiil ve insann fiili ile alakal hibir ey yoktur ki eriatta hkm bulunmasn. rinin hitabndan bizzat hkme dellet eden bir delil olmadka hkm yoktur. Zira Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellem gnderilmeden, dolaysyla da eriat gelmeden nce hkm yoktur. Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellem geldikten sonra ise, Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin getirdii risaletten bizzat hkme dellet eden bir delil bulunmadka da hkm yoktur.


[1] sra : 15

[2] Nisa: 165

[3] sra : 15

[4] ura: 10

[5] Nisa: 59

[6] Nahl: 89

[7] Drekten

[8] Nahl: 43, Enbiya: 7

[9] Ebu Davud K. Taharat, 284

[10] Nahl: 89

[11] Maide: 3

[12] bni Mace K. Etameh, 3358

[13] Meryam: 64

[14] Beyhaki

[15] Tevbe: 43

[16] tbi, Muvafakatda zikretti.

[17] Taberi tefsirinde rivayet etti.

[18] Mslim K. Fedail, 4349

[19] Ahmed b. Hanbel B. Ms. Mkessirn, 9765

[20] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ben Him, 3330

[21] Hacc: 65

[22] Bakara: 168

[23] Araf: 31

[24] Mlk: 15

[25] Maide: 3

[26] Mebsut, bn Abbas yoluyla aktarmtr