KTAP VE SNNETLE STDLAL


Kitap ve Snnetle istidlal/delil getirmek, Arap dilinin ve blmlerinin bilinmesine baldr. nk Kitap Arap dili ile gelmi, onlarn lgati ile indirilmitir.

Allahu Tela yle buyurmaktadr: بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍApak Arapa lisan ile...[1]  

Bu nedenle Arap diline ait konulardan ve blmlerinden bahsedilmesi kanlmazdr. Szn ksmlarnda bahsetmek sadece hkmn istinbat ile ilgili olandan bahsetmektir. Zira usul fkhta bunun dndakilerin incelenmesine gerek yoktur.

Ayrca Kitap ve Snnetten her biri, haber ve inaa ksmlarna ayrlr. Fakat fkh usul limi, hkm genelde haberle sbut bulmadndan dolay, haberlere deil de inaaya bakar.

Buradan hareketle Kitap ve Snnette sz; emir-nehiy,   genellilik-hss, mutlak-mukayyed, mcmel-mbeyyen, nash-mensuh ksmlarna ayrlr. Buna binaen icmli olarak lgat bahsinin ve Kitap ve Snnetten bu ksmlarn incelenmesi mutlaka gereklidir. Ta ki er hkmlere Kitap ve Snnetle delil getirme mmkn olsun.

 

Lgat Bahisleri:
 

Lgatler, manalar iin konulmu lafzlardan ibarettir. Lafzlarn manalara delleti koyann koymasndan elde edildiine gre; nce lafzlarn konuluu sonra da lafzlarn delaletini bilmek kanlmazdr. Lafz koymak, lafz bir manaya tahsis etmek demektir. Lafzn sylendiinde mana anlalr.

Lgatin konulu sebebi; insann kendi cinsinden dier insanlara muhta olmasdr. nk insann yaarken; scaktan souktan ve dmandan, onu koruyup hayatta kalmasn salayan yiyecee, giyecee, meskene ve silaha muhta olmamas mmkn deildir. Onun iin insann kendisi dndaki dier insanlarla bir araya gelmesi, toplanmas kanlmazdr. Bundan hareketle insann insanla bir arada olmas tabiidir. Zira insann itimai olmas doaldr. nsanlar arasndaki bu bir arada oluunun gerei olan yardmlamann tamamlanmas ve bundan grlen gayeye olan ihtiyacn karlanmas, ancak birinin dierinin nefsinde olan tanmas ile gerekleir. Bundan dolay tanmann kendisi ile hsl olduu bir eye gereksinim duyuldu. Bundan hareketle diller ortaya kt. nk bu zihinde olan bilmek ancak lafz, iaret ve modelle gerekleir.

Lafz, genelliinden dolay iaretten veya modelden daha fazla anlatma gcne sahiptir. Zira lafz, bu manalardan istenilenin karl olarak lafz konma imknndan dolay hissedilebilen ve akledilebilen mevcut olan kapsad gibi, mmkn olan ve olmayan, mevcut olmayan da kapsar. aret ise byle deildir. Zira hem akledilenin hem gaibin hem de olmayann yerine iaret koymak mmkn deildir. Ayn durum model iin de geerlidir. Zira her istenilen anlama uygun den bir modelin ortaya konulmas ok zor ve imknszdr. nk maddi modeller, olmayan eyler hakknda sz konusu deildir. Model, sz konusu olduu varsaylsa bile bunda ok byk zorluk vardr.

Ayrca lafz, iaretten ve modelden daha kolaydr. nk lafz, seslerden oluan harflerden meydana gelmektedir ve bu insandan doal olarak hsl olur. Dolaysyla lafz, insann kendisinde olan ifade arac olarak kullanmas daha kolay ve evladr.

Bundan hareketle lgatlerin konulu sebebi, insann kendisinde olan ifade etmektir. Konulan ise harflerden oluan lafzlardr. Bu lafzlarn kendisi iin konulduu hususlar, darda deil zihinde oluan manalardr. nk bir eye lafz koymak, onun tasavvurunun bir parasdr. rnein; insan hakknda bir lafz koymak istenildiinde zihinde insan suretinin canlandrlmas kanlmazdr. te bu zihinsel suret, insan lafznn kendisi iin konulduu husustur, d mahiyet deildir. nk mahiyeti deil, zihinde olan ifade etmek iin konulmutur. Bu, fikirden bakadr. Fikir ise vaka hakknda hkmdr. nk fikir vakay yorumlayan ncl bilgi ile birlikte vakann his organlar aracl ile zihne nakledilmesidir. Lafz ise byle deildir. Zira lafz, vakann hakikatine ve vaka hakknda hkme dellet etmek iin konulmamtr. Bilakis o, vakaya uygun da olsa muhalif de olsa zihinde var olan ifade etmek iin konulmutur. nk lafzn verilmesi dardaki deil, zihindeki anlamlar etrafnda dner.

Biz bir eye ahit olup onun ta olduunu sandmzda ona ta lafzn veririz. Ona yaklap da onun aa olduunu sandmzda bu sefer ona aa lafzn veririz. Daha sonra onun bir beer olduunu sandmzda ise ona beer lafzn veririz. Dolaysyla lafz deimekle beraber dardaki manann deimemesi, lafzn konmasnn d mana iin deil, zihinde olan iin olduuna dellet eder.

Ayn ekilde, Zeyd kaimdir dediimizde bu lafz darda Zeydin ayakta duruu iin koymu oluruz. Daha sonra Zeyd otursa, yrse, uyusa bu sz kendisi iptal edilmemekle birlikte, gerei ifade etmesi bakmndan geersiz olur. Bu da lafz koymann mevcut gerek iin deil sadece zihinde olan iin olduuna dellet eder.

Bylece lafzlar, hakikatlere dellet etmez. Ancak zihinde var olan ifade eder. Bu ise bazen geree uygun bazen de muhalif olur. Lafzlar, kelimeler arasndaki isnad, balayclk, izafet ilikisini ifade etmek iin konulmu olup fail ve mefhul gibi durumlarda kelimeleri birbirine balar. Yine lafzlar, oturmak ve kalkmaktan oluan manalar ifade etmek iin konulur. rnein; Zeyd kaimdir lafz dellet ettii eyin ayakta ya da baka bir halde olduu haberini ifade etmek iin konulmutur.

Lafzn konulmasndan maksat, lafzlarn mfred manalarn ifade etmek yani bu manalar tasavvur etmek deildir. Lafzn konulmasndaki asl maksat, tabirin hsl olmas iin balantlarn ifade edilmesidir. Yani lafzn konulmasndaki maksat, lafz zihinde var olan tabir etme maksadna ait balantlar ifade eder hale getirmektir.

Dillerin koyucusuna gelince: Dillerin tamam stlahtr (toplumsal kabullenme ile ortaya kmtr). Diller, Allahn ortaya koymasndan deil insanlarn ortaya koymasndandr. Yani insanlar onlar kabullenmilerdir. Arap dili de dier diller gibidir. Onu Araplar kabullenerek ortaya koymulardr. Bylece Arapa, Araplarn stlahndan olur. Allahu Telann retmesinden deil. Zira dilleri Yce Yaratc koysayd, onlar bize retir yani bildirirdi. Zira bu bildirme Onun yollarndan bir yolla olurdu. Ya vahiyle ya da bu manalar iin dilleri Allahu Telann koyduuna dair akl sahibinde zaruri ilim yaratarak olurdu. Vahiy yoluyla retmeye gelince, bu batldr. nk yle olsayd, bu dilleri retmek iin Rasullerin gnderilmesini, risaletle gnderilmelerinin nne alnmasn gerekli klard. Ta ki Rasuller Allahn koyduu dili insanlara retsinler ondan sonra da onlara risaleti tebli etsinler. Fakat yle olmamtr. Rasuller dilin konulmasndan sonra gnderilmitir.

nk Allahu Tela yle demitir: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا بِلِسَانِ قَوْمِهِ    Biz her Rasul ancak kavminin lisan ile gnderdik.[2]

 Bununla dilin tevkifi/Allahn retisi, bildirmesi olmad sabit olmaktadr. Zaruri ilim yaratma yoluyla tevkife gelince, bu da batldr. nk yle olsayd, Allah ilim tahsil etme yoluyla deil zaruri olarak tanmay gerekli klard. nk Allahn dil iin ortaya koyduu zaruri ilmin olumas, Allahla ilgili zaruri ilmi de zorunlu klar. Fakat yle deildir. nk Allahu Telay tanmak zaruri olarak deil, sadece ilim elde etme yoluyla olmaktadr. Bununla dillerin Allahn, retmesi ile olmad sabit olmaktadr. Dillerin Allahtan retme yoluyla olumad sabit olunca, o zaman onlar beerin ortaya koymasndan yani insanlarn ortaya koyup ortak kabullenmelerinden olumaktadr.

Allahu Telann u szne gelince; وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا  (Allah) Ademe isimlerin hepsini retti[3]

Allahn bu sznden kast edilen, eyalarn anlamlardr, diller deildir. Yani Allah ona, eyann hakikatlerini ve zelliklerini retti. Yani ona eya hakknda hkm vermek iin kullanaca bilgileri verdi. Zira vakay hissetmek, hakknda hkm vermek ve hakikatini idrak etmek iin tek bana yeterli deildir. Bilakis vastasyla vakann tefsir edildii ncl bilgiler kanlmazdr. Allahu Tela, Ademe isimleri yani eyann anlamlarn retti. Bylece ona hissettii eya hakknda kendisi ile hkm verebildii bilgileri verdi. 

Kur'ann  الأسماء  isimler kelimesini ifade etmesine gelince; anlam kast edilerek isim kelimesi sylenmitir. Buna u vaka dellet etmektedir: Zira Adem dilleri deil, eyay tanmtr. Her mahiyeti tanmak ve bir hakikati kefetmek; hususu renme ve bilme konusudur. Dil ise; baka deil, ancak ifade etmek iin bir vesiledir. Ayetin siyak  الأسماء كلها  isimlerin hepsini kelimesinden kast olunann; anlamlar yani hakikatler ve zellikler olduuna dellet etmektedir.

Allahu Telann u szne gelince: وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ    Dillerinizin... farkll da Onun ayetlerindedir.[4]  Yani lgatleriniz, lisanlarnz demektir. Bu ayette dillerin Allahn ortaya koymasndan olduuna dair bir dellet yoktur. nk ayetin manas; sizin dillerde farkllamanz, Allahn kudretine dair delillerindendir demektir. Ayetin manas; Allahn farkl diller koymu olmas demek deildir. Zira ayet yani delil, dillerin farklldr, Allahn farkl diller koymas deildir.

Allahu Telann u szne gelince: إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ    Onlar ancak sizin ve babalarnzn isimlendirdii isimlerdir. Allah onlar hakknda bir sultan/delil indirmemitir.[5]

Allahu Tela, onlar isimlendirmelerinden dolay zemmetmemitir. Onlar ancak, ilah olduklarna inanarak putlara ilah demelerinden dolay zemmetmitir. Zira Lt, Uzza ve Ment putlarn mehurlardr. Dier isimler olmakszn zemmetmeye onlarn ayrlmas buna delil olan bir karinedir.

Buna gre bu ayetlerde dillerin Allahn retmesi olduuna dair bir dellet yoktur. Bylelikle dillerin Allahn retmesi ile ortaya ktna dair bir er delilin olmad aa kmaktadr. Hatta grlen vaka da udur ki; diller insanlardan bir stlahtr. Dolaysyla beer koymasndandrlar, Allahtan deildirler.

 

Arapay Bilme Yolu:
 

Arapa, Araplarn kabullenerek ortaya koyduklar bir stlahtr. Zira onlar, belirli manalara dellet etmesi iin belirli lafzlar ortaya koymulardr.  السماء  - sem,  الأرض  - arz,  الماء m, lafzlarn belirli manalara dellet etmek iin koymalar gibi. Ayn ekilde  القرء kuru lafzn hayz ve temizlik iin,  الجون cevn lafzn beyaz ve siyah iin,  السليم selim lafzn, ylan sokmas ve beladan salim olmak anlamlara iin koydular.

Mademki Arapa, Araplarn stlahdr, o halde onu bilmenin yolu, onu onlardan almaktr. Onlar u lafz, u mana iin konulmu dediklerinde ya da u mana, u lafz iin konulmu dediklerinde, onlarn bu szleri kabul edilir, tartma yapmakszn ona teslim olunur. nk stlahta itiraz kabul edilmez. Zira mesele, zerinde ortak kabullenmenin hsl olduunun ortaya konulmas meselesidir, akli bir mesele deildir. drakle alakas yoktur. Onun iin lgatte Araplarn dediklerine teslim olunur. Zira o, onlarn stlahlardr.

Araplar derken kast olunan; Arap lisannn bozulmasndan nce Arapay konuan safkan Araplardr. Onlardan bir ksm Hicr 4. Asra kadar varlklarn devam ettirmitir. Onlar dillerini bozmakszn llerde yayorlard. Onun iin Arapa onlardan alnr.

Arapay onlardan almann yolu ise, sahih rivayet yoludur. Bir lafzn Arapa bir lafz saylabilmesi iin onun sahih bir rivayetle o Araplardan rivayet edilmi olmas mutlaka gereklidir. Bundan dolay Arapay bilmenin yolu, mtevatir nakil ve haberi ahad olmaktadr. Mtevatir nakil; cevherin cevher olarak, ardn ard olarak v.b isimlendirileni ayn ekilde isimlerden sem, arz, harr, berd v.b. eklinde isimlendirildiini bildiimiz gibi hakknda hi pheye dlmeyen yani phe kabul etmez ekilde bilinen husustur. Bilinmelidir ki o ekilde idrak ettiren ancak kesin tevatrdr. Ahad haber ise; bize malum olmayan, hakknda tevatr de olumam hususlardr. Kendisi ile zannn elde edilmesi yolu ancak ahad haberlerdir. Yani el-Halil, el-Esma v.b. dil aratrmacs edebiyatlarndan عن lafzyla rivayet edilen lafzlar gibi ahadn naklidir. Arapaya ait lafzlarn ou birinci kategoriden yani mtevatirden, ok az da ikinci kategoriden yani ahad haberdendir.

te Arapay bilmenin yolu budur; ya tevatr olarak ya da ahad olarak Araplardan sahih rivayettir, bunun dnda bir yol yoktur. Akla gelince; Arapay bilmekte onun bir yarar olmaz, bir kymeti de yoktur. nk mesele, dili koyanlardan nakil meselesidir, idrak etme meselesi deil. nk akl ancak zorunluluklarn zorunlu oluunu, imknszlklarn da imknsz oluunu anlamay stlenir. ki caizden/mmknden birisinin meydana gelmesinde ise akla bavurulmaz. Diller byledir. nk onlar konulmaya baldrlar. Zira belirli bir lafzn belirli bir mana iin konulmas mmknattandr. Akln, lafz koyann bu yolda u lafz, bu ya da u mana iin koymasn idrak etmeyi stlenmesi mmkn deildir. Zira o lafz koyucudan nakle bal bir husustur. Bundan dolay dilde akla bir yer yoktur. Dili bilmek, lafz koyandan nakile bal bir husustur.

stisnann, lafzn kapsadnn dna kmak olduunun bize nakledilmesinden dolay, istisnann belirlenmi oula dhil edilmesinin bilinmesi, akl yoluyla bilmek saylmaz, bilakis o nakil yoluyla bilmektir. Zira bize istisnann, lafzn kapsadnn dna kmas olduu nakledildi. Bylece biz, bundan belirlenmi oulun genellik iin olduunu anlyoruz. Lafz koyucunun bu lafz bu mana iin koyduuna hkm veren tek bana akl olmaz. Akl sadece lafz koyucudan nakledilen husustan, bu lafzn bu manaya gtrdn anlar.

Zira bu Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u; إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الإخَرَ مِنْهُمَا     ki halifeye biat edildiinde onlardan sonra geleni ldrn.[6]  Sznden bir takm slm devletlerin olmasnn caiz olmadn anlayan kimse gibidir. slm devletin birden ok olmasnn caiz olmay hkmn akl koymad, onu ancak eriat getirdi. O akli bir hkm deil er bir hkmdr. Akl onu ancak er nsstan almtr. Dil de byledir. Zira belirlenmi oulun genellik iin olmas akldan deildir. O ancak Araplarn koymasndandr. Zira o, Araplarn stlahndandr, akldan deil. Dili bilmek iin akl tek bana kesinlikle bir yol olmaz. Dili bilmek iin ancak iki yol vardr, baka deil. Birincisi; tevatrdr. kincisi ise; ahad haberdir. Ya da baka bir ifade ile dili bilmenin yolu rivayettir, bakas deil.


[1] uara: 195

[2] brahim: 4

[3] Bakara: 31

[4] Rum: 22

[5] Necm: 23

[6] Mslim, K. mrat, 3444