1- EMR VE NEHY


Emir Sgas

Dil bakmndan emir iin konulan sga  إفعل sgasdr. Ya da onun yerine kullanlan fiil ismidir.  هات Gel,  تعال Buraya gel, gibi ve bana emir  ل Lm getirilmi muzari fiildir.

Mesela Allahu Tealann u szleri;  لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ mkan geni olan, nafakay imknlarna gre versin.[1] وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ    Mminlerden bir gurup da onlara uygulanan cezaya ahit olsun.[2] gibi.

Dilde emir iin konulan sga ite bunlardandr. Bunlardan baka emir iin bir sga yoktur. eriat koyucu da emir sgas iin bir stlah koymad. Bilakis dilde konulan, eriata gre muteberdir.

 Emir sgas u on alt mana iin geer:

1- Farz/vacib klmak iin.

Mesela;  وأقيموا الصلاة   Namaz klnz.[3] gibi.

2- Mendub klmak iin.

Mesela Allahu Telann u sz gibi: فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ    Eer kendilerinde bir hayr gryorsanz hemen onlara mktebe yapn. Allahn size vermi olduu maldan siz de onlara verin.[4]

Zira mktebe yapmak ve maldan vermek verilmediinde cezas olmayan verildiinde sevab gerekli klan oluundan dolay mendubtur.

Terbiye maksatl szler de mendubtandr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bn Abbasa u sz gibi: كُلْ مِمَّا يَلِيكَ   Sana yakn olandan ye![5]

3- rad/doru yolu gstermek iin.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ Erkeklerinizden iki ahid bulundurun.[6]

Zira Allahu Tela bu sz ile borlanmalarda kullarn ahid bulundurmalarna ynlendirmitir.

4- Mubah klmak iin.

Allahu Telann u sz gibi:  كلوا واشربوا   Yiyiniz ve iiniz.[7]

Zira yemek ve imek mubahtr. nk onlarla ilgili izin bizim iin konuldu. Onlar vacib olsayd bizim zerimize konulurdu.

5- Tehdit yani korkutmak iin.

Allahu Telann u sz gibi: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ Dilediinizi yapn! Kukusuz O, yaptklarnz grmektedir.[8]

Aktr ki; kast edilen dilediklerinizi yapmaya izin deildir. Karinelerin yardm ile anlalyor ki kast edilen korkutmaktr. Tehdit uyarya daha yakn olur. Ki o korkutarak duyurmaktr.

Allahu Telann u sz gibi: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ   De ki; (istediiniz gibi) yaayn! Dnnz ateedir.[9]  

Zira قل De ki, sz duyurmakla ilgili emirdir.

6- Kullara nimetler vermekle ilgili olarak.

Allahu Telann u sz gibi: كلوا مما رزقكم الله    Allahn size verdii rzktan yiyin.[10]     

Zira, مما رزقكم الله    Allahn size verdii rzk sz nimet vermeye karinedir.

7- Emredilenle ikramda bulunmayla ilgili olarak.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ آمِنِينَ   Oraya emniyet ve selametle girin.[11]    بسلام آمنين   emniyet ve selametle sz, ikramda bulunma iradesine karinedir.

8- stihza etmekle ilgili olur.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ Onlara; aalk maymunlar olun! dedik.[12]

Yani,  صيروا  olun, dnn demektir. nk Allahu Tela onlara ancak onlar aalayarak, zelil klarak hitap etti, yani onlara  maymunlara dnn dedi. Onlar da istedii gibi oldular.

9- Aciz brakmakla ilgili olarak.

Allahu Telann u sznde olduu gibi:  فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ    Haydi onun benzeri bir sre getirin.[13]  

Bylece onlar, Kur'ann benzeri bir sre getirmek hakknda itirazda bulunma talebinde aciz brakmaktadr

10- Hakaret iin.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ Tad bakalm! Hani sen (kendince) stndn, erefliydin![14]  

Zira bu sz hakaret iindir. Bunun karinesi ise;   العزيز الكريم   stn, erefli vasf ve makamn kullanlarak istihza edilmesidir.

Hakarete bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا     De ki; ister ta olun, ister demir.[15]    

Zira bu szle, onlar ister gl/kudretli olsunlar ister ise zelil/zayf olsunlar onlar dikkate almann nemsizlii kast edilmitir, onlarn ta ya da demire dnmeleri kast edilmemitir.

11- Tesviye/tartmay giderme iin.

Allahu Telann u sz gibi: اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ Girin oraya, sabredin veya sabretmeyin, artk sizin iin birdir/fark etmez.[16]  

Yani faydaszlkta sabrn varl ve yokluu fark etmiyor.

12- Dua iin.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ Rabbimiz! Bize Rasuller vastas ile vaadettiklerini de ikram et.[17]

13- Temenni iin.

airin u sznde olduu gibi:   ألا ايها الليل الطويل ألا انجل  Ey uzun gece, bit artk.   Zira bu; gecenin bitip, sabahn grnmesi temennisi ile duygulanmaktadr.

14- htikar/kmsemek iin.

Allahu Telann, Musann sihirbazlara ne dediini hikaye ederken syledii gibi:   القوا ما أنتم ملقون  Ne atacaksanz atn![18]    Musa bu sz onlara, onlarn sihirlerini mucizenin karsnda kmseyerek syledi.

15- Tekvin/yaratmakla ilgili olarak.

Allahu Telann u sznde olduu gibi:  كن فيكون   Ol, der, oluverir.[19]   Burada kast olunan hitabn hakikati ve icat deil, bilakis Allahu Telann oluturmaktaki sratine ve oluturmann kendisine kinayedir. Tekvin ile boyun edirme arasndaki fark udur: Tekvinde kast edilen olmayan bir eyin olmasdr. Boyun edirmekten kast edilen ise bir suretten ya da ekilden bakasna intikal ederek dnmdr.

16- Haber iin olur. yani sgann  haber manas ile gemesidir.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz gibi:   إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ   Utanmadnda dilediini yap![20]   Burada sga emir sgas olarak gelmitir. Fakat ondan kast edilen talep deil haberdir. Bunun aksi ise, haberin talep manas ile gemesidir.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ   Anneler, ocuklarn tam iki yl emzirirler.[21]   Bu sarih olmayan emirde gemiti.

Bu nsslarda emir sgasnn ifade ettii bu manalar, emir sgasnn birka manada kullanldna dellet edilen hususlardandr. imdi u soru gelmektedir: Emir sgas, bu manalarn hepsine dil bakmndan aralarndaki ortakla gre mi dellet etmektedir ki o, birka manaya dellet eden ve kast edilen manann bir karine ile anlald mterek lafzdr- yoksa, onlardan birisine hakikat olarak dierlerine mecaz olarak m dellet etmektedir?

Buna cevap yledir: Emir sgas, dil bakmndan talebe dellet etmesi iin konulmutur. Vaciblik, mendubluk, mubahlk, aciz brakma v.b. zikredilen dier manalar iin konulmamtr. Bilakis, sadece talep iin konulmutur, bakas iin deil. Emir sgasnn zikredilen manalardan her manaya dellet etmesine gelince; o, taleple kast edileni aklayan bir karine ile birlikte talebe dellet eder. Yani bu cmlelerin hepsindeki sgada delaletin asl, dilin konulmas bakmndan o sgann sadece talep iin olmasdr, baka deil.

Ancak talep lafz geneldir, her talebi kapsar. Dolaysyla karine gelip emir sgas ile kast edilen talebin eidini aklamtr. Bylece bu cmlelerin hepsinde emir sgas talebe dellet etmitir. Yani emir sgasnn dilde kendisi iin konulduu manasna dellet etmitir. Taleple birlikte, cmlede taleple kast olunana dellet eden bir karine de gelmitir. Yani talebin eidinin, kesin bir talep mi, yoksa aciz brakmak iin mi, yoksa hakaret iin bir talep mi olduuna dellet eden bir karine de gelmitir.

Buna binaen; zikredilen manalar, taleple kast edilen manalar yani talebin eitleri olmaktadrlar, emir sgasnn manalar deil. Zira emir sgas, dilin konuluu bakmndan talep iin geldi, ona talebe kast edilene dellet eden bir karine birletirildi. Bylece emir sgasnn karine ile toplam; farz olua, mendub olua, mubah olua, aciz brakmaya, hakaret etmeye v.b. dellet eden oldu. Sga bir karine olmakszn tek bana sadece talebe dellet eder, baka deil. Sga bir karine olmakszn talepten baka bir eye kesinlikle dellet etmez.

● yle denilmez: Emir sgas, vacib/farz olu hakknda hakikattir, dierlerinde ise mecazdr.

Byle denilmez. nk hakikat konuma stlahnda kendisi iin konulan hususta kullanlan lafzdr. Mecaz ise, asl olan manay irade etmeye engel olan bir karineden dolay, kendisi iin konulan husustan bakasnda kullanlan lafzdr. Burada konuma stlah Arapa dilidir. Emir sgas ise dilde vaciblik iin konulmamtr, sadece talep iin konulmutur, baka deil. O halde emir sgas, dil bakmndan vacib/farz olu hakknda hakikat deildir.

Ayn ekilde emir sgas, mendub olu, mubah olu, aciz brakma, hakaret etme ve yukarda geen cmlelerde zikredilen manalardan herhangi bir mana hakknda da hakikat deildir. nk emir sgas dil bakmndan bu manalardan herhangi birisi iin konulmad, dolaysyla onun hakknda hakikat olmaz.

Ayn ekilde emir sgas; hamamda bir aslan grdm sznde olduu gibi, mubah hakknda mecaz deildir. nk emir sgas asl manay irade etmeye, kast etmeye engel olan bir karineden dolay, kendisi iin konulandan bakasnda kullanlmad. Bilakis yukarda geen cmlelerin hepsinde, dil bakmndan kendisi iin konulan hususta ki o taleptir- kullanld. Zira mendub olu ve mubah olu, vacib/farz olu gibi bir talepdir. Emir sgasnn bunlarn hepsinde kullanlmas, vacib oluta kullanlmas gibidir, aralarnda herhangi bir fark yoktur.

Emir sgas, dier manalar hakknda kullanlmad, ancak talebin yannda dier manalara dellet eden bir karine geldi. Dier manalar, tek bana emir sgasna ait deil, bilakis emir sgas ile karinelerin toplamna aittir. yle ki:    كلوا مما رزقكم الله   Allahn size verdii rzktan yiyin[22] Allahu Telann bu sz, nimet verme manasn ifade eder. Bu mana,  كلوا yiyin! emir sgasndan alnmad. مما رزقكم الله Allahn size verdii rzktan cmlesinden de alnmad. Fakat  كلوا yiyin! kelimesi ile  مما رزقكم الله Allahn size verdii rzktan kelimesinin birleiminden alnd. Zira Allahu Telann; مما رزقكم الله Allahn size verdii rzktan sz, kast edilenin onlara yemeyi emretmek deil de onlar rzklandrd ile nimetlendirmesi olduuna dellet eden bir karinedir.

ادْخُلُوهَا بِسَلامٍ آمِنِينَ   Oraya emniyet ve selametle girin.[23]  Allahu Telann bu sz, ikram manasn ifade eder. Bu sz, bu manay ancak  ادخلوها oraya girin yani Cennete, sznn yanna بسلام آمنين emniyetle ve selametle sznn getirilmi olmas karinesi ile ifade etti.

Dier manalarda ite byledir. Zira onlar, emir sgasna ait deil, fakat sga ve karinenin birlikteliine aittir. Bu bir yndendir. Baka bir ynden ise; Burada karine asl mana olan, talebin kast edilmesine mani olan deildir. Hamamda aslan grdm cmlesindeki hamamda sz gibi bir karine deildir. Buradaki karine talebin eidini aklayandr, yani talepten kast edileni aklayandr. Bunun iin emir sgas mecaz olmaz. nk mecaz; ierisinde, asl manann kast edilmesini engelleyen bir karine olan demektir. Mescidde bir deniz grdm sznde olduu gibi. Buna binaen emir sgas, o manalarda mecaz olmaz.

● Ayn ekilde emir sgas, o manalarn hepsi arasnda bir mterek lafz da deildir. nk mterek iki veya daha fazla manadan her birisi iin konulmu lafzdr. Cariye, gz, para iin konulan ayn lafz gibi. Emir sgas ise, dil bakmndan bu manalardan her birisi iin konulmad, hatta onlardan birisi iin dahi konulmad. O sadece talep iin konuldu. Bu manalar ise, talebin eidi iin aklaycdrlar. Yani Allahu Telann u;   فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ   Haydi onun benzeri bir sre getirin.[24] Szndeki emri, aciz brakmak iin bir talep olduunun aklaycsdr. Allahu Telann u;    ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ  Tad bakalm! Hani sen (kendince) stndn, erefliydin![25] Szndeki emrin hakaret etmek iin bir talep olduunun aklaycsdr, v.b. Bunun iin emir sgas mterek lafz deildir.

● yle de denilmez: Emir sgas, eriata gre yani eriatn konuluu bakmndan vacib/farz olu hakknda hakikattir ve dierlerinde mecazdr.

Byle denilmez. nk eriat koyucu, emir sgas iin belirli bir mana koymad.  إفعل lafz iin ve onun yerine geen  هات Gel, gibi fiil ismine  لينفق nfak etsin, gibi bana emir  ل Lm gelen muzri fiile belirli bir mana koymad. Bilakis eriat koyucu emir sgasn dilin konulu tarz zerine kulland. er nsslarn tmnde emir sgasndan kast edilen lgavi manadr, onun herhangi bir er manas yoktur.

Farz, vacib, mendub, mubah lafzlarna gelince, onlar Allahn emirlerinin eidine ait er stlahlardr, emir sgasna ait deil. Yani Allahn emri vacib olur, mendub olur, mubah olur. Zira emri kesinlemi olur, kesinlememi olur ve emrinde serbestlik olur. Bunlarn hepsi de Allahn emirleridir. Allahn emri, fiilin yaplmasn talep etmesidir. O emir, ister fiilin yaplmas ile ilgili kesin olsun, ister kesin olmasn, ister ise serbestlik olsun fark etmez. Biz bu emri nsslardan anlarz. Bu anlaymz bazen emrin sgasyla olur, bazen emrin sgasndan bakas ile olur.

Istlahlar, Allahn emirlerinin eitleri iindirler, emrin sgas iin deil. Emir sgasna gelince; onu Arapa dili, talep iin koyduu sgadr. Bu sga  إفعل kalb ve onun yerini alan isim fiili ve bana emir ل Lm gelen  ليفعل kalbnda olan muzari fiilidir. Bu sga, iin eriat koyucu bir er mana koymad, bilakis onu lgavi manas zere terk etti.

Kast olunan, bu sgann Allahn ve Rasulullahn kelamnda neye dellet ettiinin anlalmasdr. Bu sgann anlalmas kast edilince; onun, dilin delaletine gre lgavi olarak anlalmas gerekir. Lgat manas o sgadan kast edilen olur. Lgat manasndan bu nsstaki Allahn emri anlalr. Buna binaen emir sgas, nsslardan herhangi bir nssta getiinde manas talep olmaktadr. nk emir sgas dil bakmndan o mana iin konulmutur. Bu talepten kast edilenin anlalmas iin onu aklayan yani bu talepten kast edileni aklayan bir karine olmas kanlmazdr.

Baz insanlara emir, vacib klmak iindir dedirttiren pheye gelince; o, onlarn emir ile emir sgasn ayrt etmeyilerinden, eriatla snrl olma/eriata bal olma talebi ile emir sgasn ayrt etmeyilerinden kaynaklanyor. Onun iin hataya dtler.

Allahn emri ile emir sgasnn ayrt edilmemesine gelince; onlar emir sgasnn, vacib/farz klmak hakknda hakikat olduuna dair on ynden delil getirdiler:

1-Allahu Tela, blisi emrine muhalefet etmesi zerine zemmetti. Allah,  اسجدوا  secde edin diye emretmiti. blis bu emre uymaynca ona yle dedi:  مَا مَنَعَكَ أَلا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ   Ben sana emretmiken seni secde etmekten alkoyan nedir?[26]   Buradaki soru emredilenin terk edilmesi zerine azarlama ve zemmetme iindir. Bylece emir, vacib/farz klmak iin olur.

2-Allahu Telann u sz;

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ ارْكَعُوا لا يَرْكَعُونَ   Onlar kendilerine; Allahn huzurunda eilin! denildii vakit eilmezler[27]

Bu szyle Allah, onlar muhalif olmalar yani emri terk etmeleri nedeniyle zemmetti. Bu ise, emrin vacib/farz klmak iin olduuna dair delildir.

3-Allahu Telann u sz; فَلْيَحْذَرْ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ    Bu sebeple onun emrine aykr davrananlar, balarna bir bela gelmesinden veya kendilerine ok elim bir azap isabet etmesinden saknsnlar.[28]  

Burada emre muhalefeti zemmetti. Bu da emrin vacib/farz klma iin olduunu tekid etmektir.

4-Allahu Telann u szleri; أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي Emrime asi mi oldun?[29] لا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ   Kendilerine emredilen husustan Allaha asi olmazlar.[30] وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا    Senin emrine asi olmam.[31]  

Allahn emrine muhalif olmay isyan olarak vasfetmitir. Bu kelime ise, zem ismidir. Bu, vacib/farz olmayan hususlarda olmaz. Zira bu ayetlerde emri terk eden asi olarak isimlendirilmitir. Asi de Allahu Telann u sznden dolay atee mstahak olmutur:   وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا   Artk kim Allah ve Rasulne isyan ederse, bilsin ki ona iinde ebedi kalaca cehennem atei vardr.[32]   Bu sz de, emrin vacib/farz olu iin olduuna dellet eder.

5-Allahu Telann u sz: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمْ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ    Allah ve Rasul bir ie hkm verdiinde mmin bir erkek ve kadna o ii kendi isteklerine gre seme hakk yoktur.[33]

 قض hkm vermesi sznden kast edilen zorunlu klmasdr. أمرا bir i sznden kast edilen ise emredilendir. Emredilenlerden seenein olmad husus, vacib olmasdr. Bylece Allahn bu sz, emrin vacib/farz klmak iin olduuna dellet eder. Zira Allah, emrettii hususta bir seenein, serbestinin olmadn aklamtr. Mendublukta serbestlik ve seenek vardr, mubah da ayn ekildedir. Bu da, emrin vacib/farz klmaya dellet ettiine iaret etmektedir. nk Allah, nebisinden gelen bir emirde serbestlii, seenei iptal etmitir.

6-Allahu Tela yle dedi:  أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ    Allaha itaat edin ve Rasulne itaat edin.[34]    Sonra da u tehditte bulunuyor:   تَوَلَّوا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ فَإِنْ     Eer yz evirirseniz unu bilin ki, Rasuln sorumluluu kendisine yklenen, sizin sorumluluunuz da size yklenendir.[35]     Muhalif olmaya tehdit, vacib/farz olu delilidir.

7-Berire hadisi. O, holanmad bir kle ile evli iken azad oldu. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem ona, kocas Muisi kast ederek,      رجعتيه لو Ona geri dnseydin.  dediinde, Berire Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme yle sordu: Bana emrediyor musun, ya Rasulullah? Bunun zerine Nebi  yle dedi:  لا، إنما أنا أشفع  Hayr, ben sadece araclk ediyorum.[36]     Grld gibi SallAllahu Aleyhi VeSSellem emri ile aracln birbirinden ayrt etti. Bylece sabit oldu ki; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin aracl, hakknda araclk yapt hususu yapmay, bir kiiye vacib klmamaktadr. Emri ise byle deildir, onda sadece farz olu vardr. Berire, Rasulullahn sz emir olsayd, vacib olurdu diye anlad. Rasul de onun bu anlayn tasdik etti.

8-Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz:   لَوْلا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لامَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاةٍ     mmetime ok sknt vermeseydi, onlara her namaz ncesi misvak kullanmay emrederdim.[37]   Bu vacib/farz klmann delilidir. Aksi halde emir mendubluk iin olsayd, misvak bu emirden dolay farz deil mendub olurdu.

9-Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, insanlara hitap edip yle dedi:   إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَقَالَ رَجُلٌ فِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ عَنْهُ حَتَّى أَعَادَهُ ثَلاثًا فَقَالَ لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَوْ وَجَبَتْ مَا قُمْتُمْ بِهَا ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالشَّيْءِ فَخُذُوا بِهِ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ Allah size hacc farz kld. Bunun zerine bir adam kalkp, her sene mi? diye sordu. Onun bu sorusuna Rasul cevap vermeden sustu. Adam nc defa sorusunu tekrarlaynca Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi: Evet, deseydim farz olurdu ve onu yerine getiremezdiniz. Beni sizi serbest braktm hususlarda rahat braknz. Zira sizden nceki topluluklardan nebilerine ok soru sorup yerine getirmeyenler helak oldular. O halde size bir ey emrettiimde, ondan gcnz yettiini aln. Sizi bir eyden nehyettiimde ise ondan kann.[38] Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem bu hadiste, emrettii bir hususun g yetirilmese dahi- vacib olduunu, belirsizlik olmakszn aka beyan etmitir. Bu Allahu Telann u sznn manasdr:    وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لاعْنَتَكُمْ   Eer Allah dileseydi sizi de zahmet ve meakkate sokard.[39]   Fakat Allahu Tela bize merhamet ederek sknty kaldrd. Zira Nebisinin SallAllahu Aleyhi VeSSellem lisan ile yukarda geen hususu emretti. Yani Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin emrettii hususu gcn yettii kadar yapmak vacibtir ve nehyettii husustan da kanmak vacibtir.

10-Kesin bir nss ve icm olmadka btn emirler tehdit ile beraber hsl olmutur. Nitekim biz Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bir szne dayanarak diyoruz ki, hakknda tehdit olmayan ey vacib deildir. Allahu Telann kelamndan bir ey ancak baka bir vahiyle der.

Ebu Hureyreden Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem in yle dedii rivayet edildi:     كُلُّ أُمَّتِي يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ أَبَى قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ يَأْبَى قَالَ مَنْ أَطَاعَنِي دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ أَبَى     mmetimden herkes cennete girer, reddeden hari. Dediler ki; Reddeden kim, ey Allahn Rasul? Dedi ki; Bana itaat eden cennete girer, bana isyan eden reddetmi olur.[40]

Masiyet/isyan etmek; emrolunann, emredenin emrini yapmay terk etmesidir. Allah ve Rasulnn emrettiini terk etmeyi mmkn gren kimse, Allaha ve Rasulne isyan etmitir. Allaha isyan eden kimse ise uzak bir sapklk ile saptmtr. Allah ve Rasul, bir hususta emrederek yap diyorken; emredilen, kimsenin, ben yapmay istemedike yapmam, bana emrettiini terk etmem bana mubahtr, demesinden daha byk isyan yoktur. Bir kimse bundan baka bir isyan tanmaz. Dolaysyla bu, emrin vacib/farz olmas iin olduuna dellet eder.

te btn bu deliller, emrin vacib/farz oluu iin olduu hususunda aktrlar. Dolaysyla emir, vacib oluta hakikat, bakalarnda mecaz olur.

Buna cevap yledir: Bu deliller, emre itaat ve isyan hususuyla alakaldrlar, emir sgasyla alakal deil. Allahn emrine itaat vacibtir/farzdr ve isyan haramdr. Emre itaat, ona isyan etmemeksizin olur. Zira Allah bir ey emrettiinde ona isyan etmek haramdr ve ona itaat etmek vacibtir.

Fakat emre itaat, emrettii hususa gre olur. Zira kesin bir ekilde emrettiinde, emrettii hususa gre ona itaat vacib olur, o fiili yapmak da vacib olur, fiili yapmazsa asi olur. Bu farz ve vacibtir.

Kesin olmayan bir ekilde emrettiinde, emrettii hususa gre ona itaat vacib olur. Zira fiili yaparsa ona sevap vardr. Emri iyi karlar fakat emredilen fiili yapmazsa ona bir ey yoktur, gnah da yoktur, asi de olmaz. Bu ise mendubtur. Zira mendubu yapmamak Allaha isyan deildir. Onun emrine kar gelmek deildir. Bylece ona itaat, o emre kar bakaldrmak olmakszn emri iyi karlamak eklinde vacib olur, fiili yapmak deil. Zira o emri iyi karlamak bu ynde olur; emredilen fiili yapmak kesin olmaz. Yaparsa sevap vardr, yapmazsa bir ey kazanmaz, gnaha da girmez. O fiili yapmamak, Allahn emrine muhalefet olmaz.

Nitekim Allahu Tela yle buyurdu:  إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ    Muhakkak ki Allah, adaleti, ihsan/iyilii emreder.[41]   

Bylece Allah, adaleti emretti ve ihsan emretti. Ancak adaletle ilgili emir vacib olu iindir, ihsan ile ilgili emir ise, mendub olu iindir. Onun yaplmamas masiyet saylmaz. Onu yapmayan kimseye bir ey yoktur. Bu durumda onu yapmamak, emre kar gelmek ve emri terk etmek saylmaz.

Ayn ekilde Allah ve Rasul, yapp yapmamakta serbestlii emredince, bu emre emredildii biimde yani fiili yapp yapmamak arasnda serbest olma ynnde, itaat etmek vacib olur, emre itaat edip etmeme ynnde deil. Fiili yaparsa o, onun hakkdr, yapmazsa o da onun hakkdr. Bu iki halde de o, emre itaat edendir. Dolaysyla burada emre itaat, fiili ister yapsn ister ise yapmasn, emri iyi karlamaktr. Onu yaparsa, ona bir ey yoktur, yapmazsa da bir ey yoktur. Yapmazsa emre kar gelmi saylmaz. nk emir yle gelmitir.

Buna binaen, emre itaat ve isyan, emredilen fiilin yaplmasna ya da yaplmamasna dellet etmez. Emre itaat ancak; emre iyi karlamaya ve fiilin yaplmasnn gereklilii ve gereksizlii veya serbestlii bakmndan emredildii ynde ona itaat etmeye dellet eder.

Bu, emir sgasn inceleme yeri deildir ve emir sgasna belirli bir dellet de vermez. Onun bahsedilmesi ancak itaat ve masiyet hakknda olur. Emir sgasna gelince; onun incelenmesi, Arap dilinin dellet edileni konusuna girer.

Buna binaen, yukarda geen on delil, emrin lafzn ve emir sgasn belirlemek bakmndan ileri srlen deildirler ve reddolunurlar. nk o delillerin mevzusu itaat ve masiyettir, emir sgas deil. Onlarda geen hususlara gelince; onlardan, emir lafznn gemesine ilave olarak geen emrin vacib olmaya dellet etmedii hadisler tanedir. Birincisi; Berire hadisidir, kincisi; Misvak hadisidir, ncs; Hacc hadisidir.

1-Berire hadisine gelince; onda bu hususla ilgili delil yoktur. Zira Berire, ancak itaatinden dolay sevap isteyerek emir hakknda sordu. Sevap ise hem vacible olur hem de mendubla olur. Zira onun; Bana emrediyor musun? sz, onun emrin vacib iin olduunu anladna dellet etmez. Rasuln ona, emir ile arac olmay bir birinden ayrm olmas da; ona arac olmann itaatin vacib olduu husustan olmadn anlatmak iindir, ona yaplmasnn vacib olduu husustan olmadn anlatmak iin deil. Ancak Berirenin Rasuln, لو راجعته  Ona dnseydin sznden emir ifade eden bir talep olduunu anlamas, emrin vacib olu iin olduuna dair bir delil olmas doru olmaz. nk o; sadece bir insana ait anlaytr, doru olabilir ve yanl olabilir. Dolaysyla Berirenin bu anlay, talebin farz olu ifade ettiine dair bir delil olmaz. Ayrca Rasul, onun bu anlaynn yanl olduunu, emir kast etmediini sadece arac olmay kast ettiini belirterek aklamtr.

2-Misvak hadisine gelince; Onda emirden kast edilenin vacib klma emri olduuna dellet eden bir husus vardr. Bunun delili, emir lafz ile meakkatin birlikte telaffuz edilmi olmasdr. Meakkat ancak zorunlu oluundan dolay vacibin yaplmasnda olur. Mendub yle deildir. nk o, yapp yapmamakta serbest olma konumundadr. Btn bunlardan dolay, emir ile emir sgas arasndaki farkn aa kmas ile birlikte, o phe de dmektedir.

3-Hacc hadisine gelince; Onda evet deseydim farz olurdu sznn, emirlerinin vacib/farz olu iin olduuna dair bir delil olmas iin deildir. Bilakis o, Allahu Telann;    وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ    O evi haccetmesi, Allahn insanlar zerindeki bir hakkdr[42]    szne bir aklama olmas iindir. Dolaysyla vacib iin olmay gerektirir. Zira beyan, aklanana tabidir.

eriatla kaytl olmann taleb edilmesi ile emir sgas arasnda farkn olmamas hususunda u ayeti delil getiriyorlar:  فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا              Hayr, Rabbine yemin olsun ki, aralarnda kan bir ihtilafta seni hakem klmadka ve senin verdiin hkme ilerinde bir sknt duymakszn tam bir teslimiyetle teslim olmadka iman etmi olmazlar.[43]      Ayette geen  قضيت sz,  امرت emrettiin demektir. Emir, vacib/farz olu iin olmasayd yle olmazd.

Buna cevap yledir:  قضيت sznn anlam;  أمرت emrettiin deil,  حكمت hkmettiin demektir. Yani vacib, mendub, haram, mekruh, batl klmak gibi hkmlerden birisi ile hkmettiinde demektir. Bu szde, Nebinin hkmettii her hususun vacib olduuna dair bir dellet eden yoktur.

Baz nsslar vardr ki; onlar hakknda, emrin vacibliine dellet ettikleri phesine dlmtr. Bu nsslardan birisi u rivayettir:

Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem Ebu Said b. el-Mually, o namaz klarken ard. O namazda olduu iin cevap vermedi. Bunun zerine Nebi  ona yle dedi:   مَا مَنَعَكَ أَنْ تُجِيبَنِي حين دعوتك أما سمعت الله يقول:  ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ )     Davet ettiimde seni bana cevap vermekten alkoyan nedir?  Allahn yle dediini iitmedin mi? Ey iman edenler! Allah ve Rasul sizi size hayat verene arnca onlara icabet edin.[44][45]      Bylece onu, emrine icabet etmemesinden dolay azarlad ve zemmetti. Bu da emrin vacib olu iin olduuna dellet eder.

Bu hususta bir baka rnek de Mslimin, Ebu Zbeyr                  el-Mekkiden rivayet ettii u hadistir:  

Ebu Tufeyl mir b. Vsile Ebu Zbeyre, Muaz b. Cebelin yle dediini haber verdi: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem ile beraber Tebk Gazvesine ktk... Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi: إِنَّكُمْ سَتَأْتُونَ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَيْنَ تَبُوكَ وَإِنَّكُمْ لَنْ تَأْتُوهَا حَتَّى يُضْحِيَ النَّهَارُ فَمَنْ جَاءَهَا مِنْكُمْ فَلا يَمَسَّ مِنْ مَائِهَا شَيْئًا حَتَّى آتِيَ   Siz yarn inaallah Tebk membasna varacaksnz. Siz oraya ancak gn doduunda varacaksnz. Sizden kim oraya varrsa, ben gelesiye kadar onun suyuna dokunmasn. Dedi ki; Biz oraya vardk. Oraya bizden nce iki adam varmt. Membadan kan su, ayakkab ba gibi inceydi. Yani ok az akyordu. Dedi ki; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem o iki adama;  هل مسـستما من مائها شيئا  Onun suyuna hi dokundunuz mu? diye sordu. Onlar da evet dediler. Bunun zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem onlara Maaallah diyerek ar sz syledi.[46] Bylece o iki adam, geen bir tehdit olmakszn suya dokunma hakkndaki yasaa muhalefet etmelerinden dolay Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden ar sz iitmeye mstahak oldular. Dolaysyla bir nssla tahsis edilmedike, onun her emrinin vacib zere olduu sabit olmutur. Onlar bir vacibi terk etmi olmasalard Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin ar szne mstahak olmazlard.

Buna cevap yledir: Bu iki hadis, emrin vacib olu iin olduuna dellet etmemektedir. yle ki:

Birinci hadiste; emri yapmann vacib olduuna dellet eden bir karine var. O ise, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kendisini ardnda, Ebu Saidin namazda olmasdr. Rasul de onu arrken onun namazda olduunu biliyordu. Buna ramen namaz terk ederek kendisine cevap vermesi iin onu ard. Bu, o emrin vacib olu iin olduuna dellet etmektedir.

Ayrca Allahu Telann u sz; اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ   Allah ve Rasul sizi size hayat verene arnca ona icabet edin.[47]     

Bu sz ancak, davetine icabetle Allah ve Rasuln tazim ederek davete cevap vermenin vacib oluuna hamledilir. Bu, nefislerde tahamml gerekli klan davetine icabet etmekten yz evirerek, Allahn emrini kmsemeyi ve aalamay nefyeden olarak vacibe hamledilir. Zira Allahn emrini kmseme ve aalama risalet gndermedeki kast edileni inemeye gtrr. Bu emri, bu karineden dolay vacibe yklemekten kanlmaz. Bylece hadis, bir karineden dolay vacib oluu ifade eder, sadece emirden dolay deil. Rasuln onu azarlamas, fiili yapmadndan dolay deildir. Fakat azarlamas, kesin olarak emrettii fiili yapmadndan dolaydr. Buna u dellet etmektedir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, emrettiini yapmann vacib olmadn beyan ederek bir takm emirler emretmitir.

Bunlara rnek olarak Ebu Davudda yle gemektedir: bn Mesud, Cuma gn mescide gittiinde Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem insanlara hitap ediyordu. O Rasuln,  أجلسوا oturun dediini iitti. Bunun zerine bn Mesud, mescidin kapsnda oturdu. Onu Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem grd ve ona,  تعال يا عبد الله   Buraya gel, ey Abdullah dedi.    Bu, Rasuln her emrettiini yapmann vacib olmadna dellet eder, emrin vacib olu iin olmadna dellet eder.

Bir baka rnek de u rivayettir: Abdullah b. Revaha yolda iken, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin  اجلسوا oturun dediini iitti ve yola oturdu. O yolda otururken Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem onun yanndan geip ona;  ما شأنك neyin var? diye sordu. O da; sizi oturun derken iittim, dedi. Bunun zerine Rasul,  زادك الله طاعة Allah, taatn artrsn dedi.    Bu rivayette grld gibi, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem onun oturmasn garip karlad. Bu da Rasuln o emrinin kesin olmadna dellet eder.

kinci hadise gelince; o, iki adamla ilgili hadis idi. Onda muhalif olmann gnah olduuna dellet eden bir karine vardr. O karine, suyun Tebk membanda az olmasdr. Buna hadisin u lafz dellet etmektedir: Memba, ayakkab ba gibidir. Yani ok incedir ve u lafz; Az az akyordu. Bu dellet ediyor ki; Rasuln emri kesin bir emirdi. Dolaysyla o iki adam, o emre muhalif olmalarndan dolay ar sz iitmeyi hak ettiler. Ayrca su imek mubahtr. Rasuln o membadan o vakit su imeyi yasaklamasnn anlam, bir mubahn yasaklanmasdr. Bu ise, mubah yasakladndan dolay talebin kesin talep olduuna dair bir karinedir. Ancak bu hadis bir emir deil, sadece bir nehiydir. Dolaysyla vacib olua dellet etmez, sadece terkin talebiyle birlikte bir karine olduu iin haram olua dellet eder.

 Btn bunlardan aa kyor ki; Rasuln emrine itaatin vacib oluundan kaynaklanan phe ve ondan da itaatin vacib oluunun anlalmasnn manas, emir sgasnn vacib olu iin olduu phesi dmtr. nk emre itaat, emir sgasndan bakadr. Zira Allahn emrine itaat vacibtir. Fakat bu emir, lgavi delleti olan lafzlarla ifade edilir. Zira emrin eidi bu lafzlarn delaletinden anlalr. Dolaysyla emredildii gibi yerine getirilir. Lafzlarn delleti de lgatten alnr. Zira mesele, emir sgasnn anlalmasdr. Mesele, emre itaat ve isyan meselesi deildir.

Ayrca eriat Koyucu, bize eriatla hkmetmemizi emretmitir ve eriata muhalif olmamz da haram klmtr phesi de dmtr. nk eriatla snrl olmak, er nsslardan emir sgasn anlamaktan bakadr.

Ayn ekilde yukarda geen Ebu Said hadisi ve Tebk memba hadisinin, emrin vacib olu iin olduuna dellet ettii phesi de dmtr. nk o iki hadisteki emir, farza dellet etmektedir. Bu dellet ise sgadan deil, sadece ona dellet eden bir karineden dolaydr. Bu pheler dt zaman, emrin vacib/farz olu hakknda hakikat olduunu syleyenlerin bir delili kalmamaktadr.


[1] Talak: 7

[2] Nur: 2

[3] Bakara: 43

[4] Nur: 33

[5] Buhari, K. Etameh, 4958

[6] Bakara: 282

[7] Bakara: 60

[8] Fussilet: 40

[9] brahim: 30

[10] Enam: 142

[11] Hicr: 46

[12] Bakara: 65

[13] Bakara: 23

[14] Duhan: 49

[15] sra: 50

[16] Tr: 16

[17] Ali mran: 194

[18] uara: 43

[19] Bakara: 117

[20] Buhari, K. Edeb, 5655

[21] Bakara: 233

[22] Enam: 142

[23] Hicr: 46

[24] Bakara: 23

[25] Duhan: 49

[26] Araf: 12

[27] Mrselat: 48

[28] Nr: 63

[29] TaHa: 93

[30] Tahrim: 6

[31] Kahf: 69

[32] Cin: 23

[33] Ahzab: 36

[34] Nr: 54

[35] Nr: 54

[36] bn Mce

[37] Tirmizi, K. Tahrat, 22

[38] Nesei, K. Menask elHac, 2572

[39] Bakara: 220

[40] Buhari, K. Etsm, 6737

[41] Nahl: 90

[42] Ali mran: 97

[43] Nisa: 65

[44] Enfal: 24

[45] Beyhaki  tahri etti

[46] Mslim, K. Fedil, 4229

[47] Enfal: 24