MASLAHATLARIN SALANMASI ZARARLARIN ENGELLENMES

[ Blm 1 ]


Maslahatlarn Salanmas-Zararlarn Engellenmesi Hem eriatn Btnl in llet Deildir. Hem de Bizzat Herhangi Bir Hkm in llet Deildir.

 

Baz fkh usul limleri diyorlar ki; Hkmn konulmasndaki maksat; Rabbn zarar ve faydadan uzak/yce olmasndan dolay kul bakmndan ya bir maslahat salamaktr, ya bir zarar gidermektir ya da her iki hususun toplamdr.

Bazen o, kendisine meyletmesi ve nefsine ho gelmesinden dolay kula ait bir maksat olur. Onun iin amel eden, o maksadn varl ile yokluu arasnda serbest brakldnda, varln yokluuna tercih eder.

Hkmn konulmasndaki maksadn, sadece maslahatn salanmas ve zararn giderilmesi olduu bilinince o, ya dnyada olur ya da ahirette olur. O, yani hkmn konulmasndaki maksat, ya zaruri maksatlar cinsindendir ya da zaruri maksatlar cinsinden deildir.

Zaruri maksatlar cinsinden ise, ya asl olur ya da asl olmaz. Asl ise, be maksada aittir. Bu be maksad hibir millet ve eriat gzetmezlik edemez. Bunlar: 1- Dinin korunmas, 2- Cann korunmas, 3- Akln korunmas, 4- Neslin korunmas, 5- Maln korunmas. Bu maksatlar korumak zaruriyettendir. Asl deilse; zaruri maksatlarn kemale ulamasna aittir. Akln korunmasndaki u mbalaa gibidir; sarho yapmasa da sarholuk veren eyden, -ouna sevk edici oluundan dolay- azck imenin dahi haram klnmas.

Zaruri maksatlardan deilse; ya ihtiya duyduu eyler kabilindendir ya da ihtiya duyulan eylerden deildir. Kendisine ihtiya duyulan hususlar cinsinden ise; ya asl olur ya da olmaz. Asl ise, o ilave ihtiyalara tbi olan ikinci ksmdr. Zira o, kz ocuunun evlendirilmesinde velinin yetkili klnmas gibidir. Asl deilse, ikinci ksma ait ilave mecrasnda deveran eder. Zira o, kk kz ocuunun evlendirilmesinde, denklik ve emsal mehir gzetilmesi gibidir.

Maksat, ekstra ihtiyalar cinsinden olmadnda ki bu nc ksmdr. Bu ise, tahsinat/tezyinat, adetler ve muamelelerde en gzel olan menfaati gzetme alanna girer. Bu, klelere ahitlik yetkisinin verilmemesi gibidir.

Bunlarn zeti: Fkh usul limlerinin bu kesimine gre; maslahatlar be ksmdr:

1-Zaruri maksatlar. Bunlar yukarda zikredilen be maksat gibi asldrlar.

2-Zaruri olmayan maksatlar. Bunlar, sarholuk veren ikilerden az da olsa imenin haram klnmas gibi, asl deildirler.

3- Kendisine ihtiya duyulan cinsten olan, zaruri olmayan maksatlar. Kk kz ocuunun evlendirilmesinde velinin yetkili klnmas gibi asl olurlar.

4-Kendisine ihtiya duyulmayan cinsten olan, zaruri olan maksatlardr. Evlendirmede denklik gzetilmesi gibi, asl deildirler.

5-Kendisine ihtiya duyulan cinsten olan zaruri olmayan maksatlar. Bunlar asl deildirler, bilakis ekstra ihtiyalar cinsindendirler. Bunlar, tahsin, tezyin/gzelletirme, adetler ve muamelelerde en gzel olan menfaati gzetme alanna girer. Kadna ynetim yetkisini vermemek gibi.

Onlar diyorlar ki; Hkmler, kurallarn maksatlar iin konulmutur.  Buna, nss ve icmdan delil getiriyorlar.

cmdan delilleri yle: Fkh imamlar, Allahu Tealann hkmlerinin hikmet ve maksattan yoksun olmadnda gr birliine varmlardr. Her ne kadar, onun, Mutezilenin dedii gibi, vacib klma yoluyla olduunda ihtilaf etmilerse de, Ehli Snnetin dedii gibi vacib olmayandan vukuu bulmasnda ve ittifak hkmyle olduunda ihtilaf etseler de, bu gerei deitirmez.

Nsstan delilleri de yle:

er hkmler, Rasuln getirdiklerindendir. Dolaysyla, onlar Allahu Tealann u sznden dolay, lemlere rahmettiler: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ  Biz seni ancak lemlere rahmet olarak gnderdik.[1]  Hkmler, lemlere ait hikmetten yoksun olsalard, rahmet deil afet olurlard. Ayrca Allahu Tealann u sz:  وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ  Rahmetim her eyi kuatr.[2]   Hkmler, kullar hakknda bir hikmet iin konulmu olmasalard rahmet deil afet olurlard. Ayrca Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz:  لاضرر ولا ضرار في الاسلا م   slmda zarar grmek de zarar vermek de yoktur.[3]   Hkmlerin teklifi kullara ait bir hikmet iin olmazsa, onlarn konulmas dpedz zarar veren olurdu, bu da slm nedeniyle olurdu. Hlbuki bu nssa ters dmektedir.

Hkmlerin sadece kullarn maslahatlar iin konulduu sabit olunca, biz bir hkmn maslahatla ilgili bir husus iin gerekli olarak konulmu olduunu grdmzde; o ya hkmn konulu maksad olur yada hkmn konulu maksad bize gzkmez. Hkmn konulu maksadnn bize gzkmemesi/belli olmamas ise, hkmn konulmasn ibadet etmekle ilgili yapar. Bu ise, asl olana terstir. nk hkmn konulmasnda asl olan, onun bir hikmet iin olmasdr. Dolaysyla geride sadece hkmn, konulu maksadnn belli olmas iin konulmu olmas kalmaktadr. Buna binaen hkmler sadece kullarn maslahatlar iin konulmutur.

te, eriatn bir maslahat salamak ya da bir zarar gidermek iin gelmi olduu hakknda baz usulclerin sylediklerinin zeti budur. Fakat onlar unlar da sylyorlar:

        - Bir maslahatn hkme illet saylabilmesi iin ona delilin dellet etmesi kanlmazdr. Ona bir delil dellet etmezse itibar edilmez.

- eriat, maslahatlarn salanmas, zararlarn giderilmesi iin gelmitir. Maslahatn itibar edilmesi iin, her belirli er hkm hakknda maslahata dellet eden bir delilin olmas kanlmazdr.

- Onun iin vasfa sebep ve illet atfetmek eriat Koyucudandr. Bunun delilinin er olmas kanlmazdr.

- Maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi ikisi er hkmlerin hepsinin illetidirler. kisi bizzat her er hkmn illetidir.

- Bizzat her hkm hakknda illeti belirlemek, maslahatn salanmas ve zararn giderilmesi olsa da eriat Koyucudan nss olarak almak kanlmazdr.

Bylece onlar, bir maslahatn salanmas ve bir zararn giderilmesini eriat koyucunun aklad illet yapyorlar. Mesel; altn ve gmte faizin haram klnmasnn illeti, o ikisinin kymetli maden olmalardr. Yolculukta ruhsatn illeti, meakkattir. Katilin mirastan mahrum braklmasnn illeti, katil olmasdr v.b. Onlara gre, bunlar eriat Koyucunun nssnn kendilerine dellet ettii maslahattrlar, dolaysyla er illet saylrlar.

Fkh usul limlerinden bir baka grup da yle diyorlar:

        - Hkmn konulmasndan maksat ya bir maslahatn salanmasdr, ya bir zararn giderilmesidir ya da iki hususun birlikte toplamdr. Zira eriatlarn konulmas ancak, kullarn imdi ve gelecekteki maslahatlar iindir.

- Kelam ilminde, o maslahatlar hakknda ihtilaf kmtr. Razi yle iddia etmitir. Allahn hkmleri, kesinlikle bir illet ile illetlenmi deildir, fiilleri de ayn ekildedir. Mutezile, Allahn hkmlerinin kullarn maslahatlarn gzetmekle illetlenmi olduu hususunda ittifak etmilerdir.

- eriat incelemekle vardmz netice udur: eriat, kullarn maslahatlar iin konulmutur. Bu incelemeyle vardmz neticede Rzi ve bakas bizimle elimemektedir.

Rasullerin gnderilmesi hakknda -ki o asl olandr- Allahu Teala yle buyuruyor: رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لألا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ    Mjdeleyici ve uyarc olarak Rasuller gnderdi ki; insanlarn, Rasullerden sonra Allaha kar bir bahaneleri olmasn.[4] وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ    Biz seni ancak alemlere rahmet olarak gnderdik.[5]

Yaratln asl hakknda:    فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً     O, hanginizin ameli daha gzel olaca hususunda sizi imtihan etmek iin, ar su zerinde iken gkleri ve yeri alt gnde yaratandr.[6] وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالآنسَ إِلاَ لِيَعْبُدُونِي    Ben insanlar ve cinleri ancak Bana kulluk etsinler diye yarattm.[7] الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً      O ki, hanginizin daha gzel davranacan snamak iin lm ve hayat yaratmtr.[8]

Kitap ve Snnette ayrntl hkmlerin illetlendirilmesine gelince, bunlar biroktur. Baz rnekler unlardr:

- Abdest ayetinden sonra Allahu Teala yle dedi: مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ     Allah size herhangi bir glk karmaz, fakat sizi tertemiz klmak/arndrmak size nimetini tamamlamak ister."[9]

- Oru hakknda yle dedi: كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ    Oru, sizden nce gelip gemi mmetlere farz klnd gibi size de far klnd. Umulur ki muttaki olursunuz.[10]

- Namaz hakknda yle dedi: إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَى عَنْ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ    Muhakkak ki namaz, hayaszlktan ve ktlkten alkoyar.[11]

- Kble hakknda yle dedi: وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ    Nerede olursanz olunuz, yznz o yana evirin, ki insanlarn aleyhinizde bir delili bulunmasn.[12]

- Cihad hakknda yle dedi: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا    Kendileriyle sava‏‎anlara (mminlere), zulme uramalar‎‏ sebebiyle, (sava konusunda) izin verildi.[13]

Ksas hakknda yle dedi: وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاأُوْلِي الألْبَابِ     Ey akl sahipleri, ksasta sizin iin hayr vardr.[14]

- Tevhidi kabul ve tasdik hakknda yle dedi: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ   Dedi ki: Ben sizin Rabbiniz deil miyim? Onlar da. Evet, ahit olduk dediler. Kyamet gn, biz bundan gafildik/habersizdik demeyesiniz diye.[15] Maksat uyarmaktr.

stikra/kapsaml inceleme, buna dellet ettiine ve bunun gibi meselede ilim ifade ettiine gre; biz u kesin neticeye varyoruz: Hkmlerin belli bir illete bal oluu, eriatn btn tafsili/detay hkmleri iin geerliliini devam ettirmektedir.

Dediler ki: er ykmllkler, yaratl konusunda gzetilen maksatlarn korunmasna yneliktirler. Bu maksatlar ksmda toplanr ve drdncs de yoktur. 1- Zaruri olanlar, 2- Hci olanlar, 3- Tahsini olanlar.

1- Zaruri olanlar: Onsuz olmayan, din ve dnya ilerinin yerine getirilmesi kendilerine bal bulunan hususlardr. Eer bunlar bulunmayacak olursa, dnya ileri yolundan kar, hatta fesat doar. Zaruriytn tamam be konuda toplanr: a- Dinin korunmas, b- Nefsin korunmas, c- Neslin korunmas, d- Maln korunmas, e- Akln korunmas.

2- Hci olanlar/gnlk ihtiyalar: Bir genilik ve kolaylk salad iin kendisine ihtiya duyulan, bulunmad zaman genelde glklere ve skntlara sebep olan hususlardr. Bunlar; ibadetler, yeme ime detleri gibi, beeri davranlar, muamelt ve cezai hkmler konularnda geerli bulunmaktadrlar. badetler iin ruhsatlar rnek verebiliriz. Zira ruhsatlar hastalk ve yolculuk sebebiyle oluabilecek meakkatin ortadan kaldrlmasn amalar. Beeri davranlarda; avn helal klnmas, helal olan eylerden faydalanlmas rnek gsterilebilir. Muamelt konusunda; mudarebe, mskt, selem gibi akidler rnek gsterilebilir. Cezai hkmler ise, ldrme thmetinden dolay, lnn bulunduu meskn blge ahalisine verdirilen yeminler hkm, diyeti kile zerine yklemek hkm gibi hkmler rnek gsterilebilir.

3- Tahsint ise; stn ahlak anlayna uygun bir davran gstermeyi, saduyu sahibi kiilerin ho karlamad naho hallerden uzaklamay temine ynelik eylerdir. Bunlar stn ahlak anlaynn gerektirdii eylerdir. badetlerde; necasetin giderilmesi, btn taharet konular, avret yerlerinin rtlmesi, nafile ibadetlerle, gnll yaplan sadaka ve benzeri eylerle Allaha yaklamaya allmas gibi hususlar tahsiniyata rneklerdendir. Beeri davranlarda tahsiniyata rnekler ise; yeme-ime adab, pis ve iren eyleri yeme-imeden uzak durma, israf ve pintilikten kanma gibi hususlardr. Muamelt konusunda ise; kazurt gibi pis eylerin, su ve ot atklarnn satlmasnn yasaklanmas, kadna imamet makamnn verilmemesi rnek gsterilebilir. Cezai konularla ilgili olarak da; cihat esnasnda kadnlarn, ocuklarn ve ruhbnlarn ldrlmesinin yasaklanmas rnek gsterilebilir.

Dediler ki: eriat koyucunun, esasn yani, zaruriyat, haciyt ve tahsiniyatn korunmasn amalad fikrinin mutlaka bir delile dayandrlmas gerekir. Bunun delili, itihat ehlinden hibir kimsenin bu esasn, eran muteber olduunda onlar dikkate almann eriat koyucunun maksad olduunda phe etmemesidir. Bunun delili, eriatn incelemeye tbi tutulmas kll-cz btn delillere baklmas, bu genel esaslarn kapsamlarnda hususlarn ett edilmesi ile olmaktadr. Manev istikra da denilebilecek bu netice, belli bir delille sabit olmamakta, aksine birbirini destekleyen pek ok sayda ve amalar farkl olan delillerin tmnden kmakta ve hepsinin zerinde birletii ortak nokta olmaktadr. Mesel; Hteminin cmertliinin, Alinin RadyAllahu Anhu ecaatinin bu yolla herkese bilinmesi gibi. nsanlar, bu esaslarda gzetilen eriat Koyucunun kastn ispat iin ne belli bir delile ne de zel bir yola bavurmulardr. Aksine, bu netice onlarda, fkhn her blmnde ve dalnda, tafsili konularda, pek ok eitli olaylar ve farkl durumlar hakknda vrid olan zhir, umum, mutlak, mukayyet... gibi verilerin tmnden hsl olmaktadr.

yle dediler: Adetler konusunda asl olan, tadklar manalardr. Biz, eriat Koyucunun koymu olduu hkmlerde kullarn maslahatlarn gzetmi olduunu, adetlerle ilgili btn hkmlerin maslahat etrafnda dnp dolatklarn grmekteyiz. Zira, ayn ey, maslahat bulunmayan bir ortamda yasak olurken, maslahat bulunduu zaman caiz olmaktadr. rnein; karlkl mbadelelerde dirhemi, dirhem karlnda veresiye olarak vermek yasaklanm iken, ayn ey karzda/dn akdinde caiz olmaktadr. Ya hurmann kuru hurma karlnda satlmas sadece yanltma ve faiz olmas bakmndan yasaklanrken, ar basan bir maslahattan dolay caiz olmaktadr.

Allahu Teala yle buyurdu:  وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاأُوْلِي الألْبَابِ    Ey akl sahipleri, ksasta sizin iin hayr vardr.[16]

Hadiste de yle gemektedir: لا يَقْضِي الْقَاضِي بين اثنين وَهُوَ غَضْبَانُ   Kad gadapl iken iki kii arasnda hkm vermez.[17]

Bunlar gibi saylamayacak kadar ok nss bulunmaktadr ve hepsi de kullarn maslahatlarnn itibara alndna ve onlarn bulunduu her yerde eriat Koyucunun izninin de bulunduuna iaret etmektedirler, hatta aka belirtmektedirler. Btn bunlar, eriat Koyucunun adetlerde tadklar manay dikkate aldna dellet etmektedir. Bunlardan da, eriat Koyucunun manalara tbi olunmasn amaladn, naslarn getirdii snrlarda durulmasn amalamadn anlamaktayz.

Bazlar bu ksmda daha da geni davranp yle demilerdir:

eriattan ilga edildiine yada itibar edildiine dair kendisi hakknda zel bir asl/delil getirilmeyen, akln gzel/ho bulduu her maslahat (onlara gre) muteberdir. nk eriat her zaman ve mekna uyar. Zira eer maslahata cz bir delil dellet ederse o er illettir ve er delildir. Eer ona cz bir delil dellet etmezse, ona er nsslar kll ynyle, ya da kll delille ya da delillerin toplam ile dellet etmilerdir.

Bunlara cevap yledir:

      Birinci grup: maslahatlar salamay ve zararlar gidermeyi, bir btn olarak slm eriat iin er illet ve bizzat her er hkm iin er illet sayyorlar. Bizzat her hkm iin er illet olmas hususunda er delilin maslahata dellet etmesini art kouyorlar.

Bu gruba cevap yledir: Maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesinin illet saylmas hususuna ya akln ya da eriatn dellet etmesi gerekiyor. Eer ona akl dellet ediyorsa, bunun bir kymeti yoktur ve bu delalete itibar edilmez. nk konu Allahn adil olmas, adaletinin de bir btn halinde eriatnn ve her hkmn kullarn maslahatlarn salamak ve onlardan zararlar gidermek iin gelmesini gerektirmesi konusu deildir. Bilakis konu, er hkmler ve onlarn illetlendirilmesidir. Bu ise, hkmlerin konulmas ile ilgilidir, eriata imanla ilgili deil.

Zira iman konusu bir eydir, terii konulmas konusu baka bir eydir. nk iman, kesin tasdiktir, sadece yakinden alnr. er hkmler yle deildir. Zira onlarn istinbat yani er nsslardan anlalmalar, tasdik ve tekzib/yalanlamak deildir, fakat o anlamak ve istinbattr. Bunun yakinden alnmas zaruri deildir. Bilakis, zandan alnmas ve yakinden alnmas caizdir.

Tevhid limlerinin bu konu ile ilgili aratrmalarnda zikrettikleri hususa burada; hkmlerin istinbat, delilleri ve illetleri konularnda yer yoktur. Dorudur, Tevhid limleri bu konuyu incelemilerdir.

Tevhid limlerinden bir ksm yle demilerdir:

Allah adildir: وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا Senin Rabbin hi kimseye zulmetmez.[18]

Allah, hikmet sahibidir, bir hikmet ve ama olmakszn bir fiil yapmaz.   وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لاعِبِينَ  Biz g, yeri ve bunlar arasndakileri oyuncular olarak yaratmadk.[19]

Dolaysyla Allahn fiilleri, Allahn zarar grmek ve yararlanmaktan yce olmasndan dolay insanlarn yararna olmalar ile illetlidir. Zira Allahu Teala amellerinde, kullarn yarar olan bir gayeyi hedefliyor. nk Allah kullarn iyiliini hedefliyor. Dolaysyla Allahn eriat, dini, btn emirleri ve nehiyleri kullar iin maslahatlar salamak ve onlardan zararlar gidermek iin olmaktadr.

Allahn fiilleri illetlidir ve Allah kullarn iyiliini/yararn kast eder diyen o Tevhid limleri iki ksma ayrlmlardr. Bir ksm; Allah, daha uygun/yararl olan gzetmek zorundadr. diyor. Bir ksm da; Allah buna zorunlu deildir, zira Allah kullar iin yararl olan yapmak zorunda deildir. Bu ancak Allahn amelinde kast ettii nizam ve kanundur. diyor. Bu limlerin hepsi de, Allahn amellerinin illetli olduunu, Allahn o amellerinde kullarn yarar olan belirli bir gayeyi kast ettiini dnyorlar. Onlarn ihtilaf ettikleri husus sadece bunun Allaha zorunlu mu olduu yoksa Allahn snneti ve kanunu mu olduu hususunda odaklaarak, Allahn snnetinde bir deiiklik olmadna atfta bulunuyorlar. 

Tevhid limlerinden bir baka grup da; Allahn fiillerinin bir gaye ve amala illeti olmadn, Allah amele sevk edenin o gaye olmadn dnp una atfta bulunuyorlar: لا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ   Allah yaptndan sorumlu tutulmaz.[20] إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ    Bir eyi istedii zaman Onun ii ol demekten ibarettir, hemen oluverir.[21]

Tevhid limlerinin bahsettii bu konularn tamam inan konular ile alakaldr, hkmlerle deil. Allahn sfatlar ile alakaldr, indirdii eriatla deil. Onun iin bu konularn fkh usul ilminde ve fkhta yeri yoktur. Bu konularn er illetle ve er hkmlerle bir alakas yoktur. Dolaysyla bu konularla; maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesinin eriat iin ve er hkmler iin illet olduuna dair delil getirmek, esas itibariyle btl bir delil getiri olmaktadr. nk bu delil getiri hem konuya uygun dmemektedir hem de Allahn sfatlar konusu ile er illet ve er hkmler konusu birbirinden ayr konulardr.

Buna binaen, maslahatlar salamann ve zararlar gidermenin illet olduuna akln dellet etmesine itibar btl bir itibardr, bir kymeti yoktur. Bir eyin illet olduuna itibarn akldan deil eriattan kaynaklanmas kanlmazdr. zellikle de illetin mutlak bir illet deil de er illet olmas sz konusu olduunda bu kanlmaz olur.

Maslahatlar salamann ve zararlar gidermenin illet olduuna dair Kur'andan, Hadisten ve icmdan delil getirmelerine gelince, bu delil getiri de btl delil getiritir.

Kur'an ve Hadisten getirdikleri delillere gelince; bu konuya ahit gsterdikleri ayetler, hem sga bakmndan hem de vaka bakmndan illetlie dellet etmektedirler.

u ayetleri ahit gstermilerdi:  وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ   Biz seni ancak lemlere rahmet olarak gnderdik.[22] وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ     Rahmetim her eyi kuatr.[23] Ve Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz:      لا ضرر ولا ضرار  Zarar grmek de zarar vermek de yoktur.[24] 

Bu delillerde iddialarna dair bir dellet yoktur.

- Birinci ayet; Rasuln rahmet olmas, maslahatn salanmas ve zararn giderilmesi iin bir nss demek deildir, sadece ona dair iltizam delletine dellet eder. Zira Rasuln gnderilmesinin rahmet olmas, risaletinin maslahatlarn salanmas ve kullardan zararlarn giderilmesi iin olmasn gerektirir. Bylece ayetin manas: Rasuln gnderilmesindeki gayenin, risaletinin kullar iin rahmet olmas demektir. Rahmet olmas da, risaletin kullar iin maslahatlar salamak ve onlardan zararlar gidermek iin olmasn gerektirmektedir. Maslahatlarn salamas, bir btn olarak slm eriat iin illet deildir, er hkmlerden bizzat her hkmn konulmasndaki gaye deildir, bizzat her hkm iin illet deildir. nk nss, slm eriatnn gayesinin maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi olduuna dellet etmektedir, bakasna dellet etmemektedir. Bu demektir ki, eriattan kaynaklanan netice, maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesidir. Maslahatlarn salanmas, zararlarn giderilmesi, eriatn konulmasna sevk eden deildir. Zira bu ikisi, eriat Koyucunun eriatn konulmasnda hedefledii, eriatn neticesidir, eriatn kendisinden dolay konulduu sebep deildir.

Netice ile sebep arasnda fark vardr. nk netice, eriatn uygulanmasndan hsl olur, dolaysyla eriatn uygulanmasndan kaynaklanr. Sebep ise, eriatn konulmasndan nce hsl olup, vcut bulmasndan sonra da ona elik eder, eriatn uygulanmasndan kaynaklanmaz. Dolaysyla konu orada gayedir, burada sevk edendir. Sevk eden, gayeden bakadr. Onun iin, eriatn bir btn olarak konulmasndaki gayenin, maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi olmas, onun kesinlikle eriatn konulmasna iten ve sevk eden olmas demek deildir. Onun iin bu ikisi (maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi) eriatn konulmasna illet deildirler.

Ayrca ayetin nss, sgas illetlendirmeye dellet etmiyor, ondan kesinlikle illetlikle ilgili bir durum alglanmyor. Zira diyor ki: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ  Biz seni ancak lemlere rahmet olarak gnderdik.[25]      Bu, illetlik ifade etmiyor.

Zira bu, Allahu Tealann Firavun ailesinin Musa ile ilgili konumu hakkndaki u ayet gibidir: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا   Nihayet Firavunun ailesi onu kendileri iin bir dman ve tasa olsun diye yitik ocuk olarak ald.[26]

Allahu Tealann Mslmanlara meleklerle yardm etmesi hakkndaki u sz gibidir: وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ    Allah bunu, sadece mjde olsun ve onunla kalbiniz yatsn diye yapmtr.[27]

Kur'an hakkndaki u szleri gibidir:  وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ    Bu Kitab da sana, her ey iin bir aklama, mmimler iin hidayet, rahmet ve mjde olarak indirdik.[28] فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ   O (Cebrail), Allahn izni ile Kuran senin kalbine nceki kitaplar dorulayc ve mminler iin hidayet ve mjde olarak indirmitir.[29]

Bu ayetler ve benzerleri illetlendirmeyi ifade etmiyorlar, sadece gayeyi ifade ediyorlar. Zira,   وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ   Biz seni ancak lemlere rahmet olarak gnderdik.[30]   Ayetinde illetlendirmeye dair herhangi bir dellet yoktur. Zira nssn illetlendirmeye dellet etmesi; dilde kendisi iin konulmu bir lafzla, mnasip bir vasf olarak vasfla illetlendirme eklinde olur. Bu da, bu uygun vasfn bana illetlendirme harflerinden bir harf getirmekle olur. Mesela u ayette olduu gibi: كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ   Mallar sadece iinizde zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn.[31]

Ya da, illetlik anlalacak ekilde vasfn cmle iine yerletirilmesi ile olur. u Hadislerde olduu gibi:  شيئا لا يَرِث الْقَاتِل ُُ   Katil bir eye varis olamaz.[32]  لا يَقْضِي الْقَاضِي بين اثنين وَهُوَ غَضْبَانُ   Kad fkeli iken iki kii arasnda hkm vermez.[33]      ...َفِي صدقة الْغَنَمِ في سائمتها... Saime/otlayan koyunlarda zekt vardr.[34]  v.b.

te bunlardan illetlik anlalr, onda geen hkme illet olur.

Lafzn vasf olmad yada uygun vasf olmad durum byle deildir. Zira o, illetlik ifade etmez ve ondan illetlendirme anlalmaz. Onun iin illet olmaz.

Allahu Tealann u szlerinde olduu gibi: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ    Rzgrlar rahmetinin nnde mjde olarak gnderen Odur.[35] وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالآنسَ إِلاَ لِيَعْبُدُونِي    Ben insanlar ve cinleri ancak Bana kulluk etsinler diye yarattm.[36]

Bunlar illetlik ifade etmiyorlar, dolaysyla onlarda geen husus illet olmaz. te;   وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ   Biz seni ancak lemlere rahmet olarak gnderdik.[37]   ayeti de tamamen bu ayetler gibidir. Zira bu ayet de illetlik ifade etmiyor, dolaysyla eriatn konuluuna illet olmaz, tabii ki, er hkmlerden bizzat her hkm iin de evl bbndan illet olmaz. Onun iin buna binaen o hkme kesinlikle kyas yaplmaz. Zira bu ayette, kesinlikle illetlie dellet yoktur.

Allahu Tealann u szne gelince;  وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ  Rahmetim her eyi kuatr.[38]     Bu ayet de bu konuyla alakal deildir. Zira ayet, Allahn rahmetinin geniliinden bahsediyor, Rasuln gnderilmesinden ve eriatndan bahsetmiyor. Dolaysyla bu ayette bu konuya dair dellet yoktur.

Rasulullahn u szne gelince:    في الاسلام    لا ضرر ولا ضرار slamda zarar grmek de zarar vermek de yoktur.[39]     Bu sz slm dininden zarar vermeyi nehyediyor. Ondan zarar vermenin nefyedilmesi, onda bir yararn olmasn gerektiremez. nk zararn olmamas, menfaatin olmasn gerektirmez. Dolaysyla bu hadiste, eriatta menfaat olduuna dair bir dellet yoktur. Fakat bu hadis, zarar vermenin slmdan nefyedilmi olduuna dellet etmektedir. Dolaysyla slmdan zarar vermek hsl olmaz. Bunun mefhumu; kendisinden zarar vermenin hsl olduu husus, bir btn olarak slm eriatndan zarar vermenin nefyedilmesidir.

Her halkarda bu, mantuk olarak da mefhum olarak da slamda menfaate delalet etmemektedir. Dolaysyla bu, menfaati elde etmenin ve zarar defetmenin eri hkmler iin illet olduuna da delalet etmemektedir. Bunun en ok delalet edebildii husus, zarar vermenin bir btn olarak slam eriatndan nefyedilmesidir. Bu ise, hem eriat iin hem de ondan bizzat herhangi bir hkm iin illetlik demek deildir. nk bu, sadece zararn nefyedilmesinde illetlendirmeye dair ifade yoktur. Dolaysyla bu, bir btn olarak eriatn konulmasnn illeti ve eriatn hkmlerinden bizzat herhangi bir hkmn illeti olmaz.

Buna binaen, Kur'an ve Hadis nsslar her ne kadar, eriattan hsl olan neticenin, maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi olduuna dellet etseler de, maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesinin eriatn konulmas iin illet ve bizzat her er hkm iin illet olduuna dellet etmemektedirler. Dolaysyla bu konuda bu nsslarla istidlal/delil getirmek dmektedir.

Onlarn iddia ettikleri icmya gelince; onlar diyorlar ki, icmdan kast, fkh imamlarnn icmsdr. Bunun bir kymeti yoktur. nk er delil olarak itibar edilen icm, Sahabelerin cmasdr, bakas deil. Onun iin onlarn delil olarak getirdikleri icmya itibar edilmez.

Ayrca onlar; Allahn hkmlerinin kastedilen bir hikmetten yoksun olmad hususunda icm hsl olmutur, diyorlar. Maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesinin illet olduuna dair icm etmilerdir, demiyorlar. nk eriatn bir hikmetten yoksun olmadna dair icm, eriat bir gaye ve amatan yoksun deildir, demektir. Bu ise, onun illet olmas demek deildir. Bilakis o, gayedir yani eriatn tatbikinin neticesidir. Zira gaye, illet deildir.

Onlarn u szlerine gelince: Biz bir hkmn maslahatla ilgili bir husus iin gerekli olarak konulmu olduunu grdmzde bu, er hkmlerin sadece kullarn maslahatlar iin konulmu olduunu tespit eder. Dolaysyla bu husus ya bize grnen bir maslahat olur ya da bize grnmez. Bize grnmemesi batldr. nk bu hkmn konulmasn ibadet yapmakla ilgili yapar. Bu ise, asl olana aykrdr. Dolaysyla geride sadece hkmn kendisindeki maslahatla ilgili hususun belli olmas kalyor.

Onlarn bu sz, maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesinin eriat iin illet ve bizzat her er hkm iin illet olduuna dellet etmiyor. Zira sabit olmutur ki; eriatn kullarn maslahatlar iin konulmu olmas, eriattan gdlen gayedir, eriatn illeti deildir. Onun, eriatn konulmasnn illeti olduu hibir ekilde sabit olmamtr.

Ayrca, eriatn tamamnn neticesinin kullarn maslahatlar olmas, onun eriattan bizzat her hkmn neticesi olmas demek deildir. nk bir btn olarak eriatn tatbik edilmesinin neticesi olan, bizzat her hkmn neticesi deildir. Bir btn olarak eriatn konulmasnn neticesi olmak, bizzat her hkmn neticesi olmay gerektirmez.

Grmyor musun? Mesel cez kanunu gibi beerin koyduu kanun, sadece insanlarn maslahat/yarar iin konulur. Zira kanunda asl olan ve konulmasndaki gaye, insanlarn maslahatdr. Fakat kanun hkmlerinden bizzat her hkm ve kanun maddelerinden bizzat her maddenin konulmas, sadece kanunun kendisinin gerektirdiine gre olur, insanlarn maslahatlarna gre deil. Yani kanunun fikirlerinin, esaslarnn ve ondaki teri ynnn gerektirdii teri yne gre cereyan eder, bizzat bu hkmdeki insanlar iin olan maslahatlara gre deil. Bu rnek ile de aa kyor ki, eriatn, kendisinden kullarn maslahatlarnn netice olarak kmas iin gelmi olmas, eriatn hkmlerinden belirli her hkm kullarn maslahat iindir demek deildir. nk eriatn eriat olarak konulmas ile hkmlerinden belirli her hkm ya da nsslardan belirli her nssn arasnda fark vardr. Zira bir btn olarak eriatn neticesi, hkmlerinden her hkm iin olumaz. nk eriat, bir btn olarak bir gaye iin konuldu. Onun hkmlerinden belirli her hkm byle deildir. Zira hkm, bu eriattaki teriin gerektirdii hususa gre konulur, Allahn eriatn konulmasndaki gayesi olan neticeye gre deil.

slm eriatndaki gaye olan maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi ancak bir btn olarak eriattan gerekleir. Bizzat her hkme gre ise, bazen gerekleir bazen gereklemez. Sadece o hkme balanmak, bazen Mslmana zarar gerekletirir. Bu ayan beyan grlen bir husustur. Mesel, gnmzde slm beldelerindeki toplum gibi kapitalist bir toplumda ahit olunmaktadr ki, kati nssla haram olduu halde faiz, lkenin ekonomi, ticari, mali hayatnn bir paras olmutur. Dolaysyla ilemlerinde faizle ilem yapmayan herhangi bir sanayici ve tccar, ekonomi ve ticaretinde zarar grr. Bylece dinine bal olma yolunda ok ar zararlara katlanr, kor atei avucunda tutmak gibi. Buna gre, bu durumda o er hkm olduu halde insanlar iin maslahat nerededir. Hlbuki ihtilaf yoktur ki, eriatn neticesi maslahatlar salamak ve zararlar gidermektir. Fakat bu, eriatn hkmlerinden her hkmn neticesidir demek deildir.

Bu izahat, bir btn olarak eriata ait olann, bizzat her hkm iin olmasnn nefyedilmesi ynnden idi. Hkm, kendisinde bir maslahat aa kmasndan dolay konulmu olur szleri asndan izaha gelince; bu maslahat nereden aa kmtr? Akla gre mi aa kmtr? O maslahata dellette akln bir kymeti yoktur. nk o, akide ile alakal deil, er hkmlerle alakaldr. Yoksa nsstan m aa kt? Nss ise buna dellet etmiyor. Yoksa nss ona dellet etmeyince, akl dellet edilen olarak onun peine dp bu hkmden maslahat bumudur dedi? Bu, vakadan uzak zorlama niin? Kendisi iin herhangi bir illetlendirme gemediinde hkm niin Allaha kullukla ilgili olmasn? Hkme dellet eden nss deil midir, o nss illetlendirmedii halde illeti nereden getireceiz?

Gerek olan udur: Biz bir hkmn konulduunu grdmzde o, eriatn kullarn maslahatlar iin gelmi olmasndan dolay maslahat gerektirmez. Zira, ondan dolay bu gerekmez. Onun iin, ister aa ksn ister kmasn, bu hkm iin bir maslahat peine dmek zorunlu deildir. Bylece, maslahatlar salamak ve zararlar gidermek, bizzat her hkm iin bir netice deildir ki her hkmde peine dlsn. Doal olarak o, bir btn olarak eriat iin illet olmad gibi, bizzat her hkm iin bir illet deildir.

Bizzat her hkm iin gsterdikleri ve onlardan her birisi iin bir takm deliller getirdikleri maslahatlar meselesine gelince; bu maslahatlar, er hkm iin bir neticedirler, ondan bir cz deildirler ve onun illeti deildirler. er hkm, onlar hakknda bir delil saylmaz. nk er hkm bir ynden bir er delil deildir. Bir ynden de bu maslahat, er hkm iin bir netice olarak meydana gelebilir de gelmeyebilir de. Zira bu maslahat, ne er hkmn dellet edilenindendir ne de er hkmn delilinin dellet edilenindendir, doal olarak onun illeti de deildir.

Dolaysyla mesele; kendisine er delilin dellet ettii bir er hkm meselesidir. Bunda, bu hkm iin, bir maslahatn salanmas veya bir zararn giderilmesi veya bundan bir eyin olmamasna baklmaz. Buna binaen mesele, er delillerden istinbat edilmi er hkmler meselesidir, kullar iin bir takm maslahatlar meselesi deildir. Dolaysyla bu meseledeki husus; er hkm ve er delildir, er maslahat ya da er olmayan maslahat deil.

Bu hkmn tatbik edilmesinin neticesi ya da bu hkmn kendisine dellet ettii husus ise; bu, istinbat ile alakas olmayan baka bir eydir. Zira, maslahatlar, er illetlere katp hkmlerin istinbatnda bahis konusu yaparak fkh usul ilmine sokuturmann bir yeri yoktur, onun varl mazur karlanmaz. Bu durum, sadece bir katlma, kartrma deildir. Bu eriatla, terii ile istinbat ile ekimektedir. Bu, insanlar zellikle de Mslmanlar er hkmlere ballk titizliinden uzaklatran, bu ballkta geveklik/dikkatsizlik oluturan, ayn ekilde terii ve istinbatta hata ve karklk oluturan bir fahi hatadr. 

Dolaysyla, al-veri hkmlerinden mlk edinmenin hsl olmas, icre hkmlerinden menfaatin hsl olmas, ksas hkmlerinden insan cannn korunmasnn hsl olmas, ahitlik ve mehri misilin art koulmasndan nikh maslahatnn tamamlanmasnn hsl olmas, namazdan sevabn hsl olmas gibi. Btn bunlar hkmlerin uygulanmasnn neticeleridirler, hkmlerden cz deildirler ve hkmlerin illeti deildirler, hkmlerin dellet edilenlerinden de deildirler. cre akdinden menfaatin olumas gibi bu neticeler meydana gelebilir de gelmeyebilir de. Zira bazen kiralar fakat menfaat elde etmez. Dolaysyla bu hususlarda mesele, kendisine er delilin dellet ettii er hkm meselesidir. Allahu Tealann u;            وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ    Allah, al-verii hell kld.[40] Sznn kendisine dellet ettii al-veri hkmdr. Allahu Tealann u;    فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ    Onlara cretlerini verin.[41]   Sznn dellet ettii icre hkmdr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u;     وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا  يودى وإما يقادَ     Her kimin bir yakn ldrlrse, ona iki hayrdan birisi vardr. Ya diyet alr ya katili (ksas gerei) ldrtr.[42] Sznn dellet ettii ldrmenin hkmdr.

Mesele, mlkn, menfaatin, cann korunmasnn v.b. hsl olmas deildir. O halde, bunlara hkmn istinbatnda, illetinde, delilinin delletinde veya bakasnda hangi yer var? Bunlar niin illetler ve istinbat konusuna ilaveten er hkmler konusuna sokuturuluyor?!..

Ayrca, hkmn al-verite tasarruf shati ile mlk edinme neticesi dourmas, dmanca kastla adam ldrmekte ksas olmasnn cann korunmas neticesine gtrmesi, arap iene had cezasnn konulmasndan akln korunmas neticesinin kmas, sahih nikh hkmnn neslin devam ve oalmas maksadna gtrmesi... Btn bunlar meydana gelebilir de gelmeyebilir de. Meydana geldii farzedilse, ayn ekilde bu, hkmlerle amel etmenin neticesidir, hkmlerin konulmasndan bir cz deildir, hkmlere illet deildir ve hkmlerin kartlmasnda gzetilmez, hatta gzetilmesi caiz olmaz. Delil getirmekte, istinbatta ve kyasta ona herhangi bir itibarn olmas caiz deildir. O halde bunlar niin illetler bahsine sokuturulmaktadr ve onlara niin er'i maslahatlar denilmektedir? Hlbuki bunlar slmi hkmlerden hsl olduu gibi, slmi olmayan hkmlerden de hsl olabilirler. Yani kfr hkmlerinden de hsl olabilirler. O halde, bunlarn illetler alanna ve istinbat konularna sokuturulmasn mazur gsteren nedir?!...

stelik, vakalarnn zaruri olup olmamalar bakmndan maslahatlarn er hkmler ve er illetler konusu ile ilgileri nedir? lgileri yoktur. Zira bu maslahatlar ztlar itibari ile fiilidirler/gerektirler. Fakat belirli hkmlerin neticesi olmalar bakmndan bak alarnn farkll ile farkllarlar, ayrca onlar da farkllaabilirler. Dolaysyla onlara genel bir bakla bakmak doru olmaz. Onlar hkmler iin gerekli bir husus yapmak doru olmaz. Zira bu, onlar hkmn konulmasndan bir cz yada hkme illet yapma neticesini dourur.

Mesel be maksat hakknda onlar; hibir millet ve eriat bu; dinin, cann, akln, neslin ve maln korunmas olan be maksad gzetmekten geri durmaz diyorlar. Hlbuki bunlar, toplum sfat ile toplum iin zaruri olanlarn hepsi deildirler. Zira devletin korunmas, emniyetin/gvenliin korunmas, insan saygnlnn korunmas da toplumun zaruriyetlerindendir. O halde zaruretler vakalarnda be deil sekizdir.

Bu zaruretler hakknda konulmu er hkmlere gelince; dinler onlarn bazsna bakta ihtilaf etmilerdir. Mesel, Hristiyanlk akln korunmasn, arabn haram klnmasndan geliyor grmez. Bilakis derki: Az bir arap insan kalbini ferahlatr. u halde, bu maksatlar nasl bir millete ait oluyor?!... Ayrca, bu maksatlarn meydana geldiini farz etsek, onlar er hkm iin bir netice olarak meydana gelirler. Bunun hkmn istinbatnda, hkme delil getirmede ve hkm illetlendirmede bir alakas yoktur.

Zaruri olmayan maksatlara gelince; onlar da, hkmlerin neticeleridir. Onlarn sylediklerine gre; nikhn devam, denlik ve mehri misil/emsal mehir gibi hususlara riayetten netice olarak kan maslahattr. stenilen denkliin gememesi, velinin kz ocuunun evlendirilmesinde yetkili klnmas hkmnden netice olarak kmaktadr. Btn bunlar neticelerdir. Bunlarn er illet ile bir ilgisi yoktur.


[1] Enbiya: 107

[2] Araf: 156

[3] Tabern

[4] Nisa: 165

[5] Enbiya: 107

[6] Hd: 7

[7] Zariyat: 56

[8] Mlk: 2

[9] Maide: 6

[10] Bakara: 183

[11] Ankebut: 45

[12] Bakara: 150

[13] Hac: 39

[14] Bakara: 179

[15] Araf: 172

[16] Bakara: 179

[17] Ahmed b.Hanbel

[18] Kehf: 49

[19] Enbiya: 16

[20] Enbiya: 23

[21] Yasin: 82

[22] Enbiya: 107

[23] Araf: 156

[24] Hakim tahri etti

[25] Enbiya: 107

[26] Kasas: 8

[27] Enfal: 10

[28] Nahl: 89

[29] Bakara: 97

[30] Enbiya: 107

[31] Har: 7

[32] Ebu Davud

[33] Ahmed b.Hanbel

[34] Buhari

[35] Araf: 57

[36] Zariyat: 56

[37] Enbiya: 107

[38] Araf: 156

[39] Tabern tahri etti

[40] Bakara: 275

[41] Talak: 6