TEDL VE TERCH


Deliller, bazsnn dier bazsna bir stnl olmad halde eliirlerse buna tedl denir. Baz delillerin dier bazlarna bir stnl olduunda ise buna tercih denir. Tedl, kati iki delil arasnda asla olmaz. Ayn ekilde kati delil ile zanni delil arasnda da, kati zanniye stn olduu iin tedl meydana gelmez.

ki zanni delil arasnda yani iki ahad haber arasnda tedln olmasna gelince; her ne kadar mantki kyas, caiz olduuna dellet etse de, delillerin vakas, delillerde bir tedln olmadna ve zanni delillerde de kesin olarak tedln olmadna dellet etmektedir. stelik tedln caiz olmasnn sylenmesi, delilin ilevini yok eder.

Mantki varsaym udur: ki adil kiinin birisinin bir eyin varln dierinin de yokluunu haber vermesi imknsz deildir. Buna binaen tedln olmas caiz olmaktadr.

Teri gerei byle deildir. Zira btn artlar, konumlar ve durumlarda eit olduklar srece bir adil kimsenin bir eyin varln haber vermesi ve dier adil kimsenin ise o eyin yokluunu haber vermesi, sadece tek bir halde, nesih halinde vukuu bulur. Nesih ise tedl cinsinden deildir.

Buna binaen, tedl zanni delillerde vaki deildir. Tedln zanni deliller arasnda imknsz oluuna dair delil udur: Mtehidin ikisi ile amel etmesi ya da ikisini terk etmesi ya da birisi ile amel etmesi bakmndan iki zanni delil tedl olsayd, onlardan her birisi ile amel etmek, elikilerin birletirilmesini gerektirirdi. O iki delilden birisi ile amel edilmezse, konulular abes olur ki bu Allah katnda imknszdr. O ikisinden birisi ile amel edilirse, baklr: Onu amel iin biz semi isek, bu dinde arzuya gre davranma ve sz syleme olur. Onu biz semi isek, o haramn mubah klnmas hakknda mubah klma emaresinden dolay bir tercih olur ki bunun batl oluu sabit olmutur. Bunun iin iki zanni delil arasnda tedl olmaz, eriata gre caiz olmaz. Dolaysyla deliller arasnda tedl kesinlikle yoktur.

Tercih ise lgatte, meylettirmek ve stn klmaktr. Usulclerin stlahnda ise; kendisi ile amel etmek iin iki delilden birisini dierine kar kuvvetli klmaktr. Sahabelerin Aie RadyAllahu Anhann haberini Ebu Sad El-Hudrnin haberine gusln gerekmesi meselesinde tercih etmeleri gibi. O haber, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:             إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ وَجَبَ الْغُسْلُ     ki snnet yeri bir araya geldiinde gusl vacib ulur.[1]    Ebu Sad El-Hudrnin haberi ise, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ    Su ancak su ile (meni ile) gerekir.[2]  Bu tercih ise, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin elerinin bu husustaki fiilini yabanc erkeklerden daha iyi bilmelerine binaen olmutur. Dolaysyla bu, tercihe balanmann caiz oluu hakknda bir icmdr.

Tercih, zanni delillere ya da ahad haberlere tahsis edilir, kesin delillerde olmaz. Zira kati ile kati arasnda ve kati ile zanni arasnda tercih olmaz. Zanni deliller arasnda tercih yapmak iin ana hatlar unlardr:

1- ki nss elitiinde, onlardan her birisi ile amel etmek imknsz olduunda ancak birisi dierine tercih edilir. Bir ynden de olsa amel etmek imkn olduunda tercih edilmez. nk delillerin ilevsel olmalar tamamyla ihmal edilmelerinden evldr. Zira delilde asl olan, delille amel olmasdr, delilin ihmal edilmesi deil. ki delilin birlikte ilevsel yaplmas birisinin ihmal edilmesinden evldr. Buna rnek:

  Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:   أَلا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا    Size ahitlerin hayrlsn haber vereyim mi? O kimse, arlmadan ahitlik yapmaya gelen kimselerdir.[3]     Bu, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szyle elimektedir: ثُمَّ يَفْشُو الْكَذِبُ حَتَّى يَحْلِفَ الرَّجُلُ وَلا يُسْتَحْلَفُ وَيَشْهَدَ الشَّاهِدُ وَلا يُسْتَشْهَدُ ...Daha sonra yalan yaygnlaacak. Hatta bir adamdan yemin etmesi istenmeden yemin edecek, ahitlie arlmadan ahitlik edecektir.[4]             Bu durumda birinci Allahn hakkna yorumlanr, ikincisi kullarn hakkna yorumlanr.

2-ki nss kuvvet ve genellikte eit olduklar halde elikilerinde ve o ikisinden sonuncusu bilindiinde, sonraki gelen ncekini nesh eder. O ikisinden hangisinin nceki hangisinin sonraki olduu bilinmezse, ikisi zanni iseler, birisi dierine tercih edilir. Fakat iki kati delil arasnda eliki olmaz. nk kati delillerde tedl olmaz.

ki delilden birisi kati, dieri zanni olmas ya da birisi genel dieri zel olmas bakmndan;

ki delil kuvvet ve genellikte eit olmazlarsa, burada tercih meydana gelir. kisi birisinin kati dierinin zanni olmas bakmndan kuvvette eit olmadklarnda, kati olan tercih edilir, zanni olan terk edilir. ster o ikisi genel olsun ister zel olsun. Kati olan genel ve zanni olan zel olursa, zanni olan ile amel edilir.

ki delilden birisi dierinden kesin olarak daha zel olmas bakmndan;  ki delil genel ve zel oluta eit olmazlarsa, o zaman zel olan genel olana tercih edilir ve iki delilin aras birletirilerek onunla amel edilir.

ki delil arasnda genellik ve zellik bir ynden olup bir ynden olmamas bakmndan;   ki delil genel oluta eit olmazlarsa, o zaman tercih edilenle amel etmek iin bir ynden ikisi arasnda tercih yolu aranr. nk zel olu, stn oluu gerektirir. Burada o iki delilden her birisi iin dierine yelenmesi sz konusu olur. Bunlara rnek:

- Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz:  مَنْ نَسِيَ صَلاةً أَوْ نَامَ عَنْهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا    Kim bir namaz vakti uyuyakalr veya unutup vaktini geirirse, hatrladnda onu klsn[5]    Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bu sz ve mekruh vakitlerde namaz klmaktan nehyetmesi arasnda bir ynden zellik ve genellik vardr. nk birinci haber vakitler hakknda geneldir, kaza namazlar hakknda zeldir. kinci haber ise namaz hakknda geneldir, kerahat vakitleri hakknda zeldir. Burada birinci ekilde olduu gibi tercih yoluna gidilir.

3- Hkmn tercih edilmesi, u hususlarla olur:

a- Asln hkmn devam ettiren haber, o hkm kaldran habere tercih edilir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz gibi: مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلْيَتَوَضَّأْ   Kim cinsel organna dokunursa, abdest alsn.[6]   Hlbuki merfu olarak/aka Rasule isnad edilerek u hadis de rivayet edilmitir:   سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيَتَوَضَّأُ أَحَدُنَا إِذَا مَسَّ ذَكَرَهُ قَالَ  إِنَّمَا هُوَ بَضْعَةٌ مِنْكَ أَوْ جَسَدِكَ    Kii cinsel organna dokunduunda abdest almas gerekir mi? diye sorulduunda Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi: O sadece senden bir et parasdr.[7]

Bylece geersiz klma haberi tercih edilir. nk hkm devaml klan hkm kaldrana tercih edilir. Bu, iki sebepten dolaydr:

Birincisi: Hkm kaldran ile amel etmek onu nesh etmektir. Bu ise, neshi aklayan iki karine olmadka caiz olmaz. Burada da neshe dellet eden bir karine yoktur.

kincisi: Hkm devaml klan haber ile amel etmek, onun geersiz olduu zannn oluturan bir amelin olmayndan dolay namazn shatini phesiz klar. Hkm kaldran ile amel etmek byle deildir. Zira o, geersiz klar zannn oluturan bir fiilin varlndan dolay namazn shatini pheli klar. Shatin phesiz olmas, shatin pheli olmasnn nne geirilir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:  دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لا يَرِيبُكَ  Seni pheye dreni terk et, seni pheye drmeyene bak.[8]

b- Haram klmaya dellet eden haber, mubah klmaya dellet eden habere tercih edilir.

Bu, ihtiyat almak, haram klmaya dair hkm almay gerektirir. nk fiil eer haram ise, onun ilenmesi zarar verir. Eer mubah ise, onu terk etmekte zarar yoktur. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz de buna delildir:    دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لا يَرِيبُكَ   Seni pheye dreni terk et, seni pheye drmeyene bak.[9]

c- Haram klmaya dellet eden haber, vacib klmaya dellet eden habere denktir.

Zira birisi bir eyi haram klmay gerektiren, dieri vacib klmay gerektiren iki delil ileri srldnde tedl durumundadrlar. Yani tercih sebebi olmadka birisi ile amel edilmeyecek derecede eit seviyede olurlar. nk haram klan haber, fiilin yaplmasna ceza vermeyi iermektedir. Vacib klan haber de fiilin terk edilmesine ceza vermeyi iermektedir. Bylece eit olmaktadrlar. Onlardan birisini tercih etmek, tercih sebebinin olmasn gerektirir. Kesin olarak tercih sebebi olmadnda haram klma hkm vacib klmaya tercih edilir. 

d- Vacib/farz klmaya dellet eden haber mubah klmaya dellet eden habere tercih edilir.

Yani birisi vacib klmay gerektiren dieri mubah klmay gerektiren iki delil ileri srldnde vacib klmaya dellet eden delil, mubah klmaya dellet eden delilin nne geilir. nk vacib klmaya dellet eden delil, haram klmaya dellet eden delile denktir. Haram klma hkm mubaha tercih edildiine gre, vacib de mubaha tercih edilir.

e- Haram klmaya dellet eden haber, mekruh klmaya dellet eden habere tercih edilir.

nk mekruh, kesin olmayan bir ekilde fiilin terk edilmesinin talebidir. Haram klmak ise, kesin bir ekilde fiilin terk edilmesinin talebidir. Kesinlik, kesin olmayann nne geirilir.

f- Vacib/farz klmaya dellet eden delil, mendub klmaya dellet eden delile tercih edilir.

nk vacib fiilin yaplmasnn kesin bir ekilde talebidir, mendub ise fiilin yaplmasnn kesin olmayan bir ekilde talebidir. Kesinlik, kesin olmayann nne geirilir.

g- Nefyedici delil, ispat edici delile tercih edilir.

Zira birisi ispat edici olarak dieri nefyedici olarak/yok olduunu belirterek gelmi iki delil bulunduunda, nefyeden ispat edene tercih edilir. Bu, u rnekte olduu gibidir: Bilal, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin eve selam vererek girdiini haber verdi. Usme ise eve selam vermeden girdiini haber verdi. Usmenin haberi tercih edilir.

h- Bir haddi nefyeden delil, onu ispat eden delile tercih edilir.

Bir haddi birisi nefyeden dieri ispat eden iki delil bulunduunda, birinci delil tercih edilir. Buna delil u husustur:

Birincisi: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:    ادْرَءُوا الْحُدُودَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ مَا اسْتَطَعْتُمْ   "Elinizden geldike hadd cezalarn Mslmanlardan defedin. "[10]

kincisi: had zarar verir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem ise yle dedi:  لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ   Zarar vermek de yoktur zarar grmek de yoktur.[11]

ncs: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: فإن الإمام  أَنْ يُخْطِئَ فِي الْعَفْوِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يُخْطِئَ فِي الْعُقُوبَةِ  phesiz ki imamn affetmekte hata etmesi, cezalandrmakta hata etmesinden daha hayrldr.[12]

4- Ahad haberi, illeti istinbat ya da kyas yoluyla elde edilmi olan kyasa tercih edilir.

nk haber, ttil edilmesinde hkme delaleti zhir vahiydir. stinbat veya kyas yoluyla elde edilen illet, vahiyle gelenden olduu anlalandr. Nsstan delaleti zahir olan, dellet edilenden anlalann nne geirilir. Ak illet ya da nssn kendisinde aka dellet ettii illet, ierisinde geldii nssn hkmn alr.

***


[1] Mslim, K. Akdiyye, 3244

[2] Mslim, K. Hayz, 519

[3] Mslim, K. Akdiyye, 3244

[4] Tirmizi, K. Fitne, 2091

[5] Dremi, K. Slh, 1201

[6] Ebu Davud, K. Tahrat, 154

[7] Ahmed b. Hanbel, Ms. Medineyyn, 15693

[8] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. Mkessirn, 12092

[9] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. Mkessirn, 12092

[10] Tirmizi, Ebu Hanifenin Msnedinde de geti.

[11] bni Mace, K. Ahkm, 2332

[12] Tirmizi, K. Hudd, 1344