SAHABELERN GRLER, HKMLER VE THATLARI


Mevkuf hadisler, sahabelerin yarg hkmleri, er delil deildirler, dolaysyla hkmn er hkm olduuna dair delil olmazlar.

Mevkuf hadisler, hem nss/metin bakmndan hem de dellet bakmndan Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme isnad edilmemitirler. Dolaysyla onlar, zanni olarak dahi snnetten saylmazlar. Zira Rasuln onu sylediine dair zann galip olumaz. Sadece Rasuln onu syledii ve sahabenin onu Rasule isnad etmedi ihtimali verilebilir. Sz veya fiili Rasuln syledii ya da yapt ya da hakknda skt ettii hususunda zann galip olumad srece o, snnetten saylmaz, onun iin o hadislere eserler denilmitir. Mevkuf hadisler mademki Snnetten saylmyorlar o halde onlar sahabeden rivayet edilen grleri saylrlar. Bylece onlar, sahabenin itihad ve hkmleri cinsinden olurlar. Dolaysyla onlarla delil getirilmez ve onlar er delil olmazlar.

Sahabelerin grlerinin, itihatlarnn ve hkmlerinin er delillerden saylmamas, Allahu Telnn yle demesinden dolaydr: وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا    Rasul size ne verdi ise aln, sizi neden nehyettiyse ondan saknn.[1]   Bunun mefhumu; Rasulden bakasnn getirdiini almayn, demektir. nk Rasul kelimesi, mefhumu ile amel edilen bir sfattr.

Bir baka nedeni de Allahu Telnn u szdr:  فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ Herhangi bir ey hakknda anlamazla derseniz, onu Allah ve Rasulne gtrnz.[2]    Bylece ihtilaf durumunda, Allaha ve Rasule bavurmak baka ayetlerin karinesi ile vacib klnmtr. u ayetler gibi:   فَلْيَحْذَرْ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ    Rasuln emrine muhalif olanlar, kendilerine bir fitne veya elim bir azabn isabet etmesinden saknsnlar.[3] وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمْ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ Mmin bir erkek ve kadn iin Allah ve Rasul bir ite hkmettiinde o ilerden dolay bir seenek yoktur.[4]

Dolaysyla sahabelerin grne ya da itihadna ya da hkmne delil olarak bavurmak, farz terk etmek olmaktadr. nk bu Allahtan ve Rasulden bakasna bavurudur.

Ayrca sahabeler, mtehit sahabelerin bireylerinden her birisinin dierine muhalif olmasnn caiz oluu zerine icm etmilerdir. Onlarn grleri, itihatlar ve hkmleri hccet olsayd, byle olmazd ve onlardan her birisinin dierine tabi olmas vacib olurdu ki bu eriata gre imknszdr.

stelik sahabeler, bir takm meselelerde ihtilaf etmilerdir. Onardan her biri bakasnn grne aykr gr sahibi olmutur. Mirasta dedenin kardelerle birlikte olmas meselesi gibi. Dolaysyla sahabelerin uygun grd, hccet olsayd, Allahu Telnn delilleri elikili farkl olurdu. Bu da Allah hakknda muhaldir. Btn bunlardan aa kyor ki, sahabelerin grleri, itihatlar ve hkmleri hccet deildirler ve er delillerden saylmazlar.

Ancak sahabeler Rdvanullahi Aleyhim slmda nebilerden sonra en stn konumu korumaktadrlar. Onlarn Mslmanlar nezdinde ok yksek konumlar vardr. Nitekim Kuranda ve hadislerde onlar aka vlmlerdir.

Allahu Tel yle demitir: وَالسَّابِقُونَ الآوَّلُونَ مِنْ الْمُهَاجِرِينَ وَالآنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ne geen ilk muhacirler ve ensar ile onlara ihsan ile tabi olanlar var ya, ite Allah onlardan raz olmutur. Onlar da Allahtan raz olmuladr.[5]

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem de yle dedi:  أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم   Ashabm yldzlar gibidir, hangisine uyarsnz doru yolu bulusunuz.[6]

Bundan dolay Mslmanlar sahabelerin btn grlerine, hkmlerine nem verdiler, onlar nebev hadisi rivayet ettikleri gibi rivayet ettiler. Mevkuf hadisin, hadis saylmas ve kendisi ile delil getirilip getirilmemesi hususunda ihtilaf ettiler. inde mevkuf hadis ve sahabelere ait grlerin olmad hibir hadis kitab yoktur. Zira Buhari, Mslim, bni Mce, Tirmizi ve dier hadis kitaplarnda bundan ok ey vardr. Malikin Muvattasnda kii, onun rivayet ettii ve benimseyerek derledii sahabelerin fetvalarndan birok rnek bulur. Bunlarda sahabelerin szleri ve grlerine Mslmanlarn itibar etmelerine, onlarn gr ve itihatlarnn konumuna dellet eden hususlardandr.

u bir gerektir ki; sahabelerin grleri, itihatlar, hkmleri dine ve sahih snnete onlardan sonra gelenlerin grleri ve itihatlarndan daha yakndr. Zira sahabe bir gr ortaya koyduunda, o gr Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden ifahen iittii ya da baka bir sahabeden Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayetini iittii bir hadis olmas mmkndr. Bylece delili rivayet etmeksizin hkm aklam olabilir. Bu ya onun katnda aikar olduu iindir. Zira aikar belli olan hususlarn nakline ihtimam ounlukla terk edilir. Ya da sahabelerin RadyAllahu Anhum Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayete ok nem verdiklerinden, noksan ve fazla olmas korkusu ile rivayet etmekten ekindiklerinden Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden iittikleri bir eyi sk sk Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem dedi ki demeden, iittiklerini sylemeksizin anlatyor ve az rivayette bulunuyor olmalarndan dolay terk edilmi olabilir. Onun iin onlarn delili rivayet etmekten saknarak hkm benimsemi ve sylemi olmalar mmkndr.

Sahabenin, kendisinden sonrakinin anlayn kavramad bir ayet ve hadisin nssnn anlalmasnda yalnz kalmas mmkndr. Onun bu anlayta yalnz kalmasnn mmkn olmas, delili ve lafzn yalnz kald yndeki delaletini bilmesindeki kemalinden kaynaklanabilir, ya da ayet ve hadisin nzul sebebi gibi bir halin karinesinden kaynaklanabilir. Mesela; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szne ahit olmas veya iitmesi gibi: إنما الربا في النسيئة     Riba ancak neseidedir.[7]    Zira bu, parann para ile sat hakknda bir sorunun cevabdr.

Dolaysyla sahabenin, vahyin iniine ahit olmas ve indirili maksadn idrak etmi olup kendisinden sonraki her asr ve nesilde kimsenin anlamadn anlam olmas, dolaysyla itihadnn kendisinden sonraki her asr ve nesildeki kimselerin itihadndan daha tercih edilir olmas gz nnde bulundurulmaldr.

te btn bunlar, sahabelerin grleri, itihatlar ve hkmlerine, onlardan sonra gelen bakalarndan sekin bir konum verir. Ancak yle olsalar da onlar, delil konumuna ulamazlar. Fakat onlar kesinlikle, istisnasz mtehitlerin itihatlar arasnda en stn konumda saylrlar. Onun iin onlar er hkm saylrlar. Onun iin delilden yoksun kalndnda, bu gr, itihat ve hkmlere taklit ederek tbi olunur. Bunlar delilin tercihinden sonra, istisnasz herhangi bir mtehidi taklitten daha tercih edilendir.

Onun iin, bir mevkuf hadis ya da sahabe gr ya da hkm ahit gsterilerek bir hkm verilirken biz er delil olmad iin ona itibar etmeyiz denilmez. Fakat er delil vasfyla ona itibar etmeyiz, ona er hkm olarak itibar ederiz. Gerektiinde delilden yoksun olduumuz zaman onu taklit ederiz denilir. Ancak ahit gsterirken o, bu gr mesela bni Abbas gibi filan sahabe sylemitir diye ahit gibi getirilmelidir, delil getirmeyi hissettirir eklinde ileri srlmemelidir.

Buradan gryoruz ki, her asrdaki Mslmanlarn delile ulamalarnda bir engel olduunda sahabelerin grlerine, itihatlarna, hkmlerine onlar rivayet etmek, derlemek ve taklit etmek hususunda abalamalar uygun dmektedir. Zira mevkuf hadisler, sahabelerin grleri, hkmleri, itihatlar; er nsslar ve sahabelerin Rdvanullahi Aleyhim Ecmain icmsndan sonra en nemli terii mirastan saylrlar.


[1] Har: 7

[2] Nisa: 59

[3] Nur: 63

[4] Ahzab: 36

[5] Tevbe: 100

[6] Rezn

[7] Mslim