Ecelin Bitmesi, lmn Tek Sebebidir


Her ne kadar lm tek olsa da insanlardan birou lmn sebeplerinin ok sayda olduunu zannetmektedirler. lm tektir fakat lmn birok sebebi vardr demektedirler. lmn bazen veba gibi ldrc bir hastalk ile bazen baklama veya kurunlanma ile veya atete yakmakla veya ba kesmekle veya baka eylerle geldiini grmektedirler. nsanlarn birouna gre bunlarn hepsi dorudan doruya lme gtren sebeplerdir. Yani bunlar nedeniyle lmn gerekletiini zannediyorlar. Bundan dolay bu tr eyleri lmn sebebi olarak ilan etmektedirler. Buna gre de bunlar gerekletiinde lmn de gerekleeceine, bunlar olmadnda ise lmn de gereklemeyeceine inanrlar. Her ne kadar dilleriyle insann eceliyle ldn syleseler de onlara gre lm, ecelin sona ermesiyle deil bu sebepler nedeniyle meydana gelir. Ve yine her ne kadar dilleriyle diriltenin ve ldrenin Allahu Tela olduunu syleseler de ldrenin Allahu Tela deil de bu sebepler olduunu zannederler.

Gerekte ise hem lm hem de onun sebebi tektir. Bu sebep, ecelin sona ermesidir. ldren yalnzca Allahu Teladr. lm gerekletiren dorudan doruya Allahu Tela'dr.

Bir eyin sebep olarak kabul edilebilmesi iin onun kesinlikle sonuca gtrc olmas gerekir. Yalnzca onun sebebiyle sonu elde edilmedike, sebep klnann sonu vermesi mmkn deildir. Bunun tersi haller ise bir eyin iinde normal olarak meydana geldii zel grnml zel durumlardr. Bu ey o durumda meydana gelmeyip o durum olmakszn da meydana gelebilir. Yani o durum iinde meydana gelmesi kesin deildir. rnein hayat, hayvandaki hareketin sebebidir. Hayvanda hayat varsa onda hareket de vardr. Hayvanda hayat yok olduunda hareket de yok olur. Enerji, motordaki hareketin sebebidir. Enerji bulunduunda motor hareket eder. Enerji bulunmadnda ise motor hareket etmez. Bu durum, ekinlerin bitmesi iin gerekli olan yamurun tersine bir durumdur. Yamur, ekinlerin bitmesi iin sebep deil, kendisiyle ekinin bittii hallerden bir haldir. Yamur ekini yetitirir. Ancak bazen yamur yamasna ramen ekin bitmez. Bazen de yaz ekini gibi yamur yamakszn sadece topran rutubeti ile ekinin bittii grlr. Ayn ekilde veba hastal, kurunlanma veya baka bir olayla karlalmasna ramen lmle karlalmaz. Bazen de insanlar tarafndan lmn sebebi olarak nitelendirilen eylerin hibirisi olmad halde lm olaynn gerekletii olur.

lmn gerekletii birok olay ve bizzat lm inceleyenler, pratik olarak bundan emin olurlar. lmle sonulanabilecek bu eylerin oluumuyla bazen lm olay gerekleirken bazen gereklemez. Bazen de bunlar olmadan lm gerekleir. rnein ldrc bak darbesiyle yaralanan bir kiinin bu yaradan dolay lecei hususunda doktorlar ittifak etmelerine ramen insan lmeyebiliyor, iyileip salna kavuabiliyor. Btn doktorlarn yapt dikkatli bir muayene sonucunda kalbin durmasna yol aacak bir bulguya rastlanlmamasna karn, kalbin aniden durmas sonucunda grnen bir sebep olmakszn da insan bazen lebilir. Dnyadaki hastaneler her gn bu trden binlerce olaya ahit olmaktadr ve doktorlar da birok olay bilmektedirler. Bazen kesin olarak lme gtrc bir durumun varlna ramen kii lmeyebilirken bazen de grnrde lme gtrc herhangi bir neden bulunmakszn kii aniden lebilmektedir. Bu nedenle btn doktorlar, tbb bilgileri erevesinde hibir ekilde iyileme midi grmedikleri bir hastann iyilemesini, bu bizim bilgimizin ok ok zerinde bir durumdur eklinde itiraf etmektedirler. Bazen de, hayati bir tehlike sz konusu deildir, tehlikeyi atlatp salna kavuacaktr denilen bir hastann rahatszl aniden iddetlenip lebilmektedir. Bu olaylarn tamam hem doktorlar hem de insanlar tarafndan yaknen mahede edilmektedir.

Btn bu olaylar, kendisi ile lmn gerekletii bu eylerin hibirinin lmn sebebi olmadna aka delalet etmektedir. Zira bunlar lmn sebebi olmu olsayd aksi bir durumun grlmemesi ve baka trl olmamas gerekirdi. Yani hissedilen bir sebep olmadan lmn gereklememesi gerekirdi. nsanlar tarafndan lme sebep olarak kabul edilen eylerin tersine sadece bir kere bile olsa lmle karlalmamas veya bunlar olmadan lmn gereklemesi, bunlarn hibirinin lmn sebebi olmadna, sadece lm hallerinden bir hal olduuna kesinlikle delalet etmektedir. lmn gerek sebebi, lmle sonulandran sebep kesinlikle bunlar deildir. yle denilebilir:

Evet, normalde lmn gerekletii baz eyler lmn sebepleri deil lm hallerinden bir haldir. nk bazen bu eylerin tersi olmaktadr. Ancak bununla beraber birtakm eyler de vardr ki gerekletii zaman kesinlikle lmn gerekletii gzlemlenmektedir. Dolaysyla da lmn sebebi olmaktadr. rnein, boynun kesilerek ban vcuttan ayrlmasyla kesinlikle lm olay gerekleir. Bunun tersi mmkn deildir. Kalbin durmas ile de kesinlikle lm gerekleir. Bunun da tersi mmkn deildir. Bu nedenle bu ve benzeri insan bedenine ait organlardan birisinden dolay kesinlikle lm gerekleir. Bu da lmn sebebidir. Evet, boynun klla vurulmas, kalbin baklanmas gibi olaylar lm hallerinden bir haldir. Fakat lmn sebebi deildir. Ancak boynun vurulmas ve kalbin durmas lm iin bir sebeptir. yleyse neden, bunlar lmn sebebidir, demiyoruz?

Bunun cevab udur:

Boynun kesilip ban vcuttan ayrlmas ne bizzat bedendendir ne boyundandr ne de kafadandr, bunlarn dndaki bir etkenden kaynaklanmaktadr. Bu durumda ise boynun kesilmesi sebep olmaya elverili deildir. Kesmek fiili sebep zannedilendir. Kesmenin bizzat kendisi sebep deildir. nk kesme, kendiliinden deil d etkenden gelmektedir. Ayn ekilde kalbin durmas da kendiliinden gereklemeyip kalbin dndaki bir etkenden kaynaklanmaktadr. Bu durumda da kalbin durmas lmn sebebi olamaz. Kalbin durmas bizzat lmn sebebi deildir. Bilakis kalbi durduran nedenin lmn sebebi olduu zannedilmektedir. nk kalp kendi kendine deil bir d etkiyle durur. Bu nedenle, bizzat boynun kesilmesi veya kalbin durmas kesinlikle lmn sebebi saylamaz. Bu durumda ise lm iin muhtemel olan tek sebep kalyor ki o da bir d etkendir.

Bunlara ilave olarak Allahu Tela eyalarda bir takm zellikler yaratmtr. Bu zellikler yok olduu zaman etkisi de yok olur. Bir eyin zellii aynen var olmadka zellikler de olmaz. rnein, Allahu Tela, gzde grme zelliini, kulakta iitme zelliini, sinirlerde hissetme zelliini, atete yakma zelliini, limonda eki olma zellii gibi zellikleri yaratt. Bu zellikler bir eyin var olmasndaki doalln bir sonucudur. Onun niteliklerinden bir nitelik konumundadr. Mesela; akclk suyun doal niteliklerindendir, sulama ise zelliklerindendir. Hareket, motorun doal niteliklerinden, scaklk ise zelliklerindendir. Nabz, kalbin doal sfatndandr, canllk ise zelliklerindendir. Sulama, scaklk ve canllk, bir eyin zelliklerinden olmakla beraber, ayn zamanda doal sfatlarndan bir sfattr. Bir eydeki zelliin varl kendi zelliinin eseri olan iin sebebi deildir. Bu durumda ise zelliin yok olmas, zelliin eseri olan iin yok olmasna da neden olmaz. Bu nedenle ateteki yakma zellii yakmak iin yeterli olmad gibi yakmann sebebi olmaya da elverili deildir. Ateteki yakma zelliinin varl yakmann varl iin de sebep olmadna gre ateten yakma zelliinin kaldrlmas da yakmann yokluuna sebep olamaz.

Bylece kalpteki hayat zelliinin varl hayatn var olmas iin yeterli olmad gibi hayatn sebebi de olamaz. Hayat zelliinin varl, hayatn varl iin sebep olmadna gre kalpteki hayat zelliinin yok olmas da hayatn yokluunun sebebi olamaz. Bu nedenle, bir eyin gitmesi onun zelliklerinin gitmesi iin de sebeptir denilemez. nk bir eydeki zelliklerin gitmesinin sebebi, eyin kendisinin dndan gelmektedir. D etken eyin zelliklerini giderir. Ancak ey zelliksiz olarak olduu gibi kalr. Veya eyle beraber zellikleri de gider. Bu durumda ise eyi veya eyle beraber zelliini de gideren sebep d etkendir. Yoksa zellii gideren sebep bizzat eyin kendisi deildir. Bu adan bakldnda da yani bedenin zerindeki ban varl hayatn zelliklerinden bir zellik olmas, kalp atnn kalbin zelliklerinden bir zellik olmas nedeniyle, ban boyundan ayrlmas ve kalbin durmas lmn sebebidir denilemez. Bilakis sebebin beklendii zaman, ban gvdeden ayrlmasyla ondaki zelliin ve kalbin durmasyla da kalpteki zelliin giderilmesidir. Yoksa ban gvdeden ayrlmas ve kalbin durmas sebep deildir. Dolaysyla da bir organn yok olmas yani kalbin durmas ve ban kesilmesi lmn gerek sebebi olamaz. nk byle bir olayn lmn sebebi olmas imknszdr. Zira hayat, organdaki zelliktir. Organdan bu zelliin gitmesi veya organla beraber zelliin gitmesi, organn kendinden kaynaklanan bir husus deil, ancak organ dndaki bir etkenden kaynaklanmaktadr. Ancak lmn sebebi d etken de deildir. nk hem aklen hem de vaka itibaryla bazen d etkenin var olmasna ramen lm olay gereklememektedir. Bazen de hibir d etken bulunmadan lm gereklemektedir. Dolaysyla sebep olan etken kesinlikle sonuca gtrmelidir. Bu durumda ise kesinlikle sonuca yani lme gtrecek lmn gerek sebebinden baka bir ey kalmamaktadr geriye. Bu sebep ise tamamen bunlardan bakadr.

Akln alglama sahasna girmedii iin lmn gerek sebebini akln kavramas mmkn deildir. Elbette ki bunu bize Allahu Tela'nn haber vermesi gerekir. Kendisine iman etmemiz iin lmn gerek sebebi, hem sbutu hem de delaleti kat'i/kesin delillerin verdii haberlerle sabit olmaldr. nk lmn gerek sebebi akide kapsamna giren inanlmas gereken eylerdendir. Akide ise ancak kat'i delille sabit olur.

Allahu Tela ise birok ayette bize lmn sebebinin ecelin sona ermesi olduunu bildirmektedir. Muhakkak ki Allah Subheneh ve Teala'dr ldren. lm phesiz ecelin bitmesi ile gerekleir bunun aksi mmkn deildir. Bu nedenle lmn tek sebebi eceldir. ldren de Allahu Tela'dr. lm fiili dorudan doruya Allahu Tela'ya aittir. Bu konuda birok ayetler vardr. Allahu Tela yle buyurmaktadr:

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا   "Allahn izni olmadka hibir kimseye lmek yoktur. O, vadesiyle yazlm bir yazdr."[1]

Yani lm ileri ve geri alnmas mmkn olmayan, bilinen bir ecele gre vakti belirlenmi, vadesiyle yazlm bir yazdr.

اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا    "lm annda ruhlar alan Allahtr."[2]

Yani lm annda insan ldren, ruhunu alan, insandaki hayat zelliini ondan skp koparan, Allahu Tela'dr.

رَبِّي الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ      "Benim rabbim ldren ve diriltendir."[3]

Yani hayat yaratan ve vareden, lm yaratan ve gerekletiren dorudan doruya Allahu Tela'dr.

وَاللَّهُ يُحْيِ وَيُمِيتُ  "Halbuki ldren de dirilten de Allahu Tela'dr."[4]

Yine Allahu Tela kfirlerin szlerine ayetlerle yle cevap vermektedir:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الأرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِ وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ "Ey iman edenler, siz; kfredip de yeryznde dolaan veya gazada bulunan kardeleri hakknda: Onlar yanmzda olsalard lmezler veya ldrlmezlerdi, diyen kfirler gibi olmayn. Allah bunu onlarn kalplerinde bir hasret olarak koydu. Halbuki ldren de dirilten de Allah'tr. Ve Allah yaptnz eyleri bilir."[5]

Yani lm Allah Subheneh ve Tealann elindedir. Bazen yolcuyu ve gaziyi canl brakrken bazen de oturan diledii gibi ldrr.

أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُّمْ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ   "Nerede olursanz olun, salam kaleler iinde dahi olsanz lm sizi bulacaktr."[6]

Yani siz nerede bulunursanz bulunun, hatta salam kalelerde bulunsanz dahi lm sizi yakalayacaktr.

قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ   "De ki: Size vekil klnan lm melei cannz alacak."[7]

Bu ayet kfirlere cevaptr. Allahu Tela, canlarn almas iin lm meleini onlara gnderdiinde Allah Subheneh ve Teala onlar ldrecek ve onlar Rablerine dneceklerdir demektedir.

وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الأرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ (10) قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ    "Dediler ki; Topraa karp yok olduktan sonra m biz yeniden yaratlacaz? Evet, onlar, Rablerine kavumay inkr edenlerdir. De ki Size vekil klnan lm melei cannz alacak sonra Rabbinize dndrleceksiniz."[8]

Yani canlarnz alnacaktr. التوفي kelimesi "ruhu almak" anlamna gelmektedir.

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ   "De ki; Gerekten sizin kap durduunuz lme mutlaka yakalanacaksnz."[9]

Yani kendisinden ke bucak kamakta olduunuz lm istemeye temenni etmeye cesaret edemezsiniz. phesiz ki sizler ilediiniz kfr suunuzdan dolay oraya gtrleceksiniz, onunla karlaacaksnz. Ka mmkn deildir.

فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ     "Her mmetin bir eceli vardr. Ecelleri gelince, ne bir an geri kalr ne de bir an ileri gidebilirler."[10]

Yani onlar iin takdir edilmi olan ecel vakti geldii zaman ne bir an ne alnrlar ne de bir an geri alnrlar. Ayette geen ساعة kelimesi en kk bir vakti ifade eden kinayedir.

نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمْ الْمَوْتَ    "Aranzda lm biz takdir ettik."[11]

Yani aranzda lm belli bir ekilde biz takdir ettik ve meietimizin gerektirdii gibi birbirinden farkl olarak rzk size taksim ettik. mrleriniz uzun, ksa ve orta srelerde olmak zere farkllatrld.

Hem delaleti hem de sbutu kati olan bu ayetler ve bakalar, hibir sebep ve msebbib/neden olan olmakszn bilfiil ldrenin ve diriltenin Allahu Tela olduu anlam dnda hibir anlama gelmemektedir. nsan ancak ecelinin bitmesi ile lr. nsanlar tarafndan lme sebep olduu zannedilen eylerden herhangi birinin gereklemesi ile lmez. Bu nedenle lmn sebebi, lm hallerinden biri deil yalnzca ecelin sona ermesidir.

Burada yle denilmez: lmn Allah Subheneh ve Tealaya isnad edilmesi, Allah Subheneh ve Tealann lm yaratmas asndan yaplan bir isnattr. Dorudan doruya sebep ya insandr ya da lme neden olan eylerdir. Aadaki ayetlerde olduu gibi:

وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى    "Attn zaman da sen atmadn fakat Allah att."[12]

فَمَنْ يُرِدْ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا "Allah; kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini slm'a aar. Kimi de dallete drmek isterse onun da kalbini daraltr."[13]

يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ     "stediini dallete drr, istediini hidayete iletir."[14]

Bu ekilde sylenemez. nk bu ayetlerde fiili dorudan doruya Allah'tan alp insana ynelten karineler vardr. Bu durumda ise anlam yle olur: Atmay, gs daraltmay ve geniletmeyi, hidayeti ve dalaleti yaratan Allah Subheneh ve Teala 'dr. Fakat dorudan doruya bu fiili ileyen Allahu Tela deil ancak insandr. Bu karineler hem akli hem de er karinelerdir. nk رميت attn kelimesinin anlamna gre, atmak Resulden kaynaklanmaktadr. Dalalette olann cezalandrlmas, slm zere olana sevap verilmesi, insann seme hakkna sahip olduuna delalet eder. slm' veya kfr semesi, fiili ileyenin dorudan doruya insan olduuna delalet eder. Eer fiili ileyen dorudan doruya Allahu Tela olsayd azap etmemesi ve sevap vermemesi gerekirdi. Ayn zamanda aklen de idrak edilmektedir ki, atan ahs resuld. Akln doru bir ekilde kullanarak hidayete eren veya akln dosdoru bir ekilde kullanmamakla da dalalete den de dorudan doruya insandr.

Ancak lm olay bunun tam tersinedir. nk lmn dorudan doruya Allah Subheneh ve Teala 'dan bakasna ait olduuna ve ecelin sona ermesinin dnda lmn gerekletiine delalet eden herhangi bir karine yoktur. Bylece lm iin hissedilen bir sebebin bulunmad sabitlemektedir. Ayetlerin anlamlarn ak anlamlarnn dnda bir baka anlama gtrecek bir nassn ve lmn dorudan doruya Allah Subheneh ve Teala'dan bakasna ait olduuna delalet edecek herhangi bir karinenin bulunmamasndan dolay ayetlerin anlamlar lgat ve er karlklarnn delalet ettii anlamlar erevesinde kalmaktadr. Ayetlerin, lmn dorudan doruya Allah Subheneh ve Tealann elinde olduu anlamn ifade ettii kesinlik kazanmaktadr.

Btn bu anlatlanlardan akli delille anlalmaktadr ki, iinde lm olaynn gerekletii eyler, lmn sebebi deil sadece lm hallerinden bir haldir. Gerek sebep lm hallerinin dnda ve hissen alglanmas mmkn olmayan eydir. Kendisi ile lmn ortaya kt lm hallerinin hibirinin lmn gerek sebebi olmad ve lm meydana getiremeyecei er delille de sabit olmaktadr. Delaleti kati olan ayetler de lmn gerek sebebinin ecelin bitmesi olduunu, ldrenin de Allahu Tela olduuna delalet etmektedir.


 


[1] Ali mran: 145

[2] Zmer: 42

[3] Bakara: 258

[4] Al-i mran: 156

[5] Al-i mran: 156

[6] Nisa: 78

[7] Secde: 11

[8] Secde: 10,11

[9] Cuma: 8

[10] Araf: 34

[11] Vaka: 60

[12] Enfal: 17

[13] En'am: 125

[14] Nahl: 93