er'i Hkm renmek


Fetva soran kimse mukallidden farkldr. nk mukallid er hkm alarak onunla amel eden kimsedir. Fetva soran kimse ise, ister mctehid olsun ister mctehid olmasn er hkm bilen kimseden hkm renen kimsedir. er hkm sadece bilgi edinmek iin renmi olmas veya amel etmek iin renmi olmas fark etmez. Bir meselede Allah Subheneh ve Tealann hkmn renmek isteyen herkese fetva soran denir. Bir hkmde mctehid olmayan herkes o hkm hakknda fetva soran saylr. Her meselede mctehid olmayan kimse, her meselede fetva soran kimse demektir. Bir takm meselelerde ictihad eden kimse ictihad etmedii dier meselelerde fetva soran kimsedir.

Fakat soru (fetva) soran kimseye Allah Subheneh ve Tealann hkmn aklayan kimse de mfti/fetva verendir. Lgatte أفتي يفتي أفتاء eklinde kullanlan fetva kelimesi, mesele hakknda hkm kendisine zahir oldu demektir. Ayn ekilde lgatte استفتي يستفي eklinde kullanlan استفتاء istifda kelimesi ise; bir meselede fetva vermesi iin bir lime sordu demektir.

      Sahabenin ve Tabiin'in fetvalar, insanlara akladklar hkmlerdir. Allah Subheneh ve Tealann hkmn renmek farz olduuna gre, ister mctehid olsun isterse olmasn insanlara er hkmleri retecek kimselerin bulunmas da elbette ki lazmdr. nsanlara hkmleri ister delilleri ile birlikte retsinler ister delillerini bildirmeden yalnzca hkmleri retsinler fark etmez. Zira bakasna hkmleri reten kimsenin mctehid olmas art olmad gibi, bakasna hkmleri reten Mslmann delilleri aklamas da art deildir. Hkme vakf olduu zaman, hkm bilen herkesin bildii hkm bakasna retmesi caizdir. yleyse insanlara hkmler hakknda fetva veren veya hkm reten kimsenin illa mctehid olmas art deildir. Mctehid olmamas da caizdir. Mctehidin dndaki bir kimse, mctehidin verdii bir er hkme vakf olduu zaman bu hkm hakknda insanlara fetva verebilir. nk o, bu durumda hkm nakleden kimsedir. Tpk hadis naklinde olduu gibi burada lim olan ile olmayan arasnda fark yoktur. Hadis rivayet eden kimsenin lim olmas art olmad gibi, bakasna er hkm nakleden kimsenin de lim olmas art deildir. lim olma art aranmadna gre mctehid olma art da elbette ki aranmaz. Ancak bakasna bir er hkm nakleden kimsenin, naklettii er hkm zabtetme ve aklama bakmndan lim olma art aranr. nk bir hkm zabtetme, iyice kavrama ve bilme gcne sahip olmayan kimse hkm bakasna nakledemez.

Bu nedenle insanlara er hkm reten veya onunla insanlara fetva veren kimsenin, hkmn delilini de onlara retmesi veya onlara nakletmesi art deildir. Bilakis hkmn delilini nakletmeden yalnzca er hkm nakletmekle yetinmesi caizdir. Yani delilini aklamadan insanlara er hkm retmesi ve hkme gre fetva vermesi caizdir. Ancak insanlara naklettii eyin er hkm olduu ve falan mctehidin istinbat olduunu insanlara aklamas arttr. Yani belirli bir mctehidin gr olduunu sylemesi arttr.

Ancak insanlara bir gr naklederek onlara bu benim grmdr demesi veya falan mctehidin yle demesi delilinden hareketle bu bir hkmdr demesi eklinde yapt bir nakil er hkm saylmaz. nk mtehitlerin szleri er delil deildir. Onlarn szlerinin, bir hkme delil olarak gsterilmesi, onun er hkm olmasn iptal eder. Ancak ileri srlen hkm mtehitlerin istinbatlarna nisbet edilirse delili aklanmasa dahi o er hkm saylr.

Sahabe zamannda insanlar mtehitlere soruyorlar ve er hkmlerde onlara uyuyorlard. Onlarn limleri ise halkn sorularna delillerini zikretmeden cevap verirler ve delili zikretmeden hkm belirtmekten men olunmazlard. Herhangi bir Sahabenin bu tr bir olaya kar kmamasna binaen cahilin, delil zikredilmeden mutlak olarak mctehide uymasnn caiz olduuna dair Sahabenin icmas vardr. Bu icma, ayn zamanda delili renmeden veya retmeden Allah Subheneh ve Tealann hkmlerinin renilebileceine veya retilebileceine de delildir. Bu hususta cahil de delile tabi olarak hareket eden kimse de ayndr. Dolaysyla her iki grubun da bakasndan fetva sormas veya delilini bilseler de bilmeseler de doru bir ekilde bildikleri bir er hkm bakasna retmeleri caizdir. nk bir meseleyi bilen herkes bu meselenin limi saylr ve bakasna retmesi de caizdir. Ancak ammi olan kimse bildii gibi hkm nakletmekle yetinir. Tbi olan ise hem bildiini retir hem de bildii erevede fetva verir. nk tabi olan kimse ictihadda muteber olan birtakm bilgilere sahiptir. Tbi olan hkmleri kavrar, nasl reteceini ve nasl fetva vereceini idrak eder.

Ancak hkmleri renmek veya hkmlerle ilgili bir fetva sormak, reten kimseyi veya fetva vereni taklit deildir. Sadece fetva sorarak ve hkm renerek hkm istinbat eden kimseyi taklit etmektir. Fakat reten kimsenin ahide kyasla faskl grlmemi adil bir kimse olmas art vardr. nk ahit, bir olay haber veren kimsedir. Bir hkm nakleden kimse ise Allah Subheneh ve Tealann hkmn haber veren kimsedir. Dolaysyla her ikisinin sz de bir eyi haber verdii iin adil olmak artn tamas gerekir. Ayn zamanda Allahu Tela faskn sznn kabul edilmesini yasaklam, aratrlmasn emretmi ve yle demitir:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا   "Ey inananlar! Eer bir fask size bir haber getirirse onun i yzn aratrn."[1]

Ayette hem fask kelimesinin hem de haber kelimesinin nekre olarak gelmesi, herhangi bir faskn herhangi bir haber ile geldii zaman, insanlarn bu haberi almada durup dnmeleri, iin aklanmasn ve gereinin ortaya karlmasn istemelerinin vacib olduuna delalet etmektedir. Bu nedenle faskn sz kabul edilmez. Bu ayetin mefhumu muhalifi ise, adil olan/fask olmayan, gvenilir bir kimsenin fetvas, retmesi ve benzeri szleri kabul edilir anlamn ifade eder.


[1] Hucurat: 6