Delilin Kuvveti


er delil, dellet ettii hkmn bir er hkm olduuna dair hccettir. Bunun iin deliline baklarak bir hkmn er hkm olduuna itibar edilir. Bu nedenle er hkmlerin alnmasnda temel unsur delildir. Bir olayn hkm yledir eklinde istidlal yapabilmeye elverili bir delil geldii zaman, delilin shhatine itibar edilerek bu mesele hakkndaki er hkm budur diye hkme itibar edilir.

Ancak bir olay hakknda elverili iki delilin gelmesi ve bu delillerden her birinin farkl bir hkme dellet etmesi durumunda, rnein birisi haram bir hkme dieri de br delilin hilafna mbah bir hkme dellet ediyorsa, bu durumda bir delilin dierine tercih edilmesi gerekir. Ki bylece bir delilin dier delilden kuvvetli olmasna binaen iki hkmden biri alnabilsin.

Buradan hareketle, en kuvvetli delilin alnarak dier delillere tercih edilebilmesi iin, istidlale elverili deliller arasnda hangi delilin daha uygun olduunu anlamada tercih ynlerini bilmek lazmdr. Bu hususta hem tercihin hem de tercih edilen yani daha kuvvetli olan delille amel etmenin vacib olduuna dair Sahabenin Allah onlardan raz olsun icmas vardr. nk Sahabeler;

- iftlerin tenasl organlarnn birlemesi konusunda Aie Radyallahu Anha'nn verdii: "ki snnet yeri birletii zaman gusl vacib olur. Ben ve Allah Subheneh ve Tealann Resul byle yaptmz zaman ykandk[1] haberi, Ebu Hreyre Radyallahu Anhum'un Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellemden  إنما الماء من الماء "Ancak sudan dolay su gerekir."[2] haberine tercih etmilerdir. nk Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in hanmlar Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in zel hayat ile ilgili konular erkeklerden daha iyi bilirler.

- Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in cnp olarak sabahladna dair hanmlarnn rivayet ettikleri bir haberi Ebu Hreyre'nin Fadl b. Abbas'tan rivayet ettii:  أن من أصبح جنبا فلا صوم له   "Kim cnp olarak sabahlarsa onun orucu yoktur"[3]   eklindeki habere tercih etmilerdir.

- Ali b. Ebu Talib, haberini kuvvetli grd iin Ebu Bekir'e yemin ettirmezken bakasna yemin ettirmitir.

- Ebu Bekir, ninenin mirastaki pay ile ilgili Muire'nin rivayetini, Muhammed b. Mesleme de rivayet edince kuvvetli buluyordu.

- mer Ebu Musa el-Eari'nin izin konusundaki haberini Ebu Said   el-Hudri de rivayetinde muvafakat ettii zaman kuvvetli buluyordu.

Sahabe, nasslar aratrp nasslardan mitlerini kestikten sonra kyasa ve grlere yneliyordu. Sahabelerin durumlarn aratran, onlarn ictihadlarnda dayandklar olaylara bakan kimse, onlarn iki zanni delil ile karlatklar zaman kuvvetli olan zayf olana tercih ederek kuvvetli delille amel ettiklerini grecektir.

Yine Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in, Muaz b. Cebel'i Yemen'e kad olarak gnderirken onun delilleri tertip ediini/sralayn ve bazsn bazsna tercih etmesini kabul etmesi de buna dellet etmektedir.

Ancak iki delil birbiri ile att zaman, iki delille de amel etme imkn olmad bir durum dnda delillerden birini dierine tercih etmek doru deildir. Her iki delil ile amel etme imkn delillerden birinin dierine tercih edilerek birinin tamamen ihmal edilmesinden daha evladr. nk delilde aslolan ihmal deil delille amel etmektir. Zorlama yoluyla iki delil ile amel etmek doru deildir. Ancak, nassn dellet ettii eye gre iki delil ile amel edilebilir. Birbirine zt iki delil ile amel etmeye Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in u sz rnektir:

أَلا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا   "Size ahitlerin en hayrlsn haber vereyim mi?. ahitlie arlmadan nce adamn ahitlik yapmasdr."[4]

Oysa Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem bir baka hadisinde ise yle diyordu;

ثُمَّ يَفْشُو الْكَذِبُ حَتَّى يَحْلِفَ الرَّجُلُ وَلا يُسْتَحْلَفُ وَيَشْهَدَ الشَّاهِدُ وَلا يُسْتَشْهَدُ    "Sonra yalan yaylacak. Hatta adam; yemine arlmadan yemin edecek, ahitlie arlmadan ahitlik yapacak."[5]

 Birinci hadiste Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem ahitlie arlmadan nce ahitlik yapan verken ikinci hadiste ise knamakta, ktlemektedir. Birinci hadiste ahitlie arlmadan nce ahitlik yapan methetmesi, onun ari tarafndan ahitlik yapmakla emrolunduuna dellet etmektedir. kinci hadis ise knanan kimsenin ari tarafndan ahitlik yapmaktan yasaklandna dellet etmektedir. Birbirine zt gibi grnen bu iki hadis bir araya getirildiinde Allah Subheneh ve Tealann haklarndan bir hak sz konusu olduunda istek olmadan hemen ahitliin yerine getirilmesi gerektiini, kul haklarndan bir hak sz konusu olduunda ise, ahidin ahitliine mracaat edilmeden nce ahitlikte bulunmaktan eriat Koyucu tarafndan yasaklandna dellet ettii grlr.

Elbette ki iki delil ile amel etme imknn aramaya almak gerekir. Eer kuvvet ve genellik bakmndan eit seviyede olup da birbiri ile atan iki delil ile amel etme imkn olmazsa duruma baklr:

Delillerden birinin sonra geldii renilirse bu durumda sonra gelen nce gelen delili nesh eder. O iki delilin ikisi de zanni veya kat'i olmalar, Kitaptan veya Snnetten olmalar durumu deitirmez. Delillerden biri Kitaptan biri de Snnetten olamaz. nk mtevatir olsa bile Snnet Kitab nesh edemez.

Fakat iki delilden hangisinin sonradan sylenmi olduu bilinmezse bu durumda her iki delil de zann olmas kanlmazdr. nk kat' deliller arasnda eliki olmaz. Deliller zanni olduunda ise tercihe bavurmak ve daha kuvvetli olan delil ile amel etmek gerekir. Delilin kuvvetli olmas, delillerin tertibine gre ve zanni delillerin her eidinde delillendirme derecesi asndan kuvvetli olmasna gre tespit edilir. Delillerin tertibi asndan;

- Kitap mtevatir dahi olsa Snnetten daha kuvvetlidir.

- Mtevatir Snnet cmadan daha kuvvetlidir.

- Tevatren nakledilen cma, Haber-i Ahaddan daha kuvvetlidir.

- Haber-i Ahad ise, illeti delletten veya istinbattan veya kyastan alnan bir kyastan daha kuvvetlidir. Fakat illeti aka alnmsa, aka illete dellet eden nass gibi muamele grr ve delilin kuvveti asndan nassn hkmn alr. Eer illetin hkm Kur'an'da geiyorsa hkm Kur'an hkm gibidir. Snnet ise Snnetin hkmn, cma ise cmann hkmn alr.

Her eidinde delillendirmede kabul edilmesi asndan, zanni deliller iki tanedir:

1. Snnet,

2. Kyas.

Delilin kuvveti asndan bunlarn her birinin tercihde belirli itibar vardr. Snnetten bir delil; senet, metin ve dellet ettii ey asndan kuvvete sahip olur.

a- Snnetten bir delilin senet asndan kuvveti; aadaki durumlarla alakaldr.

1. Ravi ile alakal olan husus;

- Rivayet ettii nass daha iyi bileceinden dolay dorudan rivayet eden ravi dolayl olarak rivayet eden raviye tercih edilir. Buna gre; Ebu Rafi'in, Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Meymune'yi ihramdan ktktan sonra nikhlad[6] hakkndaki rivayeti, ayn konudaki ibni Abbas'n; ihraml iken nikahlad[7] rivayetine tercih edilir. nk Ebu Rafi Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem ile Meymune arasnda elilik yapan ve O'nun adna Meymune'nin nikhn kabul eden kimse idi.

- Ayn ekilde ravinin fakih olmasyla da hadis tercih edilir. Dolaysyla ravisi fakih olan bir haber, ravisi fakih olmayan bir habere tercih edilir.

- Yine rivayet ettii hadisi ezberinden rivayet eden ravinin hadisi, yazlarak rivayet eden bir ravinin hadisine tercih edilir. Her iki raviden biri ezberine gveniyor dieri de yazdna itimat ediyorsa, hafz olan daha evladr. nk o pheden ok uzaktr.

- Ravisi mehur olan bir hadis ravisi mehur olmayan bir hadise tercih edilir.

2. Rivayetin kendisi ile alakal olan husus;

- Mtevatir haber, ahad habere tercih edilir.

- Msned haberin ravisi bilindii, mrsel haberin ravisi bilinmedii iin, msned haber mrsel habere tercih edilir.

3. Rivayet zaman ile ilgili husus;

Blu ana ermi bir ravinin rivayeti henz blua ermemi ocuk ravinin rivayetine tercih edilir.

4. Rivayet keyfiyeti ile ilgili olan husus;

- ttifakla Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'e ulatrlan (merfu olan) haber, merfu olarak Resule ulamasnda ihtilaf edilen habere tercih edilir.

- Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem'in lafzyla rivayet edilen haber, mana ile rivayet edilen habere tercih edilir.

5. Haberin geldii zaman ile ilgili husus;

- Tarih belirtilmeden mutlak olarak rivayet edilen bir haber, gemi bir tarih ile belirlenen habere tercih edilir. nk mutlak olan haber sonradan gelen habere daha ok benzer.

- Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in son gnlerindeki bir haber, lm hastal esnasnda alnan mutlak habere tercih edilir.

b- Metin asndan haberin kuvvetli olmas ise; u hususlarla alakaldr:

1- ki haberden biri emre dieri de yasaa iaret ediyorsa; yasak emre tercih edilir.

2- ki haberden biri emredici dieri mbah klc olmas durumunda mbahl bildiren haber emredici habere tercih edilir.

nk mbah klc bir haber ile ameli gerektiren hususun en son noktas, fiili talepten mbahla evirerek emri tevil etmektir. Ki bu da onun sabit olarak dellet ettiklerindendir. Balayc bir emir ile amel, mbah olan bir eyi tamamen iptal etmektir. Dolaysyla iki delil ile amel ettirmek ikisinden birinin iptalinden daha evladr.

3- ki haberden birisinin emir, dierinin de haber ifade etmesi durumunda haber emre tercih edilir.

nk dellet asndan haber, emirden daha kuvvetlidir. Bunun iin emrin hilafna haberin neshinden saknlr. Oysa emrin neshedilmesi caizdir.

4- ki haberden birisi nehiy dieri haber ifade etmesi durumunda, haberin emre tercih edilmesinde aklanan sebepten dolay haber nehye tercih edilir.

5- Haberin lafz ile alakal olan husus;

- Lafz  Hakikata dellet eden bir haber, lafz mecaza eden bir habere tercih edilir.

- er hakikatler kapsayan bir haber, lugav veya rf  hakikat kapsayan bir habere tercih edilir. nk Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem er aklamalar iin gnderildi.

- Sarahaten, delleten veya istinbaten bir hkmn illetini ieren bir haber, hkmn illetine yer vermeyen veya ona iaret etmeyen habere tercih edilir. nk illetlendirilmi bir haber er adan daha kuvvetlidir.

c- Dellet ettii mana bakmndan haberin kuvvetli olmasna gelince;

1. ki haberden birinin hafifletici bir manay ifade etmesi dieri ise zorlatrc bir manay ifade etmesi durumunda; hafifletmeyi gerektiren haber, zorlatrmay gerektiren habere tercih edilir.

nk Allahu Tela yle buyurmaktadr:

يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمْ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمْ الْعُسْرَ    "Allah sizin iin kolaylk ister zorluk istemez."[8]

جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وما    "Allah dinde size zorluk gstermedi."[9]

Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem de yle dedi:  إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ  "Din kolaylktr."[10]

 لا ضرر ولا ضرار في الإسلام   "slam'da zarar vermek de yoktur zarara uratlmak da yoktur.[11]  

2. ki haberden biri haram dieri de mbah ifade ediyorsa, harama dellet eden haber, mbaha dellet eden habere tercih edilir.

nk Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem bir hadisinde yle buyurmaktadr:

دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لا يَرِيبُكَ "Sana phe vereni brak phe vermeyeni al."[12]

3. ki haberden birinin tahrimi/haram klmay dierinin ise vucubu/farz klmay ifade etmesi durumunda; haram klmaya dellet eden haber, farz klmaya dellet eden habere tercih edilir. Bu, tercih etmeye dair bir karine olmadnda geerlidir.

4. ki haberden birinin farz olu ifade etmesi dierinin ise mbahlk ifade etmesi durumunda; farz olua dellet eden haber mbaha dellet eden habere tercih edilir.

nk vacibin/farzn, terki gnah gerektirirken mbahn terki bir ey gerektirmez. Gnahtan uzaklamak, hibir ey gerektirmeyen bir eyden uzak kalmaktan evladr. nk farz olua dellet eden haberde kesin bir talep vardr. Mbaha dellet eden haber ise; ya ierisinde serbest klma talebi olur, ya da kendisi serbest klar. Kesin olan dierine tercihlidir.

Snnette yaplacak tercih itibarlar asndan durum budur.

Kyas konusunda yaplan tercih itibarlar ile ilgili hususa gelince:

Bu tercihler illet deliline gre yle olur:

- Vasfn illeti kat'i nassla sabit olan bir kyas, vasfn illeti kat'i nassla sabit olmayan kyasa tercih edilir. nk kat'i nass ile sabit olan kyas, kesin nass ile sabit olmayan kyasn hilafna illetin dndan baka bir eye ihtimal vermez.

- lleti ak olarak sabit olan bir kyas, illeti delleten, istinbaten veya kyasen sabit olan bir kyasa tercih edilir.

- lleti delleten sabit olan bir kyas, illeti istinbaten ve kyasen sabit olan kyasa tercih edilir.

- lleti istinbaten sabit olan bir kyas, illeti kyasen sabit olan bir kyasa tercih edilir.

Dolaysyla kyasn tercihi illete ve illetin deliline gre olur.

Tercihlerle ilgili konularn zeti budur. Bu ekilde insan, daha kuvvetli er delili renebilir ki er hkm buna gre tercih edebilsin. Bu da iki halde mmkn olur:

1. Zannn talebinde btn gcn harcayamamas nedeniyle istinbata gc olmad iin karlat iki delilin muhakemesinde tbi olann halidir.

2. ki delil birbiri ile att zaman mctehidin halidir.

Her iki halde de iki delille karlat zaman ikisinden birini tercih etmesi gerekir. kisinden birini tercih ettii zaman ise delili daha kuvvetli olan hkm almas ve onunla amel etmesi, delilini zayf grd hkm de terk etmesi gerekir.


[1] Tirmizi

[2] Mslim

[3] Ahmed

[4] Mslim, Akdiyyah, 3244; Tirmizi, ehdt, 2219; Ebu Davud, Akdiyyah, 3122; Ahmed b. Hanbel, Ms. amiyyn, 16425; Malik, Akdiyyah, 1208

[5] Tirmizi, Fitne, 2091

[6] Mslim

[7] Buhari

[8] Bakara: 185

[9] Hac: 78

[10] Buhari, mn, 38

[11] Malik ve Ibn Mce Ubde b. El-Smitden rivayet ettiler.

[12] Buhari; Tirmizi, Sfatul-Kadh, 2442; Nesei, db el-Kadh, 5302; Ahmed b. Hanbel, Ms. Ehli Beyt, 1630; Daremi, Mukaddimeh, 165