LM VE KLTR


Lgatte; adam bir ilim edindi, ilmin gereini elde etti Bir ey hakknda ilim edindi. Onu rendi, bir eyin ilmini gsterdi denilir.

Yine Lgatte (ثقف) kltr kelimesi; bir eyi sratlice kavrad eklinde kullanlr. Kelam/sz kavramak demek sratle onu anlamak demektir.

te, kelimelerin kullanmnda bu szlk anlamlar esastr. Ancak lgat anlamlar ile ilgisi olan baka anlamlara stlah/terim olarak kullanlmas da caizdir. Fail kelimesinin nahivde kullanlmas gibi. Mehur ve egemen olan; kelimelerin szlk anlamlardr. Bunun iin eskiler tr ne olursa olsun ilim kelimesini her bilgi iin kullanmlardr. limlerle bilgiler arasnda ayrm yapmamlardr. Sonradan insanlar akli bilgileri ve tabiatla ilgili bilgileri btn insanlar iin genel kabul eder olmulardr. Bir ksm insanlar ise nakli bilgileri onu nakleden her mmete has saymlardr.

Sonra da ilim ve kltr kelimelerinin manalar ayr ayr belirli bilgilerle snrlandrlmaya baland. Bylece ilim ve kltr kelimelerinin szlk anlamlarnn dnda stlahi anlamlar olutu. Bu stlahi anlamlarna gre her iki kelimenin anlam u ekilde olmaktadr:

lim; tabiat, kimya ve tecrbeye dayanan dier ilimler gibi dikkatlice bakmak, deneye tabi tutmak ve ondan sonra bir neticeye varmak yoluyla alnan bilgilerdir.

Kltr ise; tarih, lgat fkh, felsefe ve tecrbeye dayanmayan dier bilgiler gibi istinbat, renme ve haber alma yoluyla alnarak elde edilen bilgilerdir.

Bu arada her ne kadar kltr kavramnn kapsam ierisine girse de tecrbeye dayanmayan fakat ilim kavramnn ieriine giren matematik, mhendislik ve zanaat gibi bilgiler vardr.  Bunlar her ne kadar kltrden saylsa da her hangi bir mmete ait olmamas nedeniyle ilim kavram kapsamnda deerlendirilir. Ticaret ve denizcilik gibi zanaata benzeyen fakat kltrle alakal mesleklerin durumu da byledir. Bunlar da ilimden saylr ve her topluluk iin geneldir.

Ancak resim, heykeltralk ve mzik gibi sanatlar ise kltr kavram ierisine girerler. Bunlar belirli bir hayat grne tabidirler ve bu nedenle de zel kltr saylrlar.

lim ile kltr arasndaki fark udur: lim, evrensel olup zel olarak herhangi bir mmete ve topluma ait deildir. Kltr ise; tarih, bazen hayat felsefesi ve edebiyat gibi bir mmetin zelliklerinden ve onu dier mmetlerden ayran ayrmlardan saylan ve mmetin rettiklerinden olup bizzat o mmetin kendisine ait eylerden meydana gelir. Bazen de ticaret ve denizcilik gibi herhangi bir mmete ait zel bir kltr olmayp evrensel olur. Bu nedenle ilim kavram ierisine giren eyler evrensel olarak her mmetten alnr. nk ilim herhangi bir mmete zel olmayp evrenseldir. Kltre gelince; mmet kendi kltr ile kltrlenmekle ie balar, onu iyice anlar, kavrar, renir, zihninde iyice yerletirdikten sonra dier kltrleri renebilir.

Mslmanlar, kiinin bizzat elde ettii ilimlerle bakasndan ald ilimler arasnda ayrm yapyorlard. Bu konuda bni Haldun, Mukaddime'sinde unlar sylemektedir:

"limler iki snftr:

1. nsann dnme yoluyla kendiliinden elde ettii doal ilimler,

2.  Bakasndan nakil yoluyla elde ettii nakl ilimler.

Akln hakemliine dayanan ve insann yaps itibar ile fikren elde edebilecei felsefe ve hikmet gibi ilimler birinci grup ilimlerden saylr. Beeri gc ile insan bu trden bilgilerle alakal konular, meseleleri, onlarla ilgili delilleri ve renim yollarn bulur ve dnce sahibi bir insan olmas hasebiyle ulat bilgilerin doruluuna kanaat getirinceye kadar da aratrmasn srdrr. kinci grup ilimler ise nakli ilimler olup bunlarn tamam eriat tarafndan bildirilen haberlere dayanmaktadr. Meselelerin detaylarn asllarna ilhak etme dnda bu trden ilimlerde akla yer verilmez."   "Akli ilimler veya tabiat ilimleri mmetler arasnda ortak ilimlerdir. nk insan ona akl ile ular. Nakli ilimlere gelince yalnzca slm milletine ve ehline aittir"

Grld zere bni Haldun nakli ilimleri yalnzca slm milletine has klmaktadr. Oysa bu bir rnektir. Hlbuki slm mmetinin dndaki milletlerin de kanunlar veya lgatleri gibi kendilerine has nakli ilimleri vardr. bni Haldun'un sz ilim ile kltr arasnda bir farkn var olduuna delalet etmemektedir. Ancak akli ilimler ile nakli ilimler arasndaki farka iaret etmektedir. Yine bni Haldun'un sz, Mslmanlarn ilim ve kltr arasnda ayrm yaptklarna da delalet etmemektedir. bni Haldun'un sz ancak, Mslmanlarn bilgiler arasnda ayrm yaptklarnn ve bilgileri iki ksma ayrdklarna delildir. Ayrca yaptklar ayrm sadece ilmin elde edilii asndan yaplan bir ayrmdr. lmin elde edili metodu asndan yaplan bir ayrm deildir. Mslmanlar bilgileri, akli metodla alnmasna binaen   akli ilimler, nakli yoldan alnmasna binaen de nakli bilgiler olarak snflandrmlardr. Fakat bugnk Mslmanlar bilgiler arasnda elde etme metodu asndan ayrm yapmaktadrlar ve ilim kelimesini tecrbe yoluyla elde edilen bilgiler iin kullanmakta, tecrbeye dayanmayan bir yoldan elde edilen bilgiler iin de kltr kelimesini kullanmaktadrlar.