Fkhn Gelimesi


Fkh; slm bilgilerin en kymetli olanlarndan ve toplum zerinde de etkisi en byk olanlarndandr. slm kltrne ait blmlerin en nemlisidir. Zira slm kltr, Kitap Snnet ve bu ikisinin anlalmas iin ortaya konan ve bunlarn uzants olan bilgilerden meydana gelmektedir. slm kltr, Arapa lisan ile ilgili ilim dallarn, Hadis ilimlerini ve tefsirle ilgili ilimleri kuatmasna ramen, onun en belirgin yn, hayata bak as ile balantl fikirler ve hayatn sorunlarn zen zmlerdir. Bir baka ifade ile o hem akide hem de er hkmlerde kendini gsterir. nk slm kltr, hayatta karlalan sorunlar zmeye ynelik olarak alnan pratik kltrdr. erisinde akideye ait konulardan daha ziyade sorunlara ait zmleri yani daha ok hkmleri bulundurmaktadr. Fkh, ancak bu hkmleri bilmekle olur.

slm kltrn ve er hkmlerin renilmesi Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in resul olarak gnderilmesinden itibaren balar. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem tek bana er' hkmlerin kayna idi. nk insanlara Allah Subheneh ve Tealann dinini retmesi iin gnderilmiti. Allahu Tela yle buyurmaktadr:

يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ  "Ey Resul Rabbinden sana indirileni tebli et. Eer yapmazsan onun eliliini yapmam olursun."[1]

وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ "Sana da insanlara indirileni aklayasn diye bu zikri indirdik."[2]

Resuln dnda Mslmanlardan herhangi biri, yalnz bana herhangi bir konuda veya herhangi bir hkm hakknda gr belirtemez. nk Resul onlarn aralarndadr ve herhangi bir mesele ile ilgili olarak ona mracaat etmeleri kolaydr. Resul varken ne tr bir olay olursa olsun, herhangi birinin kendinden bir gr belirtmesine asla yol yoktur. Bu nedenle onlar, bir olayla karlatklarnda ve bir ihtilaf vuku bulduunda ve onlardan birinin aklna bir ey takldnda hemen Resule soruyorlar ve Resul bazen bir ayet ile bazen de Hadis ile grn onlara bildiriyor, aralarndaki ihtilaf gideriyor ve onlarn sorularn cevaplandryordu.

Ancak Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamannda baz Sahabelerin ictihad ettiklerine ve baz anlamazlklara ictihadlar ile hkmettiklerine veya baz vakalarla ilgili olarak hkm istinbat ettiklerine dair gelen haberlere gelince:

Bu ictihadlarn hibiri er hkmlere kaynak tekil etmemekteydi. Bunlar ancak, eriat anlamak iin yaplan hareketlerden, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'den gelen bir emirin yerine getirilmesi ve eriatn tatbikinden ibarettir. O mtehitlerin de anladklar gibi bunlar Kitap ve Snnete dayanmaktadr. Buna bu ictihadlarn ierisinde meydana geldii durum dellet etmektedir. Zira. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Ali b. Ebi Talib'i Yemen'e kad olarak gnderirken ona yle dedii rivayet edilir:

إِنَّ اللَّهَ سَيَهْدِي قَلْبَكَ وَيُثَبِّتُ لِسَانَكَ فَإِذَا جَلَسَ بَيْنَ يَدَيْكَ الْخَصْمَانِ فَلا تَقْضِيَنَّ حَتَّى تَسْمَعَ مِنَ الآخَرِ كَمَا سَمِعْتَ مِنَ الأوَّلِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكَ الْقَضَاءُ   "Allah, kalbine hidayet verecek ve lisann sabitletirecektir. Daval ve davac iki hasm senin nnde oturduu zaman birinci konuan dinlediin gibi dierini de dinlemedike aralarnda hkm verme. Byle davranman, durumun aydnlanmas asndan senin iin daha iyidir."[3]

Yine Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Muaz b. Cebel'i Yemen'e gnderirken ona yle dedii rivayet olunur:

كيف تقضي إذا عرض لك قضاء ولم تجد في كتاب الله ولا في سنة رسوله ما تقضي به؟ فقال معاذ اجتهاد رأيي فقال الرسول الحمد لله الذي وفق رسول رسول الله لما يرضي الله ورسوله    "Sana bir dava geldii zaman onun hkmn Allahn Kitabnda ve Resul'nn Snnetinde de bulamazsan ne ile hkmedeceksin? Muaz, grmle ictihad ederim dedi. Bunun zerine Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem yle dedi: Allahn Resulnn elisini Allah ve Resulnn raz olaca hususta muvaffak klan Allaha hamdolsun." [4]  

Yine aralarndaki duvarn her birinin de kendisine ait olduunu iddia eden iki komusu arasndaki anlamazla hkmetmesi, gidermesi iin Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem Huzeyfe b. el-Yeman' grevlendirdi.

Bir baka olayda ise Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem Amr b. al-As'a yle dedii rivayet edilir:

أحكم في هذه القضية. فقال عمرو أأجتهاد وأنت حاضر؟ قال نعم ان أصبت فلك أجران وان أخطأت فلك أجر   Bu dava hakknda hkmet. Bunun zerine de Amr; Sen burada iken ben ictihad m edeyim? Diye sordu. Allahn Resul ise yle dedi: Evet, eer isabet edersen senin iin iki sevap, hata edersen bir sevap vardr."[5]

Btn bunlar ve benzerleri, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamannda Mslmanlarn yapm olduu ictihadlarn, ancak Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem'in emri ile yapldna ve bunun kaynann da yine kendisi olduuna dellet etmektedir.

Buna gre, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in dnemi btn slm kltrnn ortaya kp vcut bulduu dnemdir. Bu durum Sallallahu Aleyhi Vesellem'in gnderiliinden vefatna kadar geen yirmi iki ksr yl devam etti. Kur'an'n tamam bu zaman ierisinde indi. Ve yine Snnet-i erif de bu mddette tamamland. Kur'an ve Snnet; fikirler, hkmler ve kltr iin slm'n tek kaynadrlar. 

Hicretin on birinci ylnda Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in vefat ile Sahabe dnemi balad. Sahabe dnemi ayn zamanda tefsir ve hakknda nassn bulunmad ortaya koymad olaylarla ilgili olarak istinbat/hkm karma kaplarnn ald dnemdir. Sahabeler, Kur'an'n ve Snnetin nasslarnn tamamnn henz Mslmanlar arasnda yaylmadn ve herkesin elde edebilecei ekilde bulunmadn grdler. nk Kur'an'n nasslar, Resuln ve baz Sahabelerin evinde zel sayfalarda yazlm bir ekilde bir arada bulunuyordu. Snnet ise henz bir araya toplanm deildi.

Sahabeler Kur'an ve Snnetin terii srasnda meydana gelen birtakm olaylar hakknda hkmler koyduunu, olmas muhtemel varsayma dayal olaylar hakknda ise hkmler koymadn grdler. Mslmanlar, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamannda vuku bulmayan birtakm olaylar ve sorunlarla karlatlar. Resul Sallallahu Aleyhi Vesellemin bu olaylar ve sorunlarn hkmlerini belirleyen ak nasslar brakmadn grdler. Ayn zamanda Mslmanlardan her ferdin Kur'an ve Snnetin nasslarndan kendi bana hkm karabilecek gte olmadn da grdler. nk insanlar bu nasslar ancak, onlara bunlar anlatacak kimseler aracl ile anlayabilmektedirler. Dolaysyla da insanlara bu nasslar anlatabilecek ahslarn bulunmas gerekmektedir. Bu nedenle, Mslmanlar arasnda Kur'an Kerimi ve Resuln Hadislerini yaymann kendilerine ait bir grev olduunu idrak ettiler.

Bu amala Kur'an toplama ve toplanan nshadan birok nshalar oaltarak Mslmanlar arasnda yayma iini yerine getirdiler. Snnetin rivayetinde, bunu nakleden ravilerin gvenilir kimseler olmasn salayacak gerekli ihtiyati tedbirleri aldlar. Ayn zamanda, Kitap ve Snnetin nasslar ile ilgili olarak Mslmanlarn muhta olduklar tefsir ve aklamalar yapmann da onlarn zerine den bir grev olduunu idrak ettiler. Ve insanlara dinlerini retmeye baladlar.

Sonra da insanlarn, hakknda nass bulunmayan olaylarla karlatklarnda insanlara fetva vermek zorunda olduklarn grdler. Bu amala da ortaya kan meselelerde gerekli hkmleri istinbat etmeye, dinin en gzel emrini yerine getirmeye baladlar.

er hkmler konusunda Sahabelerin takip ettikleri metot yle idi:

- Karlatklar olayn hkmn gsteren Kur'an'da ve Snnette bir nass bulduklar zaman bulduklar nassdan teye gemezler ve nass olaya doru bir ekilde tatbik edebilmek iin btn gayretlerini bu nasslardan kastedilen manay anlamaya harcarlard.

- Karlatklar olayn hkmn gsteren Kur'an'da ve Snnette bir delil bulamadklar zaman ise, hkm istinbat iin ictihad ederlerdi.

- tihatlarnda er nasslar iyi bir ekilde anlamaya ve ifaen Resulden rendikleri bilgilere, ayetlerin iniine ve olaylara tatbik edilmelerine ahit olarak sahip olduklar bilgilere dayanyorlard.

Onlarn yaptklar ictihadlar inceleyenler, hakknda nass olmayan olay, hakknda nass bulunan olaya Kyas ettiklerini grrler. Onlar "Maslahat celb ve mefsedeti def etmeyi/maslahat elde etmeyi ve zararlar gidermeyi " hkmler iin bir illet saymyorlard. eriatn kendisine dellet ettii maslahata itibar ediyorlard. Hakknda nass bulunmayan maslahatlar, hakknda nass bulunan maslahatlara Kyas ediyorlard. Maslahat tespit hakknda kendi grlerini sylemiyorlard. nk kiisel gre dayanarak sz sylemek nehyedilmiti.

Tarihiler, muhaddisler ve fakihler Sahabelerden birok ictihad nakletmilerdir. Bunlardan, onlarn eriata ne kadar bal olduklar ve eriat ne kadar anladklar anlalmaktadr. Bunlara birka rnek:

Bir kadn, dostu ile kocasnn olunu ldrmek zere anlam ve onu ldrmt. Olay mer'e intikal edince mer; Bir kiiye karlk iki kii ldrlebilir mi diye tereddt etti. Bunun zerine Ali Radyallahu Anhu yle dedi: "Syle bakalm, bir grup bir deveyi beraberce alsalar ve deveyi kesip aralarnda paylasalar her biri bir para alsa, her birine hrszlk cezasn uygular mydn? deyince mer: "Evet" diye cevap verdi. Ali de dedi ki; "te bu da yledir." Bunun zerine mer Ali'nin gr ile amel etti ve amiline ikisini de ldrmesini emrederek yle yazd: "Eer San'a halknn tamam bu cinayete katlm olsayd hepsini ldrrdm."

Yine bir gn ortak bir meselede ihtilaf ettiler: Bir kadn lm ve geride kocas, anas, ana bir kardeleri ve z erkek kardeleri kalmt. mer kocaya 1/2, anneye 1/6 ana bir kardelere 1/3 verdi ve z kardelere hibir ey kalmad. Bunun zerine z kardeler ona; Diyelim ki babamz eekti. Biz ayn anneden deil miyiz? mer grn deitirdi ve onlar da mirasa ortak etti.

Eer maslahat bizzat nassn kendisinden anlalyorsa, Sahabeler nassn kendisi iin geldii maslahat yakalayp anlamaya alyorlard. Allahu Tela'nn u ayeti buna rnektir:

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ    "Sadakalar, Allah'tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka zerinde memur olanlar, kalpleri sndrlanlar... aittir."[6]

Allahu Tela, kalpleri slm'a sndrlanlar zekt verilecek kimseler arasnda saymaktadr. Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in de kalpleri slm'a sndrlmak istenen baz kimselere sadaka verdii sabittir. Resuln vefatndan sonra mer'in onlara zekt vermedii ve onlara yle dedii rivayet edilir:

"Allah slm' glendirdi ve artk slm'n size ihtiyac kalmad. Eer slm zere devam ederseniz ne ala. Eer devam etmek istemezseniz sizin ile bizim aramzda kl vardr."

mer kalplerin sndrlmasnn devletin gsz olmas nedeniyle yaplan bir hareket olduunu ve وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ "kalplerin sndrlmas" kelimesinin de bu anlama geldiini, syledi. Zira mere gre; kalplerin sndrlmas ancak onlara ihtiya olduu zaman geerlidir. slm'n glenmesi ile ise artk onlara ihtiya kalmadn, ihtiyacn ortadan kalkmas ile de, kalplerin sndrlmasna neden olan illet de ortadan kalkmtr. Dolaysyla bununla ilgili bu hkm de kalkmtr.

Sahabeler bilmedikleri nasslar renmek maksadyla insanlara soruyorlar ve aratryorlard. Sahabeler Radyallahu Anhum Hicaz'da toplanarak Kitap ve Snneti aratryorlard. Kitap ve Snnette bir mesele ile ilgili hkm bulamadklar zaman, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in byle bir mesele hakknda bir hkmde bulunduunu bilen bir kimsenin olup olmadn aratrmak zere Mslmanlara soruyorlard. Bu nedenle birbirlerine mracaat ediyorlar ve sorduklar mesele hakknda gr belirtebilmek amacyla bir araya gelip meseleyi soruturuyorlard.

Ebu Bekir ve mer hkmleri istinbat ederken halka mracaat ediyorlard. el- Baavi "Mesabihi's Snne" isimli eserinde yle demektedir:

Kendisine bir dava geldii zaman Ebu Bekir, Allah Subheneh ve Tealann Kitabna bakar. Eer orada bir hkm bulursa onunla hkmederdi. Kitapta bulamazsa, bu konu ile ilgili olarak Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Snnetinden bildii ile hkmederdi. Eer bu ikisinde de bulamazsa kp Mslmanlara sorar ve yle derdi: Bana yle yle bir dava geldi. Eer bu konuda Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in verdii bir hkm biliyorsanz bana syleyin. Bazen ashabdan bir cemaat yanna gelerek Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in o konudaki hkmn bildirirlerdi de bunun zerine Ebu Bekir yle derdi: "Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in uygulad hkmleri ezberleyen insanlar aramzda bulunduran Allah Subheneh ve Tealaya hamd olsun." Eer o meselenin hkmn Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Snnetinde de bulamazsa halkn ileri gelenlerini toplar ve onlarn sekinleri ile istiare ederdi. Eer onlarn grleri bir hkm zerinde birleirse ona gre hkmederdi.

mer Radyallahu Anhu'nun de bildii halde sahabeler ile istiare ettii rivayet edilir. Hatta kendisine bir olay getirildii zaman; "Bana Ali'yi arn ve bana Zeyd'i arn" derdi. Onlarla istiare eder sonra da ittifak ettikleri ile karar verirdi.

Sahabelerin birbirlerine mracaat ettii bu metotla, aralarnda gr ayrlklar nadiren grlmekteydi. nk onlardan her biri kendinde var olan gr dierine aklyor ve grn hangi delille delillendirdiini gsteriyordu. Bylece onlarn tamam hak ve doru olana yneliyorlar ve bir ksm dierinin grne bavuruyordu. Onlar her ne kadar baz hkmlerle ilgili grlerinde ihtilaf ediyorlarsa da onlarn ihtilaflar nadiren grlmekteydi ve ihtilaflar, anlama metodunda deil anlamada oluyordu.

Fetihlerin genilemesiyle Sahabeler eitli ehirlere dalnca hakknda nass bulunmayan bir olayla karlald zaman bu Sahabeleri bir araya toplamak kolay olmad. ehirlerin birbirinden uzak olmas ve yaadklar ehirde karlatklar olay hakknda hemen hkm verme zaruretinden dolay, grn dierlerine amaya veya bakasnn grne bavurmaya imkn bulamadlar ve bulunduu yerde her Sahabe gsterdii grte yalnz kald. Mslmanlarn yaad ehirlerin her birinde bir veya daha fazla Sahabe bulunuyordu. Onlar bulunduklar yerlerde meseleler hakknda kendilerine er hkmn sorulduu kimselerdi. Hakknda nass bulunmayan meselelerde hkmler istinbat ediyorlar, insanlara Kitap ve Snneti retme grevini stlendikleri gibi nasslarn aklanmas iini de stlenmilerdi.

O dnem, Snnet henz bir araya getirilmemiti. Bu nedenle de tek olay hakknda Sahabelerin grleri de farkl oluyordu. Onlardan her birinin istinbat ettii ve fetva verdii grne gre bir delili vard. Bununla beraber bu grlerin tamam, onlarn tamam tarafndan kabul grm er hkmlerdi. nk onlar yalnzca nass anlama konusunda ihtilaf etmilerdi. tihat metotlar ise, Kur'an ve Hadisle ilgili nass esas alarak nce bunlar aratrmaya dayanan tek bir metotlar vard. Onlara gre maslahatlar ancak eriatn dellet ettii maslahatlardr. Meseleleri ve maslahatlar da Kyaslyorlard. tihat metotlarnn tek olmas, anlaytaki bu farkllk zerinde herhangi bir etki meydana getirmiyordu. Tam tersine fkhn gelimesi ve bymesine bir sebep tekil ediyordu. Ortaya kan olaylar ve sorunlar kadar fetvalar vermilerdir. Aralarndaki ihtilaflar nemli bir yer igal etmedii gibi fruu konular da amamtr.

Sahabeler arasnda detay konulardaki ihtilaf iki sebebe dayanmaktadr:

1. Kur'an'n ve Snnetin nasslarnn byk bir blm kast edilene delletleri asndan katiyyet deil zannilik ifade etmekteydi. Bir nass, u manaya dellet edecei gibi lgat asndan iki veya daha fazla anlama gelebilen mterek manaya da dellet etmesi nedeniyle bir baka manaya da dellet etmekte veya lafz tahsis ihtimali olan genel bir lafz olabilmektedir. Onlardan her mctehid kendinde var olan karinelere gre belli bir anlam tercih ediyordu.

2. Snnet henz bir araya toplanmamt. Btn Hadisler bir kitapta toplanmad gibi btn Mslmanlarn ayn seviyede istifade edebilecei ekilde Mslmanlar arasnda yaygn da deildi. Snnet henz rivayet ve ezber yoluyla intikalini srdryordu. Bazen Msr'daki bir mctehidin bildii bir Hadisi am'daki bir mtehit bilemiyordu. Daha nceden bilmedii bir Snneti bakasndan rendii zaman baz mtehitler ou kez verdikleri fetvadan dnyorlard. Bu da detay konularda ihtilaflara neden oluyordu. Ancak deliller ve usul deimiyordu. Bu nedenle de ictihad metodunda farkllk olmuyordu.

zetle Sahabeler, eriat biliyorlard. Kur'an' rendiler ve Hadisi Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem'den aldlar. Risalet sahibi Efendimiz Muhammed Sallallahu Aleyhi Vesellem'le olan beraberliklerinden dolay kendilerini slm hkmlerini uygulamaya vakfettiler. nsanlarn arasnda hkmediyorlar, meseleleri belli bir hkme balyorlar ve onlara dinlerini retiyorlard. kamet ettikleri belde insanlar iin bir nur ve eriat iin gvenilir beki idiler. slm'a davette gven veren ve sadk kimselerdi. nsanlara Kur'an' okuyorlar, eriat ve hkmlerini retiyorlard. nsanlara slm'n retilmesinde teorik yolu deil pratik bir yolu takip ediyorlard. nsanlara, slm' ve hkmlerini, bu hkmlere gre hayatn sorunlarnn nasl zleceini ve onlardan yararlanma metodunu da retiyorlard.

Onlar, ynetici kimselerdi. Ayn zamanda da retici kimselerdi. nsanlar, kendilerinden slm kltrn, slm' almak ve hkmleri anlamak iin Sahabeye doru kouyorlard. er hkmler hakknda akladklar grler fetvalar olarak isimlendirildi. Kadn erkek Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in ashabndan 130 civarnda fetva ezberlenmitir. Bunlarn ierisinde ilim ve gr belirtmede yedi kii n plana kmaktadr. Ve bunlar El-Mksirn diye isimlendirilmitir. Bu yedi kii unlardr: mer, Ali, bni Mesud, Aie, Zeyd b. Sabit, bni Abbas ve bni mer.

Halifeler, valiler ve dier yneticiler er hkmler konusunda fakih, lim kimselerdi. Fetva ile megul idiler. Onun iin slm onlarda cisimlemiti. Zira akllar slm kltr ile dolu idi. Fikirleri bu kltrden kaynaklanmaktayd. Doruladklar mefhumlar bu fikirlerin anlamlar idi. Bu emirleri, yasaklar ve hkmleri onlar infaz ediyorlard. Halife ve vali dnyor, dnd ile amel ediyor, anlyor ve anlad ile de hkmediyordu. Bu nedenle amelleri isabetli, ileri dosdoru, ahsiyetleri stn, insanlara kar konumalarnda doru szl ve verdikleri hkmler btn incelikleri ile slm izgisine tamamen bal kimselerdi.

Tabiinden bir grup Sahabelerden ayrlmayarak, onlardan Kur'an' aldlar, Snneti onlardan rivayet ettiler, onlarn fetvalarn ezberlediler ve hkmleri istinbat metotlarn anladlar.

Sahabeler hayatta iken fetva veren Tabiinin ileri gelenlerinden, Medine'de Said b. el-Mseyyeb'i, Kufe'de de Said b. Cbeyr'i zikredebiliriz. Bu nedenle Sahabeler dnyadan gtklerinde fkhta ve istinbatta onlarn yerini Tabiinin doldurduunu grmekteyiz. Tabiin de ictihadlarna gre hkmler istinbat ediyorlard. Onlar bir mesele hakknda hkm vermek istedikleri zaman cevabn nce Allah Subheneh ve Tealann Kitab'nda ve Resulnn Snnetinde aryorlard. Bu ikisinde bulamazlarsa Sahabelerin fetvalarn inceliyorlard. Onlar fkhi adan Sahabelerin fetvalar arasnda tercih yapyorlar, onlardan bir ksmnn grn alyorlar, bazen de Sahabelere muhalefet ediyorlard.

Hkm istinbatnda Tabiin de Sahabelerin metodunu uyguluyordu. Bu nedenle verdikleri fetvalar, herhangi bir varsayma gre deil ortaya kan olaylar ve sorunlar kadard. Yani olaylar kadar fetvalar bulunmaktayd. Yine onlar arasndaki ihtilaflar da pek fazla deildi. Ayn zamanda ihtilaf sebepleri, Sahabelerin ihtilaflarn da amyordu. Bu ihtilaflar er deliller zerinde deil, nasslarn anlalmas konusunda idi. Bu nedenle onlarn ihtilaflar Mslmanlar arasnda hayatta herhangi bir etkisi olmamtr.


[1] Maide: 67

[2] Nahl: 44

[3] Ebu Davud, Akdiyyeh, 3111

[4] Ebu Davud

[5] Buhari, Mslim

[6] Tevbe-60