slm Fkhnda ekimelerin ve Tartmalarn Etkisi


Sahabe ve Tabiin dneminde iki byk olay meydana gelmitir:

1- Osman Radyallahu Anhu'nun ldrlmesinden kaynaklanan fitne.

2- limler arasnda meydana gelen tartmalar. Bu olaylar er delillerin eitleri hakkndaki ihtilaflar dourdu. Bu ihtilaflar da yeni siyasi gruplarn ve eitli fkhi mezheblerin oluumuna yol at.

- Zira Osman b. Affan Radyallahu Anhu'nun ldrlmesinden sonra, Hilafet iin Ali b. Ebu Talib'e biat edildi. Bunun zerine hilafet makamna gemek iin Muaviye b. Ebu Sfyan, Ali Radyallahu Anhu ile ekiti ve iki grup arasnda alevlenen sava iki hakemin hakemliinin kabullenilmesi ile sona erdi. Bu olaydan daha nce var olmayan yeni siyasi gruplar ortaya kt. Ve bu siyasi gruplarn kendisine ait grleri gndeme geldi. Siyasi grler Halife ve Hilafet konular ile balad. Sonra da dier birok hkmleri kapsad.

Bu arada hilafeti esnasnda uygulad siyasetten dolay Osman'a ve tahkim olayn kabulnden dolay Ali'ye ve zorla hilafeti ele geirmesinden dolay da Muaviye'ye kar kan Mslmanlardan bir grup meydana geldi. Topluca onlara kar ktlar. Halifeye biat konusunda onlarn grleri; halife olacak kimsenin Mslmanlarn biatn zor kullanarak deil Mslmanlarn gnl rzalaryla alnmas ynndeydi. Kendinde halife olabilecek yeterlilii bulunduran herkes halife olabilir, Habeli bir kle dahi olsa; Mslman, erkek ve adil olduu srece Mslmanlarn ona biat etmesiyle hilafet biat akd edilmi/tamamlanm olur. Ancak emrettikleri, Kitap ve Snnetin snrlar erevesinde olan bir halifeye itaat gerekir. Bunlar; Osman, Ali, Muaviye veya bunlar destekleyenlerden birinin rivayet ettikleri Hadislerde geen hkmleri almyorlar, onlarn rivayet ettikleri btn Hadisleri, grlerini ve fetvalarn reddediyorlard. Beendikleri kimselerin rivayetlerini tercih ediyorlar, onlarn grlerine itibar ediyorlar, kendi limlerinden baka limleri kabul etmiyorlard. Bunlarn zel bir fkh vard. Bunlar Hariciler diye bilinen kimselerdir.

Yine Ali b. Ebu Talib'i Radyallahu Anhum ve onun ocuklarn seven bir grup daha ortaya kt. Bunlara gre, Ali ve ocuklar Hilafet makamna herkesten daha layktr. Kendisinden sonra hilafet makamna Ali'nin gemesini Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem'in vasiyet ettiini ileri srerler. Sahabenin ounluunun Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'den rivayet ettikleri birok Hadisi reddettiler. Sahabenin grlerine ve fetvalarna hi nem vermediler. Sadece Ehl-i Beyt'ten imamlarnn rivayet ettikleri Hadislere ve onlardan kan fetvalara nem verdiler. Kendilerine ait zel bir fkhlar vard. Bunlar da ia diye bilinen kimselerdir.

Ancak Mslmanlarn ounluu yukarda zikredilen gruplarn peinden gitmediler. Halifenin Kureyli olduunda biat edilecei grndedirler. stisnasz btn Sahabelere kar dostluk, sevgi ve iyi duygular beslemekteydiler. Aralarnda var olan ihtilaflarn tamam kfr ve imanla hibir balants olmadan zanna dayal er hkmlerdeki ictihadlardan kaynaklanmaktayd. Sahabe arasnda hibir ayrm yapmadan rivayet ettikleri her Hadisle delil getiriyorlard. Zira onlara gre Sahabenin hepsi uduldr. Sahabenin her trl fetva ve grlerini alyorlard.

Bylelikle ynetim, istinbat metodu ve delillerin eidi hakkndaki ihtilaflarndan dolay, birok konuda benimsedikleri hkmler dier siyasi mezheblerin kabullendikleri hkmlerle uyumamaktayd.

Buradan da anlalaca zere; fitnenin ortaya kmasyla tarihte nemli ihtilaflarn kmasna yol aan fkhi ve siyasi bir durum meydana geldi. Ancak bu ihtilaflar eriat zerinde yani slm dini zerinde deil slm eriatnn anlalmasnda grlen ihtilaflard. Bu nedenle farkl grlere sahip olanlarn tamam Mslmand. Bazen ihtilaflar detay konular ve hkmleri aarak usul/deliller, istinbat metotlarna kadar vardysa da bu onlarn Mslman olmalarn zedeleyici bir seviyede olmamtr.

- limler arasnda cereyan eden tartmalara gelince: Bu tartmalar, siyasi ihtilaflar deil ancak fkhi ihtilaflara yol amtr. nk bu ihtilaflar Halife, Hilafet ve ynetim nizam gibi konularda ortaya kan ihtilaflar deil, hkmler ve hkm istinbat metodu zerinde grlen ihtilaflard.

Baz mtehitler arasnda vuku bulan tartmalar ve ihtilaflar, aralarndaki ictihad metodunda farklln gndeme gelmesine neden olmutur. Nitekim hkm istinbat konusunda Medine'de Rabia b. Ebu Abdurrahman ile Muhammed b. ihab ez-Zhri arasnda slmi konular zerinde tartmalar kmt. Bu tartmalar, Medineli birok fakihin Rabia'nn meclisinden ayrlmalarna ve Rabia'y "Rabiat'r Rey" diye lkaplandrmalarna neden olmutur. Ayn trden bir tartma Kufe'de de brahim en-Nehai ile a'bi arasnda vuku bulmutur.

Bu tartmalardan hkm istinbat konusunda eitli grler ortaya kmtr. Hatta mtehitler ictihadta eitli metotlar takip eder oldular. Hicri kinci asrn ortalarnda ictihadta bu metotlar ve aralarndaki ihtilaflar iyice belirginleti ve birok grler meydana geldi. limlerden ve mtehitlerden bir grup Tabiinden ayrlmadlar ve onlarn uyguladklar metot zere yrdler. Ancak onlardan sonra gelenler arasndaki ihtilaflar ok geniledi. htilaflar nasslarn anlalmas ile snrl kalmad. htilaf ettikleri konular er delillere ulama sebeplerini ve lgat anlamlarn bile at. Bu nedenle hem furuatla ilgili konularda hem de usul ile ilgili konularda ihtilaf ettiler. Ardndan frkalara ayrldlar. Her frkann kendisine ait bir mezhebi oldu ve bundan da birok mezhebler meydana geldi. Bu mezheblerin says drde, bee, altya hatta daha da fazla sayya ulat.

Mtehitler arasnda ictihad metodunda grlen ihtilaflar u husustaki ihtilafa dayanmaktadr:

1- er' hkmlerin kendilerinden kartld kaynaklar,

2- er' nassa bak,

3- Nassn anlalmasnda takip edilen baz lgav manalar.

Birincisi u drt hususla ilgilidir:

a. Snnete gvenme metodu ve bir rivayeti dier rivayete tercih ederken uygulanan l.

Snnete olan gven, rivayetine ve rivayet keyfiyetine, gvene balanmtr. te, mtehitler bu gven metodunda ihtilaf ettiler. Onlardan bir ksm Mtevatir ve Mehur Snnetle delil getiriyor ve gvenilir fakihlerin rivayetlerini tercih ediyorlard. Bu da, onlarn Mehur Snneti, Mtevatir Snnet hkmnde grmeleri sonucunu dourmutur. Mtevatir ile Kur'an'daki genellii tahsis etmilerdir.

Bir ksm ise ihtilafsz Medine halknn yaantsn, rivayetlerini tercih ederek Medine halknn yaantsna uymayan Ahad Haberleri terk etmilerdir.

Bir ksm ise, ister fakih olsun ister olmasn, Ehli Beyt'ten olsun olmasn, Medine halknn ameline uysun uymasn adalet sfatna sahip gvenilir kimselerin rivayetleri ile delil getirmilerdir.

Bir baka grup ise imamlarnn dndaki rivayetlere itibar etmemekte, Hadis rivayetinde, Hadise itibar etmede ve o Hadisi alp onunla amel etmede kendilerine ait zel bir metoda sahipti. timat ettikleri belli raviler olup onlarn dndakilere itimat etmiyorlard.

Baz mtehitler, Sahabenin drlerek Tabiin'in dorudan doruya Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'den rivayet ettii Mrsel Hadis konusunda ihtilaf ettiler. Bir ksm mtehitler Mrsel Hadisle delil getirmeyi kabul ederken bir ksm ise kabul etmiyordu.

te Snnete gven metodundaki bu ihtilaf nedeniyle bir grubun delil getirdii bir Snnetle dier bir grup delil getirmiyordu. Bir ksmnn tercih ettii bir Snnet, bir bakas nezdinde tercih edilmemi bir Snnet olabiliyordu. Bu ise, Snnetin er delil olarak alnmas keyfiyetinde ihtilafa gtrmt. Bylece er deliller hakknda ihtilaflar ortaya kmtr.

b. Sahabenin fetvas ve takdiri.

Mtehitler ve imamlar Sahabenin fertlerinden kan ictihad fetvalar hakknda ihtilaf etmilerdir. Bir ksm kimseler, herhangi bir fetva snrna bal kalmadan ve fetvalarn tamamnn dna da kmadan hangi Sahabeden karsa ksn bu fetvalar almay kabul ediyordu.

Bir ksm ise Sahabenin fetvalarna masum olmayan kimselerden kan ferdi ictihadlar olarak bakyor, bu fetvalardan herhangi birisinin alnabilecei gibi tamamen bunlarn tersine de fetva verilebilecei grndeydiler. Sahabenin fetvalarnn er delil olmayp istinbat edilmi er hkmler olduunu sylyorlard.

Bir ksm insanlar ise Sahabeden bazlarnn masum olduu, grlerinin ise er delil olabilecei grndeydiler. Sahabenin szlerini Nebi'nin szleri, fiillerini Nebi'nin fiilleri ve takrirlerin de Nebi'nin takrirleri gibi kabul ediyorlar ve onlarn dndaki Sahabeler ise masum deildirler, dolaysyla onlarn grleri, ne er delil olarak ne de er hkm olarak kesinlikle alnmaz, diyorlard.

Yine bir ksm kimseler ise, fitneye ortak olmalarndan dolay baz Sahabelerden hibir ey alnmayacan, fitneye ortak olmayanlardan ise alnabileceini sylemektedirler.

Buradan da deliller hakkndaki gr ihtilafndan bir baka boyut ortaya kmtr.

c. Kyas.

Baz mtehitler Kyasla delil getirmeyi reddettiler ve Kyas er delil saymadlar. Bazlar ise Kyasla delil getirip, onu Kur'an, Snnet ve cmadan sonra gelen bir er delil saydlar. Ancak onlar Kyasn er delil olmasnda ittifak etmeleri ile beraber hkme illet olmaya elverili ey ve Kyasn dayand husus hakknda ihtilaf ettiler.

Buradan da deliller hakkndaki gr ihtilaf kmtr.

d. cma.

Mslmanlar cmann delil olmasnda ittifak ettiler. Bir ksm Sahabenin cmasn delil sayarken bir ksm ise Ehl-i Beyt'in cmasn delil saymaktadr. Bir baka grup Medine halknn cmasn, bir dieri Hal ve Akd Ehlinin cmasn delil saymaktadr. Yine bir baka grup ise Mslmanlarn cmasn delil saymaktadr. Onlardan bir ksm; rey birliine dayand iin cmann hccet olduunu ve bu nedenle de Mslmanlar bir araya toplanp bir gr ortaya koyarlarsa bu cma saylr ve onunla da delil getirilir, dediler.

Yine, muteber cmann, gr birlii olmasndan dolay deil delilin varln ortaya kard iin hccet olduunu syleyenler vardr. Sahabe veya Ehl-i Beyt veya Medine halk Resul grmler ve onunla arkadalk yapmlardr. Onlar uduldr. Onlar er bir gr sylerler ve delilini sylemezlerse, onlarn bu sz, Resuln bir szn, bir amelini veya skutunu kefeden, ortaya karan bir delil saylr. Hkm rivayet edip de delilini rivayet etmemek, delilin onlarca hret bulmu olmasndan dolaydr. Bu nedenle, onlara gre cmann delil oluunun manas, bir delili kefediyor olmasdr. Bunun iin, onlarn bir araya gelip bir hususu mzakere etmeleri, sonra da topluca bir gr belirtmeleri cma saylmaz. cma, zerinde ittifak etmeden belli bir gr sylemeleridir.

te, buradan da deliller hakkndaki gr ihtilaflar kmtr.

te, bu drt husus mtehitler arasndaki ihtilaf izgisini biraz daha geniletmitir. Bu ihtilaflar, Sahabe ve Tabiin dneminde olduu gibi er nasslar anlamadan kaynaklanan ihtilaflar deildir. Bilakis onu ap, ihtilaflar er nasslar anlama metodu hakknda ihtilaflara ulamtr. Bir baka ifade ile bunlar hkmler konusundaki ihtilaf deildir. Bu ihtilaflar, hkmler konusundaki ihtilaflar aarak hkm istinbat metodu hakkndaki ihtilaflara sramtr.

Bu nedenle baz mtehitlerin; er delillerin; Kitap, Snnet, mam Ali Radyallahu Anhunun szleri, Ehl-i Beyt'in cmas ve akldan meydana geldiini sylediklerini grmekteyiz.

Bir baka grup mtehit ise; er delillerin; Kitap, Snnet, cma, Kyas, stihsan, Sahabe mezhebi ve bizden ncekilerin eriatndan meydana geldiini sylemektedirler.

Yine bir ksm; er delillerin; Kitap, Snnet, cma, Kyas ve stidlalden meydana geldiini syler.

Yine bir ksm er delillerin, sadece; Kitap, Snnet ve cmadan meydana geldiini syler.

Bir ksm da; Kitap, Snnet, cma, Kyas ve Mesalihi Mrsele'den meydana geldii sylemilerdir.

Bu nedenle mtehitler er deliller hususunda ihtilaf etmilerdir. Bu ihtilaflar da ictihad metodundaki ihtilaflara yol amtr.

tihat metodundaki ihtilafn dayand ikinci hususa gelince: Bu, er nasslara bakla ilgilidir.

Baz mtehitler er nassda geen ibareyi anlamaya bal kalarak, o ibarenin delalet ettii anlamlarn snrnda durup onlara bal kalyorlard ki bunlar Hadis Ehli diye isimlendirilmilerdir.

Baz mtehitler, lafzlarn manalarna ilaveten nasslarda geen ibarelerin delalet ettii makul manalara da bakmlardr. Bunlar da Rey Ehli diye isimlendirilmilerdir.

Bu nedenle de biroklar mtehitlerin, Hadis Ehli ve Rey Ehli olmak zere iki ksma ayrldklarn sylemektedirler. Ancak bu ayrm, Rey Ehli'nin terilerinde Hadise yer vermedikleri, Hadis Ehli'nin de terilerinde gre yer vermedikleri anlamna gelmemektedir. Bilakis bunlarn tamam terilerinde Hadise ve gre yer vermektedirler. nk Hadisin er delil olduunda ve nass aklla anlayarak grle ictihad yapmann er delil olduunda mtehitlerin tamam mttefiktirler.

Konuyu dikkatlice inceleyen kimse meselenin Hadis Ehli veya Rey Ehli olmadn grecektir. Asl mesele, er hkmn dayand delil zerindeki incelemedir. Bu nedenle Mslmanlar hkm istinbat etmede nce Allah Subheneh ve Tealann Kitabna ve Resul'nn Snnetine dayanmaktadrlar. Kur'an ve Snnette ak olarak bulamazlarsa, Kur'an'dan ve Snnetten hkm istinbat iin akllarn altrp grlerini kartrlar. Allah Subheneh  ve Tealann Kitabnda geen hkm;

وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا  "Allah alverii helal faizi haram kld."[1] ayeti gibi sarih bir hkm ise, hkmn delili Allah Subheneh ve Tealann Kitabdr. Eer hkm;

 لا يَبِعِ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ "Biriniz kardeine sattn bakasna tekrar satmasn."[2] Hadisinde olduu gibi sarih bir hkm ise, hkmn delili Hadistir.

Fakat Cuma ezan esnasnda icarenin/kiralamann haram olmas, fethedilen arazinin mlkiyetinin Beyt'l Mal'a, yararlanma hakknn da halka ait olmas gibi konular, Kitaba ve Snnete dayansa bile rey/gr saylr. Bu nedenle ister klli bir hkm vastas ile bir sonuca varlsn isterse Kitaptan ve Snnetten istinbat edilmi olsun, hakknda ak bir nass bulunmayan her eyin rey olduunu iddia etmektedirler.

Oysa gerekte, gerek genel kaide aracl ile elde edilsin gerekse Kitapta ve Snnette geen bir nassn mefhumundan istinbat edilen bir gr olsun, rey diye isimlendirilmez. Bilakis bu, bir eri hkmdr. nk o, bir delile dayanan bir szdr, bir delile balanmaktadr.

Mtehitlerin Hadis Ehli ve Rey Ehli diye isimlendirilmelerinin asl udur:

Hkmlerin istinbat edildii esaslar inceleyen baz fakihler, er hkmlere ait manalarn aklla ilgili ynlerinin de bulunduunu bu hkmlerin insanlarn sorunlarn zmek, onlarn karlarna olan eyleri gerekletirmek ve kt eyleri onlardan uzaklatrmak iin inmi olduunu grdler. Bu nedenle nasslarn, ibarelerin delalet ettii her eyi kuatacak ekilde geni bir ekilde anlalmas gerekmektedir. te bu esasa gre nasslar anlamaya, bir nass dier bir nassa tercih etmeye ve hakknda ak nass bulunmayan konularda istinbatta bulunmaya baladlar.

Bu arada baz fakihler ise, Ahad Haberleri ve Sahabe fetvalarn ezberlemeye nem verdiler. stinbatlarnda nasslarnn snrnda bu Ahad Haberleri ve Sahabe szlerini anlamaya yneldiler ve bunlar karlatklar yeni olaylara uyguladlar.

te, buradan nasslarn er delil saylmasnda ve illete yer verilip verilmemesi konusundaki ihtilaflar ortaya kt.

Rey meselesinde aslolan, reyden nehyeden delillerin var olduudur. Buhari'de Urve b. Zbeyr'den gelen u rivayet vardr: Dedi ki;

"Bamzda hac emiri olan Abdullah b. Amr b. el-As'n yle dediini iittim. Ben Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'i yle derken iittim:

إِنَّ اللَّهَ لا يَنْزِعُ الْعِلْمَ بَعْدَ أَنْ أَعْطَاكُمُوهُ انْتِزَاعًا وَلَكِنْ يَنْتَزِعُهُ مِنْهُمْ مَعَ قَبْضِ الْعُلَمَاءِ بِعِلْمِهِمْ فَيَبْقَى نَاسٌ جُهَّالٌ يُسْتَفْتَوْنَ فَيُفْتُونَ بِرَأْيِهِمْ فَيُضِلُّونَ وَيَضِلُّونَ   "Allah bu ilmi size verdikten sonra silmek suretiyle deil, alimleri ilimleriyle ekip alarak ilmi de alacaktr. Geride birtakm cahil insanlar kalacaktr ve insanlar onlardan fetvalar soracak ve onlar da reyleri/grleri ile fetvalar vereceklerdir. Bylece hem kendileri sapacaklar hem de bakalarn saptracaklardr."[3]

Avf b. Malik el-Ecai'den: Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem yle dedi:

تفترق أمتي على بضع وسبعين فرقة أعظمها فتنة قوم يقيسون الدين برأيهم يحرمون به ما أحل الله ويحلون ما حرم الله    "mmetim yetmi kadar frkaya ayrlacaktr. Fitne bakmndan bunlarn en by, reyleriyle dini Kyaslayarak Allahn helal kldn haram klanlar ve haram kldn da helal klanlardr."[4]

bni Abbas'dan: Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem yle dedi:

مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ    "Kur'an hakknda kendi gr ile sz syleyen kimse cehennemden yerini hazrlasn."[5]

te, bu Hadisler reyin knanmas konusunda gayet aktrlar. Ancak burada knanan rey, Hanefi'lerde olduu gibi Rey Ehli fakihlerin ortaya koyduklar rey deildir. Hadislerde knanan rey, senetsiz/delilsiz dayanaksz olarak eriat hakknda sz sylemektir.

er bir asla dayanan reyin, er hkm olduuna Sahabe szleri ve Hadisler delalet etmektedir. Zira Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem hakimin rey ile ictihad etmesine cevaz vermitir. Gayesi hakk bilmek ve ona tabi olmak olduka rey ile ictihadnda hata ettii zaman ona bir ecir/sevap vardr.

Nebi Sallallahu Aleyhi Vesellem Ahzab gn Ashabna ikindi namazn Beni Kurayza'da klmalarn emretti. Onlardan bir ksm ictihadlarna dayanarak namaz yolda kldlar ve bizden namaz geciktirmemizi istemedi, bizden ancak sratle hareket etmemizi istedi, diyerek nassn manasna bakmlardr. Bir baka grup ise namaz geciktirerek Beni Kurayza'ya varncaya kadar geciktirme eklinde ictihad ettiler ve namaz geceleyin kldlar. Bunlar ise nassn lafzna baktlar. Resul de her iki grubun grlerini ikrar etti.

Muaz'dan: Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem onu Yemene gnderdiinde ona yle dedi: كَيْفَ تَصْنَعُ إِنْ عَرَضَ لَكَ قَضَاءٌ قَالَ أَقْضِي بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي لا آلُو قَالَ فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَدْرِي ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللَّهِ   "Bir sorunla karlatn zaman nasl hareket edeceksin? diye sordu. Ben de; Allahn Kitabna gre hkmederim dedim. Allahn Kitabnda bulamazsan? Allahn Resulnn Snneti ile; Allahn Resulnn Snnetinde de bulamazsan? ekinmeden grmle ictihad ederim dedim. Bunun zerine Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem gsme vurdu ve sonra da: Allah ve Resul'nn raz olaca eyde Resulnn elisini muvaffak klan Allaha hamd olsun."[6]

te, Rey Ehli mtehitlerin ve fakihlerin Snnetle amel ederek yapa geldikleri rey budur. Bu, nassa dayanan bir grtr. Her ne kadar bunlar Rey Ehli diye isimlendirilmi olsa da bunlar da Hadis Ehlidirler. Hatta Rey Ehli olarak mehur olan Ebu Hanife'nin mezhebine tabi olan Hanefi'lerin tamamna gre sahih Hadisin dnda kalan Hasen Hadis, Kyastan ve reyden daha evladr. Hanefi'ler Hasen bir Hadis olmasna ramen namazda "kahkaha" Hadisini Kyas ve reyin nne geirdiler. On dirhemden daha az bir deere sahip bir eyann alnmasnda el kesme cezasnn uygulanamayaca grndedirler. Oysa el kesme olaynda delil olarak kullandklar bu Hadis sahih derecesine ulamam bir Hasen Hadistir. Bu da, onlara gre reyin nass anlamak demek olduuna delalet etmektedir. Onlar, Kyas sahih Hadisten daha alt derecede bulunan Hasen Hadisten daha aa bir dereceye indirmilerdir. te bu da, reyden kastn, nass anlamak ve nassa dayanan gr olduuna iaret etmektedir. Dolaysyla Rey Ehli ayn zamanda Hadis ehlidirler.

stinbat metodunda ihtilafa yol aan nc husus ise, nasslar anlamada uygulanan baz szlk manalardr.

Arapa lisannn slblarn ve bunlarn iaret ettii anlamlar inceleme sonucunda mtehitler arasnda baz ihtilaflar ortaya kmtr.

Bir takm mtehitler, nassn hccet oluunu mantukundaki hkmn sabit olmasna binaen ve mefhumu muhalifinde bu hkmn tersinin sabit olmasna binaen kabul etmektedirler.

Yine baz mtehitler, tahsis edilmeyen genelin, btn fertlerini kapsamakta kesin olduunu sylerken, bazlar ise bunun zanni olduu kanaatindedirler.

Yine bazlarna gre mutlak emir vacib oluu ifade eder ve karine olmakszn mutlak emir vacib olutan baka bir anlama delalet etmez. Baz mtehitlere gre ise emir, mcerred olarak bir fiilin yaplmasn ister, vacib oluu veya baka bir hkm belirleyen ey ise var olan karinedir.

te buna binaen, nasslar anlamada ihtilafn ortaya kmas, ictihad metodunda da ihtilaflarn ortaya kmasna neden olmutur.

Tabiin tabakasndan sonra hkm istinbatnda grlen ihtilaflar ite bylece ortaya kmtr. Ve bylece de her mctehidin kendine ait zel bir metodu olmutur. stinbat metodundaki bu ihtilaftan fkhi mezhebler meydana gelmitir. Bu ihtilaflar nedeniyle fkh servet byk bir gelime gstermitir, fkh parlamtr. Bu nedenle anlaytaki bu ihtilaf doal olup ayn zamanda fkhn gelimesine yardmc olmutur.

Sahabe bazen birbirine muhalif hkmler vermilerdir. Ali, mer ve Zeyd b. Sabitten renmi olmasna ramen Abdullah b. Abbas onlara muhalefet etmitir. Malik ok kere eyhlerine muhalif olmutur. Yine  Cafer-i Sadk'tan renmi olmasna ramen baz meselelerde Ebu Hanife Cafer-i Sadk'a muhalefet etmitir. Yine mam Malik'den renmi olmasna ramen baz meselelerde afii, Malik'e muhalefet etmitir. te bylece limler birbirlerine muhalefet ediyorlar, renciler statlarna ve hocalarna muhalefet etmelerine ramen bu hareketleri saygszlk veya hocalarnn yolundan kma saymyorlard. Bu nedenle slm, ictihada tevik etmitir. Her lim anlyor ve ictihad ediyordu. Bir hocann, bir stadn, Tabiinin veya Sahabenin grne bal kalmak mecburiyetinde deillerdi.


[1] Bakara:275

[2] Mslim, Nikh, 2531, Buyu, 2787; Nesei, Nikh, 3187

[3] Buhari, ݒtism bil-Kitb, 6763; Mslim, lm, 4829

[4] Bezzr, Tabern

[5] Tirmizi, Tefsiril-Kuran, 2875

[6] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ensr, 21000