slm Fkhnn Bymesi


Aralarndaki ihtilaflara ramen Mslmanlar, mtehitleri taklit ediyorlard. nk onlarn ihtilaflarnn temeli er delile dayanyordu. Her mctehidin ariin hitab ile ilgili anlay, hem kendisi hem de onu taklit eden kimse hakknda er hkm saylyordu. nk ariin hitab er hkmdr. ariin hitabn anlamann dnda er hkme ulamann yolu yoktur. Bu nedenle ariin hitab ve bu hitab anlamak er hkmdr. Ancak bu hkm, ariin hitabn anlayan ve bu anlayta hitab anlayan taklit eden kimse iin er' hkm saylr.

ariin hitabn anlayabilenler ictihad ederler. Fakat ictihad derecesine ulaamayan kimseler, hkmlerde ictihad derecesine ulap ictihad edenleri taklit ederler. Burada yaplan i, mezheblerden herhangi bir mezhebi taklit etmek olmad gibi, fakih bir ahs taklit etme ii de deildir. Taklit etmek demek, fakihin istinbat ettii er hkm almak ve onunla amel etmek demektir. nk Mslman yalnzca er hkme uymak ve onunla amel etmekle emrolunmutur. Mslman herhangi bir mezhebe veya herhangi bir ahsa uymak veya mezheblerden herhangi biriyle amel etmek veya herhangi bir ahsa tabi olmakla emrolunmamtr. Kendi ictihad ile bir er hkme ulama gcne sahip olduu zaman kendi ictihad ile amel eder. Bu gce sahip olmayan kimse bakasnn istinbat ettii er hkm alr.

lk asrdaki mtehitlerin says binlerle ifade ediliyordu. Bu nedenle Mslmanlarn taklit ettikleri mtehitlerin saysnn drt, be, alt veya belli bir saydaki mezheble snrl olmadn grmekteyiz. Bilakis o dnemde birok mezheb ve saysz mtehitler vard. Her cemaat, mezhebi olsun olmasn her mctehidin istinbat ettii hkmleri taklit ediyorlard. rnein; Kufe halknn geneli Ebu Hanife ve Sfyan es-Sevri'nin fetvalarna gre amel ediyorlard. Ancak Kufe halkndan iiler, Cafer es-Sadk'n mezhebine gre amel ediyorlard. Mekke halk bni Creyh'in, Medine halk mam Malik'in, Basrallar Osman'n, am halk el-Evzai'nin, Msr halk bn Sa'd'n, Horasan halk Abdullah b. Mbarek'in ve Yemen halknn bir ksm Zeyd b. el-Hseyin'in fetvalarna gre amel ediyordu. Yine bir ok Mslman, Said b. el-Mseyyeb, bni Ebi LeyLa, krime, Rabiat'r Rey, Muhammed b. ihab ez-Zhri, Hasan el-Basri, el-Leys b. Sa'd, Sfyan b. Uyeyne, shak b. Rahaveyh, Ebu Sevr, Davud ez-Zahiri, bn ebreme ve bn Cerir Et-Taberi'nin fetvalarna gre amel ediyordu.

Bunlarn tamam hem mtehit hem de mezheb sahibi kimseler idi. Bu mezheblerin her birinin kendine ait bir ictihad metodu ve hkmler hakknda belirli grleri vard.

Mtehitlerden ve imamlardan birou bulunduklar blgelerde kadlk ve yneticilik yapyorlard. mamlarn, kadlarn ve yneticilerin ihtilaflar, hkmlerde ihtilafa yol amtr. Herkes ya kendi grne gre ya da grn benimsedii bir fakihin grne gre hkmediyordu. Bu uygulama sonucunda devlette ayn meselede eitli hkmler ortaya kt. Bu nedenle baz limler, ortaya kan sorunlar hakknda verilen hkmlerin tek hkmde birletirilmesi ve halifenin de bu konuda balayc bir emir karmas ynnde net bir tavr sergilediler. Toplumun durumunu iyi bilen baz kimseler, kadlarn ykn hafifletmek ve ilerini kolaylatrmak iin, Kadlarn ve dierlerinin hkm verirken mracaat edecekleri bir kitabn yazlmasn uygun grmekteydiler. Nitekim, bu konu ile ilgili olarak bn el-Mukaffa', Halife el-Mansur'a yazd bir mektupta yle diyordu:

"Mminlerin emirinin bakaca ilerden birisi de Basra, Kufe ve bunlarn dndaki dier ehirlerde ve yerleim birimlerinde kadlar ve yneticiler tarafndan verilen elikili hkmler konusudur. Can, mal ve namus konularnda verilen hkmler arasndaki ihtilaflar ar boyutlar kazand. Can ve namusla ilgili bir meselede, Basra'da verilen hkm kan ve rz helal klarken ayn meselede Kufe'de verilen hkm haram klmaktadr. Benzeri ihtilaflar Kfe civarnda da grlmekte ve bir nahiyede verilen hkm helal klarken bir baka nahiyede verilen hkm ise haram klmaktadr. Ancak bu kadar ok saydaki farkl hkmler, yneticileri ve emirleri altndaki kadlar tarafndan Mslmanlarn kanlar ve namuslar hakknda uygulanmaktadr. Eer Mminlerin Emiri bu deiik hkm ve uygulamalarn bir kitapta toplanp, her blgenin delil olarak kabul ettii Snnet ve Kyas gibi delillerle bir araya getirilerek herkesin buna gre hkmetmesini emrederse ve bunun dndakilerle hkmetmekten de alkoymas ile ilgili bir karar kartrsa uygun olur kanaatindeyim. Doru ve yanl hkm uygulamalar bir kitapta bir araya toplanarak bunlarn ierisinden doru olanlar tespit edilip Emir'l Mminin tarafndan tatbikata konulursa Mslmanlar arasnda bir birlik salanm olur. Byle bir birlik, imamdan imama Kyamete kadar devam edip gider."

Ancak halife Mansur bu mektuptan etkilenmesine ramen onu uygulamaya koymamtr. Fakat Mansur, bu etkilenme ile fakihlerin ve Hadisilerin kendilerine ulaan nasslar, ihtiya duyduklar zaman insanlarn mracaat edip faydalanabilecekleri bir ekilde tedvin etmelerini istedi.

Mansur'un bn el-Mukaffa'nn grne gre devlet ierisinde insanlar muayyen hkmler etrafnda toplayacak ekilde anayasa ve kanunlar yapmamasnn sebebi, Mansur ile mam Malik arasnda geen olaydr. bn Sa'd "Et-Tabakat" isimli kitabnda Malik b. Enes'den unu rivayet eder.

"Halife Mansur hacca geldii zaman bana yle dedi: Senin u kitabnda yerletirmi olduun eyleri oaltmak sonra da bu nshalardan birer tane Mslmanlarn yaad ehirlere gndermek ve oradaki yneticilerin o kitapta yazl olanlarla amel etmelerini, kitabn dna kmamalarn emretmek kararllndaym. Bunun zerine ben; Ey Mminlerin Emiri byle yapma. nk insanlar birok szlerle karlatlar. Hadisleri iittiler ve rivayetlerde bulundular. Her kavim daha nce kendilerine ulaanlar ald ve onlara gre amel etti, herkes kendisine uygun olan seti. nsanlar bu hal zere brak, dedim."

Bu nedenle Halife Mansur, mezhebleri ve grleri birletirmedi. Uygun grdkleri hkm almada grlerinde ictihadlarnda insanlar serbest brakt. Ayn ekilde kadlar ve yneticileri de istedikleri hkm almada serbest brakt. Bunun sonucunda fkh imamlarndan her imamn rencileri hocalarnn grlerini incelemeye ve onun mezhebini erh etmeye baladlar.

limler arasnda var olan bu ihtilaflara bak deiti ve fkh usulnn okunup incelendii gibi okunup incelenen "lm'l Hilaf" eklinde isimlendiren zel bir ilim dal haline geldi. Bunun zerine de imamlarn ihtilaf rahmettir dediler. Her imamn rencileri detayl konulardaki imamlarnn grlerini erh ve izahlarla geniletiyorlard. te bu genilemeler, baz mtehitlerin mezheblerinin devam etmesine bazlarnn da silinmesine neden olmutur.

Evzai, Hasan el-Basri, es-Sevri, bni Cerir et-Taberi gibi limler, byk imamlardan olup ilim ve ictihad bakmndan da geni bir yer igal edenlerdendi. Ancak onlar detayl konularda uzun uzun incelemelerde bulunmayp sadece usul ile yetindiler. Mezheblerini erh edecek rencileri yoktu. Bu nedenle de onlarn grleri ile amel edilmedi ve mezhebleri insanlar arasnda yaylmad.

Fakat Ebu Hanife, Cafer Sadk, Zeyd b. el-Hseyn, afii, Ahmed b. Hanbel ve Malik gibi imamlarn talebeleri ve tabileri vard. Onlar hocalarnn grlerini bir arada topladlar ve mezhebleri devam etti.

Cafer-i Sadk ve onun dndaki Ali ailesi Ebu Cafer, el-Mansur tarafndan iddetli bask altnda tutulmasna ramen birok hkmler istinbat edebilmi, ia ve ia dnda birok talebeleri olmutur. Talebeleri Cafer es-Sadk'n grlerini bir araya getirdiler ve grlerine Snnete yakn bir gzle baktlar. Bylece mezhebi yeryznn birok blgesinde yayld.

Ebu Hanife'nin birok talebeleri vard. Ebu Yusuf, Muhammed b.     el-Hasan e-eybani ve Zfer en mehur talebelerinden olup bunlarn tamam Ebu Hanife gibi mtehittir. Ancak bunlar mezheblerini Ebu Hanife'nin mezhebi ile birletirdiler. Ebu Hanife'nin mezhebinin tedvinindeki/yazlmasndaki stnlk onlara aittir.

Ayn ekilde, Medine'de mam Malik'in de birok talebeleri vard. mam Malik geni bir hrete sahipti. zellikle de Hadis ve Hadis ricali tetkiklerinde, zellikle de "el-Muvatta" isimli kitab ile geni bir hrete sahipti. Ondan sonra gelen rencileri fetvalarn bir arada topladlar ve detay konularda genilettiler ve eitli meselelerde fetvalar ile cevap verdiler. mam Malik'in mezhebinin yaylmasndaki stnlk ve katklar da yine talebelerine aittir.

mam afii ise hreti fkh ilmindeki baars ile kazanmtr. Onun bu baarsn fkh usul konusunda yazm olduu "el-mm", "Er Risale" ve "btal'l stihsan" isimli kitaplar aka delalet etmektedir. mam afii'nin bu eserleri, yaad asrda fikri uyan iin en byk rnektir.      er-Rabi' ve el-Mzenni gibi rencileri onun izdii bu yol zere yrdler ve grlerini yaydlar, mezhebini akladlar ve mezhebini birok blgede yaydlar.

Ahmed b. Hanbel de byledir. Mezhebinde Hadislerin arl olmakla beraber rencileri mezhebini akladlar ve grlerini yaydlar.

Bu rencilerin ilk stnlkleri sadece hocalarnn ve imamlarnn mezheblerini yaymada deil, fkh erh etmede ve onun gelimesi konusunda yaptklar katklarnda da vardr. Hatta onlarn asr fkhta, imamlarn yaad asrdan daha parlak bir dnem saylr. nk hkmlerin erhi ve delillerin tafsilat imamlarn rencilerinin yaad dnemde gereklemitir.

te, bylece fakihler fkh almalarnda ve erhinde ve zellikle de fkhn gerek temeli olan fkh usulnde nemli bir gayret sarf etmilerdir. Fkh byk gelimeler gsterdi. Mezheblerin olutuu asrdan sonra H. 4. asrda fkh parlaklnn, gelimesinin zirvesinde idi.