slm Fkhnn Gerilemesi


Mtehitlerin rencilerinden sonra mezheblerin tabileri ve taklitileri geldi. Ancak bunlar, ictihad ve hkmleri istinbat hususunda imamlarn ve mezheb sahiplerinin takip ettikleri yolu takip etmedikleri gibi, delilleri inceleyip, delillendirme keyfiyetini aklamak, bunlarn hkmlere indirili keyfiyetini aklamak ve meseleleri erh etmek ile ilgili olarak mtehit imamlarn rencilerinin takip ettikleri yolu da takip etmediler.

Her imamn tabileri veya her mezhebin limleri ancak kendi mezheblerinin zaferine, her vesile ile tafsili hkmlerin ve usuln desteklenmesine nem veriyordu. Delilin shhatli olup olmadnn incelenmesine, mezheblerinin grne ters dse bile racih olan delilin mercuh olan delile tercih edilmesine nem vermediler. Bazen sadece ellerinde var olanlarn shhatli olduunun, kart grn ise yanl olduunun ispatlanmas amacyla deliller getirmeye nem verdiler. Bazen de mezheb sahiplerini ve mezheb imamlarn verek mezheblerini desteklemeye ynelik aba harcamlardr.

Bu mezheb limlerini megul etti ve onlar ilk esas olan Kur'an ve Hadisten yz evirttirdi. Mezheb imamlarnn grlerini desteklemek iin, snmann dnda onlardan hi biri, Kur'ann bir nassna veya Hadise mracaat etmiyordu. Bylece aratrmalar mezhebleri ile snrl kalarak, mutlak ictihada ve kendinden hkmlerin istinbat edildii temel kaynaklara mracaata nem vermekten uzaklatlar. Onlarn btn gayret ve abalar mezheblerinde veya mezhebleri ile ilgili bir meselede ictihad yapmakla veya kr krne taklit etmekle snrl kald.

Onlar taklitlerinde, mezhebimizin grne ters den her ayet ve Hadis tevil edilmitir veya nesh edilmitir diyecek kadar ileri gittiler.

Mezheblerden bir mezhebi taklit etmenin Mslmana farz olduunu sylediler. Ezher gibi slmi niversitelerde bunu okutmaya baladlar. "Cevher't Tevhid" isimli eserin sahibi taklidin vacip oluu hakknda yazd bir iirde yle der:

Onlardan birini taklit etmek vaciptir.            

Anlalr bir lafzla kavim byle dedi.

Bunlar bununla da yetinmeyerek Mslmanlara ictihad kapsn kapatmaya kadar vardlar. tihadn caiz olmadn sylediler. Hatta ictihad ehliyetine haiz, limlerden birou ictihad etmeye ve kendilerine mctehid dedirtme cesaretini gsteremediler.

Bu gerileme H. 4. asrn sonlarnda balad. Ancak balangcndan H. 6. asrn sonlar ile Yedinci asrn balarna kadar yine de biraz ilerleme vardr. tihat kapsnn kapal olduunu syleyen kilitilerin zamanna kadar mtehitler ve limler vardr. Fakat H. 7. asrn balarndan H. 13. asrn sonlarna kadar geen dnem fkhta tamamen gerileme dnemidir.

Ancak bu k slm snrlar erevesinde ve dnmede olmutur. Bununla beraber fkh grler slmi grlerdir.

Fakat 13. asrdan sonra yani H. 1274'den imdiye kadar slm d kanunlarla er hkmlerin birbirine karmasyla slm fkhndaki gerileme en u noktaya ulat.

Bu fkh kntnn arkasndan halkn er hkmleri ihmal etmeye zorland bir dnem balamtr. slm eriat btn leme yeterli iken, bu dnemden sonra onu, bizzat kendi mensuplarna dar gelir hale getirdiler.           

Hatta karlatklar sorunlarn zmnde er hkmlere ulaamadklar yerlerde slm'dan baka konularla amel etmeye zorlandlar.   Hatta birok mttaki Mslman, slm eriatnn dndaki yasalarla muhakeme olunmay kabul ettiler.

Osmanl Devleti'nin sonlarna doru halkn slm' bilmemesi ve fakihlerin cehaleti, geri kalmalarnn ve devletlerinin yklmasnn en byk sebebini oluturmaktadr.

Zira o dnemde fakihler, yeni olan her eyin haram, her dnrn de kfir olduuna fetva verecek kadar donuklatlar. Bu fetvalar arasnda kahve kt zaman kahvenin, sigara kullanlmaya baland zaman sigara imenin ve halkn fes giymesinin haram olduunu syleyen baz fakihlere rastland. Yine matbaa icad edildii zaman devletin Kur'an Kerim'i matbaada bastrmak istemesine baz fakihler kar karak bunun haram olduunu sylediler. Telefon ktnda ise baz fakihler telefonla konumann haram olduuna fetva verdiler. te bunlar ve benzeri baz konular hakknda hem glnecek hem de alanacak baz fetvalar verdiler. Hatta neredeyse slm fkh, Mslmanlar tarafndan tamamen bilinmez duruma geldi.

Durum er hkmlerin incelenmesinden Bat kanunlarnn incelenmesine dnt. Bunun neticesi olarak da, varl Mslman memleketlerinde birer utan saylan hukuk faklteleri kuruldu. Bu fakltelerde er hkmler yerine, Bat kanunlar tedris edilmeye baland.

Osmanl Devleti'nin sonlarnda -ki slm Devleti olarak banda Mslmanlarn Halifesi vard- slm fkhn esas alarak Bat hukukunu kanunlatrma yoluna girdiler. Bu amala H. 1286'da medeni kanun olarak el-Mecelle'yi yazdlar ve H. 1293 ylnda da Mecelle'ye gre amel etmenin gereklilii konusunda hkm kardlar. Daha nce H. 1274 ylnda hadler, cinayetler ve tazir cezalar yerine ceza kanunlarn, H. 1276'da da ticaret kanununu koydular. H. 1294 ylnda Hilafet nizamnn tamamen ilga edilmesi iin bir anayasa hazrladlar. Ancak bu anayasa iptal edildi. H. 1326'da yani M. 1908 ylnda iptal edilen bu anayasay geri getirdiler. Ancak onlar, Bat kanunlaryla slm arasnda bir uyumlatrma yapmaya altlar ve Hilfet nizamn olduu gibi braktlar.

te, bylece fkh kerek, kanunlara dnt. slm'a uygun olduu gerekesiyle er hkmler terk edilerek slm hkmlerinin dndaki hkmler alnd. Bylece slm'a uygun olan her eyin herhangi bir insandan alnabilecei dncesi egemen oldu. limlerin gayret ve abalar neredeyse yok denecek derecede zayflad ve tamam takliti oldular. Buna ramen onlar slm'n grntsn temsil ediyorlard.

Fakat, Hilfet ykldktan, ngiliz ve Fransz kfirleri slm topraklarn istila ettikten ve slm memleketleri Arap, Trk, ran gibi milliyeti esasa gre paralandktan sonra slm, insanlar arasndaki ilikilerde sz sahibi olmaktan, eitim ve retimden tamamen uzaklatrld. slmi eitim, Msr'da Ezher, Irakta Necef Tunusta ez-Zeytune niversitesi gibi yerlerde sadece Yunan felsefesi okutulur gibi okutulur hale geldi.

Bylece Mslmanlar arasndaki ilikilerde slm fkhnn varlndan sz edilmeyecek derecede fkhta korkun bir gerileme meydana geldi.