HKMLERLE MKELLEF OLANLAR


Hkmlerle mkellef olanlar btn insanlardr. Bunun iindir ki hkm; kullarn fiilleriyle ilgili rinin hitabdr eklinde tarif edilmitir. er hkmle teklif/sorumlu klmak hususunda Mslman ile kfir arasnda fark yoktur. Zira onlarn hepsi rinin hitab ile muhataptr ve eriatn hkm ile sorumlu klnmtr. Bu hususla ilgili ok saydaki nsslar bu konunun delilidirler. Bu delillerin tamam, yoruma yer brakmayacak ekilde; slm eriatnn tamam ile muhatap olanlarn ister Mslman olsunlar ister kfir olsunlar fark etmeksizin- btn insanlar olduuna aka dellet etmektedir.

Allahu Tela buyurdu ki:     وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا  Biz seni ancak btn insanlar iin mjdeleyici ve uyarc olarak gnderdik.[1] قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا   De ki; Ey insanlar! phesiz ben Allahn size, hepinize gnderdii elisiyim.[2]

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle buyurdu: بُعِثْتُ إِلَى الأحْمَرِ وَالأسْوَدِ    Ben, siyahna da krmzsna da gnderildim.[3]   Yani btn insanlara gnderildim demektir. Bu hitap, tm insanlar iin genel olup Mslman da kfiri de kapsar.

yle denilmez: Bu hitap slma inanmakla ilgili bir hitaptr, feri hkmlerle ilgili deildir. nk risaletle ilgili bir hitaptr. Yani risalete imanla ilgilidir, feri hkmlerle amel etmekle ilgisi yoktur.

Byle denilmez. nk risalet geneldir. man kapsad gibi risaletle gelen feri hkmlerle amel etmeyi de kapsar. Risaleti imanla tahsis etmek, tahsis edici olmakszn yaplan bir tahsis edi olur. Ayrca hitabn insanlara genel olarak جميعا eklinde olmasyla slma iman ve sadece Mslmanlara olmasyla da feri hkmlerle hitap kastediliyor olsayd, insanlarn bir ksm bir ksm hkmlerle muhatap olurken dier bir ksm muhatap olmuyor demek olurdu. nsanlarn bir ksmna bir ksm hkmlerle hitap edip bir ksmnn da bu hitabn kapsam dnda braklmas caiz olsayd, bu durum eriatn getirdii her hususta caiz olurdu. Yani imanla ilgili slm kaideler hakknda da caiz olurdu. nk hkmler hakknda caiz olan hkmler dnda kalan hususlar hakknda da caiz olurdu ki bu batldr. Zira  رسول الله إليكم Allahn size getirdii elisi hitab sarih bir hitaptr. Dolaysyla hitap, ona iman kendiliinden dorudan doruya ierir. Ayrca insanlara genel olarak risaletle hitap edildikleri gibi er hkmlerle de hitap edilmitir. Bu, Kur'ann sarih nsslar ile sabittir.

Allahu Tela yle demitir: وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ (6) الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ    Zektn vermeyen mriklerin vay haline.[4] يَقُولُ الإنسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ (10) ... فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى   O gn insan, ka nereye der. .... O tasdik de etmemi, namaz da klmam.[5]

كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (38) ... مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (42) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ   وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ    Her nefis kazandklar karlnda rehin alnmtr. .... Sizi sakara srkleyen nedir? Derler ki; biz namaz klanlardan deildik, yoksullara da yedirmezdik.[6]

Ayn ekilde Allahu Tela insanlara topluca ibadetleri emretmitir. Dolaysyla kfirler de ibadetlerle emredilmilerdir.

Allahu Tela yle buyurdu: يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا ربكم الذي خلقكم    Ey insanlar! Sizi yaratan Rabbinize ibadet ediniz.[7]  وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ  O evi haccetmesi, Allahn insanlar zerindeki bir hakkdr.[8]

Bu ayetler, Allahn kfirleri de feri hkmlerle mkellef kld hususunda gayet aktrlar. Zira bu ayetler feri hkmlerle onlara hitap etmektedirler. Dolaysyla kfirler feri hkmlerle de mkellef olurlar. Eer onlar feri hkmlerle mkellef olmasalard, feri hkmleri terk etmeleri nedeni ile Allah onlara iddetli bir azap vaadinde bulunmazd.

Zira Allahu Tela yle buyurdu: وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ (6) الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ    Zektn vermeyen mriklerin vay haline.[9]

Bylece Allahu Telann feri hkmlerden baz emirler ve yasaklarla kfirlere hitap ettii sabit olmaktadr. Bu durumda geri kalan feri hkmlerin de muhatab olmu olurlar.

Buraya kadar anlatlanlara gre; kfirlerin usul ve frusu ile eriatn tamamyla muhatap olduklar, hem iman etmedikleri hem de hkmleri yerine getirmedikleri iin Allahn onlara azap edecei aka anlalmaktadr.

Kfirler hitap bakmndan, hkmlerle muhatap olduklarnda bir phe yoktur. Ancak bu hkmler gereince amel etmeleri bakmndan, devletin bu hkmleri onlara tatbik etmesi ve bu konuda onlar zorlamas bakmndan bir takm tafsilat vardr. yle ki: Herhangi bir zorlama olmakszn kendiliklerinden hkmleri yerine getirmeleri gerekiyorsa baklr: Eer o hkmler namaz, oru, hac, zekt ve dier ibadetler gibi edasnda rinin nss ile slm art (Mslman olma art) konulmu hususlardan ise, kfirlerin bunlar yerine getirmeleri caiz deildir, bunlar uygulamalar engellenir. nk bu tr hkmleri yerine getirmenin art Mslman olmaktr, kfrle birlikte bunlarn yerine getirilmesi caiz deildir. Ayn ekilde bor gibi mali haklara kfirin ahitlik yapmas, kfir kimselerin Mslmanlar zerinde ynetici olmas veya Mslmanlar arasnda kadlk yapmas gibi hususlar; Mslman olma artnn arand ve er nsslarn kfirler tarafndan uygulanmasna cevaz vermedii hkmlerdendir.

Mslman olma artnn aranmad hususlarla ilgili dier hkmleri uygulamalar onlara caizdir. Mesela; kfirlerin Mslmanlarla birlikte kfirlere kar savamasnda olduu gibi. Zira savata, savann Mslman olmas art koulmamtr. Burada Mslman olmak art deildir. Bu nedenle de kfir bir kimsenin Mslmanlarla birlikte kfirlere kar savamas caizdir. Ayn ekilde Mslman olma artnn aranmad mali konularda, tpta ve dier teknik hususlarda da durum ayndr.

Herhangi bir zorlama olmakszn kendiliklerinden yerine getirdikleri feri hkmler asndan durum budur. Kendileri istemeseler bile cebren mkellef tutulduklar hkmlere gelince; onlardaki hitap genel ve iman artna balanmamsa baklr: Eer hkm Mslman olma art koulduu iin ancak Mslmann yapmas caiz olan hkmlerden ise ve yerine getirmemelerine skt edilen hkmlerden ise, onlar bu iki durumda hkmleri uygulamaya zorlanmazlar ve zerlerine de zorla uygulanmaz. Bu nedenledir ki halife, Arap mrikleri dnda kalan kfirleri, slma iman etmedikleri iin cezalandrmaz.

nk Allahu Tela yle buyurmaktadr: لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ Dinde zorlama yoktur.[10] حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ   Kendi gleri nispetinde klmler olarak cizye verinceye kadar...[11]

Ayrca Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, Yemendeki kfirleri dinleri zeri brakm, onlardan sadece cizye almakla yetinmitir. Bundan ehli kitap olmayan mrik Araplar istisna tutmutur.

Zira Allahu Tela yle buyurmutur: تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ     Onlarla savarsnz, ya da Mslman olurlar.[12]

Bu ayetin hkm, ehli kitap olmayan mrik Araplara hastr. Nitekim ehli kitap olanlar Mslmanlarn namaz ile mkellef tutulmazlar ve kendi ibadetlerinden de alkonulmazlar. nk Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellem Yemende, Bahreynde ve Mecranda Mslman olmayanlarn kiliselerini ykmam, kiliseleri ve ibadetleriyle onlar ba baa brakmtr. Bu, onlarn inanlar ve ibadetlerinde serbest brakldklarna dellet etmektedir. Buna gre onlara cihad hkm uygulanmaz ve cihada zorlanmazlar. nk cihad ayetlerinde yer alan savamak kfir cinsine kar yaplmaktadr. Kfirlerden ise kendisi ile savamas beklenmez. Ayn ekilde arab brakmaya zorlanmazlar, iki hkm onlara uygulanmaz ve iki itikleri iin cezalandrlmazlar. Zira Yemende Hristiyanlar bulunduu halde iki imelerine ses karlmad. Yine sahabeler, ehirleri fethettiklerinde kfirlerin iki imelerini engellemiyorlard.

Bylece, shhatinde slmn art koulduu veya Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kfirler hakknda skt ettii ya da sahabelerin hakknda skt edilmesine icm ettikleri btn hkmleri, kfirler uygulamaya zorlanmazlar. Bu tr hkmler halife tarafndan zerlerine tatbik edilmezler.

Fakat hkmler bu ekilde yani shhatlerinde slm art koulmamsa ve hkmlerin zerlerine tatbik edilmeyeceine dellet eden er bir nss yoksa onlardan hkmler gereince amel etmeleri istenir, hkmler zerlerine uygulanr, uymaya zorlanrlar ve terk ettiklerinde de cezalandrlrlar. nk onlar eriatn hitabndaki hkmlerle muhataptrlar. man etmeden nce hkmle mkellef olmayacaklarn gsteren hkmle ilgili iman artyla alakal bir nss gemedike genel hitap genellii zere kalr ve btn hkmleri kapsar. Bu nedenledir ki hakknda istisna delili bulunmayan tm hkmlerde kfirden gereince hareket etmesi istenir. Bunun delili Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bu hkmleri kfirlere uygulam olmasdr. Zira Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin muamelatta onlara slm hkmleri ile muamelede bulunduu, cezalarda da iledikleri sulardan dolay onlar cezalandrd sabittir. Enes RadyAllahu Anhdan rivayet edilmitir ki:

Yahudinin birisi bir cariyenin ban iki ta arasnda ezdi. Cariyeye bunu sana kim yapt, falan m falan m diye isimler soruldu. Nihayet Yahudinin ismi sylenince (iaretle), o odur dedi. Yahudi gsterildi. Suunu itiraf edince, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem  emretti ve Yahudinin ba iki tala ezildi.[13]

Ebu Seleme b.Abdurrahman ve Sleyman b.Yesar yoluyla onlar da ensardan baz adamlardan u rivayet edildi: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem onlarla balayarak Yahudilere dedi ki: يحلف منكم خمسون رجلا    Sizden elli adam yemin etsin Onlar bunu reddetti. Ensara dedi ki; استحقوا   siz hakknz isteyin Onlar dediler ki; -ya Rasulullah biz gayb zerine anlayoruz. Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, (sulu) aralarnda bulunduu iin Yahudilere diyet demeleri ykmll ykledi.[14]

Cabir b. Abdullahtan rivayet edilmitir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem Yahudilerden bir kadn ve bir adam recm etti.[15]

Bu hadisler Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin iledikleri sulardan tr Mslmanlar cezalandrd gibi kfirleri de cezalandrdna dellet etmektedirler. Bu da gsteriyor ki, kfirler de er hkmler gereince hareket etmeye zorlanrlar. er hkmler Mslmanlar zerine uyguland gibi onlar zerine de uygulanr. Muamelatta, ukubatta ve dier hkmlerde Mslman zorunlu klnd gibi onlar da zorunlu klnrlar. Bundan, eriatn muhatab olmalar bakmndan deil de tatbik bakmndan istisna kld hususlardan baka istisna yoktur. stisna edilen hususlar ise; shhatinde slmn art koulduuna ve zorlanmadklarna dair nssn sabit olduu hususlardr. Bunlarn dnda kalan hususlar kfirlerden de talep edilirler ve bu hususlarda zorlanrlar.

Buna gre kullarn fiilleri ile ilgili rinin hitab genel olup kfiri de Mslman da ayn ekilde kapsamaktadr. slm risaleti ile ilgili olarak gelen rinin hitabnn genel olmas nedeni ile Mslman ile kfir arasnda bu hususta bir fark yoktur. Bu hitabn insanlar zerine edilmesi farziyeti de geneldir. slmn otoritesine boyun emi bulunduklar srece Mslmanlara tatbik edildii gibi kfirlere de tatbik edilir. slm hkmlerine uymaya zorlanrlar, terk ettikleri zamanda cezalandrlrlar, eriatn istisna tuttuu hususlar dnda bir istisna yoktur. Bu istisna;

1-Hkmlerin edasnda veya shhatinde slmn art koulduu hususlardr,

2-Usul ve furuatla ilgili hkmlerden yapmaya zorlanmadklar ve zerine bulunduklar hal zere kabul edildikleri hususlardr. Bunlarn dnda kalan hususlarda Mslmanlarla onlarn arasnda bir fark yoktur.

Burada yle sylenilmez: Namaz gibi bir takm hkmleri Allah Mslmanlara tahsis etmitir. Bu hkmlerin muhatab yalnzca mminlerdir. Ey iman edenler! eklindeki hitap Mslmanlara hastr. Al-veri ve faiz gibi genel olarak gelen hkmler ise Mslmanlar ve Mslman olmayanlar iin geneldir.

Byle denilmez. nk Ey iman edenler! ifadesinden kast, onlara imanlarn hatrlatmaktr, onlara has olmas demek deildir.

Bunun delili, Allahu Telann u szdr: يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمْ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى Ey iman edenler! ldrlenler hakknda zerinize ksas farz klnd.[16]

Ayrca Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, ldrlenler hakkndaki ksas hkmn Mslmanlara uygulad gibi kfirlere de uygulamtr.

Allahu Teala yle buyurdu: لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الإخِرَ   Allah ve Ahiret Gnn umanlar iin...[17] فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الأخِرِ Allaha ve Ahiret Gnne inanyorsanz, onu Allaha ve Rasulne gtrnz.[18] مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الأخِرِ   te sizden kim Allaha ve Ahiret Gnne inanyorsa...[19]

Bu ayetlerin siyak, Allaha ve Ahiret Gnne iman etmenin gereklerini hatrlatldna dellet etmektedir.

Zira yukarda geen ayetler yledir: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الأخِرَ     Andolsun ki, Rasulullah, sizin iin, Allah'a ve ahiret gnne kavumay umanlar ve Allah' ok zikredenler iin gzel bir rnektir.[20] فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الأخِرِ   Eer Allaha ve Ahiret Gnne inanyorsanz, herhangi bir hususta anlamazla derseniz onu Allaha ve Rasulne gtrnz.[21] ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الأخِرِ te  Allaha ve Ahiret Gnne iman edenlere byle t verilir.[22]

Bu ayetlerin hepsinde hatrlatma vardr.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz de bu kabildendir: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الأخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ    Allaha ve Ahiret Gnne iman eden kimse ya hayr konusun ya da sussun.[23]

Bu delillerin tamam iman hatrlatmaktadr. Hkmlerle sorumlu klnmada, iman art klmamaktadr. Bunun iindir ki hitabn يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا Ey iman edenler! ifadesi ile beraber olmas, onu Mslmanlara has klmaz. Bundan maksat imann hatrlatlmasdr. Buna binaen teklif hitab genel olarak kalp Mslmanlar ve kfirleri kapsar. Dolaysyla kfirler usulde de furuda da eriatn genellii ile muhataptrlar. Halife, eriatn hkmlerinin tamamn kfirlerin zerine tatbik etmekle emrolunmutur. Kfirlerin zerine tatbik edilmeyeceine dair Kur'an ya da hadiste bir nssn geldii hkmler ve Mslmanlara has olduklarna dair bir nssn geldii hkmler dnda kalan btn hkmler Mslmanlara olduu gibi kfirlere de tatbik edilirler.


[1] Sebe: 28

[2] Araf: 158

[3] Ahmed b. Hanbel Ms. Kufiyyn, 18902

[4] Fussilet: 6-7

[5] Kyamet: 10,31

[6] Mddesir: 38, 42-44

[7] Bakara: 21

[8] Ali mran: 97

[9] Fussilet: 6-7

[10] Bakara: 256

[11] Tevbe: 29

[12] Fetih: 16

[13] Buhari

[14] Ebu Davud

[15] Mslim

[16] Bakara: 178

[17] Ahzab: 21

[18] Nisa: 59

[19] Bakara: 232

[20] Ahzab: 21

[21] Nisa: 59

[22] Bakara: 232

[23] Buhari, Mslim K. man, 67