ER HKM


2-Vazn Hitab

Varlk leminde meydana gelen fiiller hakknda rinin hitab gelip iktiza ve tahyir bakmndan fiillerin hkmlerini aklamtr. Ve yine gelen rinin hitab, bu hkmlerin gereklemesi veya tamamlanmasnn kendisine bal olduu hususlardan gerekli olanlar da belirlemitir. Yani er hkmn gerektirdii hususu ortaya koymutur. rinin hitab iktiza ve tahyir ile geldii gibi iktiza ve tahyirin gerektirdii eyle de gelmitir. O da yle olmaktadr: Bir hususu sebep veya art veya mani veya sahih-batl veya azimet-ruhsat klmasdr. ktiza ve tahyir hitab hkmler olarak insann fiilini zme kavuturduuna gre, vazn hitab da bu hkmleri ve bunlarla ilgili hususlar zme kavuturmaktadr. u halde iktiza ve tahyir hitab insann fiiline ait hkmlerdir. Vazi hitab ise, bu hkmlere ait hkmler olup onlara belirli vasflar kazandrr. Vazn hitabnn bu konumda olmas onu insan fiilleri ile alakal olmaktan kartmaz. nk bir eyle ilikili olanla ilikilendirilen, o eyle de ilikilidir.

Buna gre; zdrrar/zorunluluk hali l eti yemenin mubahlna sebeptir, gnaha dme korkusu cariye ile nikhlanmann mubahlna sebeptir, idrar tutamamak abdestli iken idrarn kmas halinde her namaz iin abdest yenileme farziyetinin dmesine sebeptir, gnein zevali/tam tepede olmas veya batmas veya fecrin domas bu namazlarn edas farziyeti iin bir sebeptir. V.b. Btn bunlar, hkmle ilgili olarak rinin hitabndan hususlardr. Yani l eti yemenin mubahl, cariyeyi nikhlamann mubahl, idrarn kmas halinde her namaz iin abdest alma farziyetinin dmesi namazn edas farziyeti hkmleriyle ilgili rinin hitabdr. Bundan dolay sebep, vazn hitabndandr.

Bir tam yln gemesi zektn farziyetinde art olmas, bulua ermek teklifte mutlak bir art olmas, Rasullerin gnderilmesi sevap ve ikapta art olmas, teslime kudretli olmann al-veriin shhatinde art olmas, rte ermenin yetimin malnn kendisine teslim edilmesinde art olmas; btn bunlar rinin hkmle ilgili hitabndandr. Bundan dolay art, vazn hitabndandr.

Hayzn; cinsi mnasebete, Kabeyi tavaf etmeye, namazlarn farziyetine ve oru tutmaya engel olmas, deliliin ibadetleri yapmaya ve tasarruflarda bulunmaya engel olmas v.b. nin her biri hkmle ilgili rinin hitabndandr. Bundan dolay mani vazn hitabndandr.

Ayakta durmaktan aciz hastaya oturarak namaz klma ruhsatnn/izninin verilmesi, yolcunun Ramazanda orucunu yemesinin caiz olmas, ikra- mulci ile zorlanan kimseye kfr szlerini sylemesinin caiz olmas gibi hususlarn her birisi de hkmle ilgili rinin hitabndandr. Bu hkmler, oturarak namaz klmak, Ramazanda oru tutmamak ve kfr szlerini sylemektir. Bundan dolay ruhsatlar vazn hitabndandr.

Bu drt husustan da kolayca anlalyor ki; rinin hitab hkm getirdii gibi bu hkmle ilgili hususlar da getirmitir.

Namaz sfatyla namaz, oru sfat ile oru, cihad sfat ile cihad gibi genel olarak konulmu hkmlerden gelen ise; kullar onunla amel etmeye zorlanrlar. Bu hkmler hakkndaki vazin hitab, bunlarn genel olarak konulmu hkmler olmas bakmndan ve kullarn onunla amel etmeye zorlanmalar bakmndan vasflandrlmalardr. Bu genel konulu ve kendisine zorunlu kln azimet olarak isimlendirilir. Onun iin azimetler vazn hkmlerindendir. Azimetler ve ruhsatlar ayn guruptan saylrlar. nk azimetler asldr, ruhsatlar ise azimetlerden bir paradr. Dolaysyla azimetler ve ruhsatlar vazn hitabndandrlar.

Dnyada amelin neticeleri ile alakal olan hususa gelince; vazn hitab bu neticeler bakmndan ortaya kmaktadr. rnein; rknlerinin tamam olutuunda namaz sahihtir deriz, tm artlar olutuunda al-veri sahihtir deriz, er artlar tamamland zaman irket sahihtir deriz. Bu, hkmn konulmas bakmndan deil, hkmn edas bakmndan hkm iin bir vasftr. ri bunu bylece getirmitir. Ondan dolay al-veri sahih ve namaz sahih saylmtr. Ayn ekilde al-veri icabtan yoksun ise veya namazn rkusu yoksa veya irkette kabul yoksa bunlar o zaman batl saylrlar. Bunlarn batll hkmn teriisi bakmndan deil edas bakmndan hkm iin bir vasftr. ri bunu byle getirmi ve onlar batl saylmtr. Bu nedenledir ki shat ve butlan/batllk ikisi birlikte bir guruptur. nk her ikisi hakknda rinin hitab tek bir hkmle ilgilidir, ya sahihtir, ya batldr. nk shat asldr, butlan ise shat hkmlerinin neticeleridir. Bu nedenle de shat ve batllk tek bir guruptur.

te vazn hitab budur. Vazn hitab hkmn gerektirdii bir hususla alakal olup be ksma ayrlr: 1-Sebep, 2-art, 3-Mani,              4-Shat-butlan-fesad, 5-Azimetler-Ruhsatlar.

 

1. Sebep:
 

Sebep, usulclerin stlahnda; -hkmn terii iin deil- hkmn varl iin belirleyici olmak zere semi delilin dellet ettii her aka belirlenmi sfattr. Gnein zevalinin namazn varln bildiren bir iaret klnmas gibi. أَقِمْ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ     Gnein batya dnmesinden ... namaz kl.[1] ayeti ile Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin; إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي  Gne tam tepeden batya doru kaymaya baladnda namaz kln.[2] hadisi gibi.

Bu ayet ve hadiste geen gnein zevali o vakit namaznn farziyetine iaret deildir.

Ayn ekilde;  فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمْ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ inizden kim (Ramazan) ayna ahit olursa oru tutsun.[3] Ayeti ile Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleminصُومُوا لِرُؤْيَتِهِ     Hilali grnce oru tutun.[4] hadisi gibi.

Bu ayet ve hadisde hilalin grlmesinin Ramazan orucunun varln belirleyici bir iaret klnmas gibi.

Bylece sebep, hkm vacib klan deil sadece varln bildirendir. Sebebin vakas hkmn gerektirdii bir hikmete binaen er hkm iin eran konulan husus olmasdr. Nisabn hsl olmas zektn varlna sebeptir, er akidler intifa/yararlanmann ve mlkiyeti intikal ettirmenin mubahlna sebeptir. Zektn farziyeti bir hkmdr, nisab miktarnn hsl olmas ise hkmn varln belirtmek maksadyla bu hkm iin eran konulan bir husustur. ntifann veya mlkiyeti intikal ettirmenin mubahl bir hkmdr, akidler ise bu hkmn varln belirtmek maksadyla bu hkm iin eran konulan husustur. Sebepler, teklif eden tarafndan gelen hkmn varln mkellefe bildirmek iin rinin koyduu iaretlerdir. Bylece ri mkellef iin er hkm koyup mkellefi onunla sorumlu klmtr. Ayn zamanda bu hkmn varlna dellet eden emareler de koymutur. Bu iaretler ise er sebeplerdir. Bylece sebep, bildirmektir, hkmn varln belirleyendir. Sebep, hkmn bizzat kendisini ve sfatn belirten deildir. Sebebin anlam ancak hkmn varln belirleyen olmaktr. nk hkm farz klan husus hkm hakknda gelen delildir. Delilin dellet ettii bu hkmn varln bildiren husus ise sebeptir.

Sebep, illetten farkldr. Zira illet, hkmn kendisinden dolay var olduu husustur. Hkm onunla konulmutur. Hkmn konulu sebebidir. llet hkmn varl iin deil teri/konulmas iin bir sebeptir. llet, hkmn delillerinden bir delildir. Onun durumu hkmn teriinde nssn konumu gibidir. llet hkmn varlnn iareti deildir. Bilakis illet, hkmn terii iin belirleyici bir iarettir.

Bu nedenledir ki cuma namaz vakti, namazdan alkoymak u ayetlerden kartlm bir illettir: إِذَا نُودِي لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ  Cuma gn namaza arldnzda al-verii brakp Allahn zikrine kounuz.[5] فَإِذَا قُضِيَتْ الصَّلاةُ فَانتَشِرُوا فِي الأرْضِ Namaz klndnda yeryzne dalnz.[6]

Bu ayetlerden kartlan; namazdan alkoyan husus cuma vaktinde al-veriin haram olmas hkmnn kendisinden dolay konduu husustur. Onun iin bu sebep deil illettir. Bu, gnein batya doru ynelmesi gibi deildir. Zira, gnein batya ynelmesi illet deildir. nk le namaz hkm ondan dolay konulmamtr. Gnein batya ynelmesi ancak le namaz hkmnn varlna iarettir.

 

2. art:
 

art; art koulan hususun gerektirdii konuda veya art koulan ilgili hkmn gerektirdii konuda art koulduu hususu tamamlayc bir vasftr.

Parann zektnda, zerinden bir yln gemesi nisab mlkiyetini tamamlayan bir husustur ve zektn farz olabilmesi iin nisab mlkiyetinde aranan bir arttr. Bylece bir yln gemesi art koulann gerektirdii hususlardan olmaktadr.

hsan/sahih bir nikh ile evlenmi olmak, evli zina eden erkee recm cezasnn uygulanmasnda zina eden erkein vasfn tamamlayan bir husustur. hsan, zina eden erkee recm cezasnn vacib olmas iin gerekli bir arttr. Buna gre ihsan art koulann gerektirdii hususlardan olmaktadr.

Abdest, hkmn gerektirdii hususta namaz fiilini tamamlaycdr. Namazda abdest arttr. Abdest art koulan bu meselede hkmn gerektirdii hususlardandr.

Setrl avret/avret mahallinin rtlmesi, hkmn namaz hakknda gerektirdii hususlarda namaz fiilini tamamlaycdr. Setrl avret, namazda arttr ve hkmn art koulan hususta gerektirdiindendir. Dier artlar da byledir.

art, meruttan/art koulandan baka bir eydir. nk art, merutu tamamlayan bir vasftr. Merutun paralarndan bir para deildir. Bylelikle art rkunden farkl olmaktadr. nk rkun bir eyin yapsndan bir paradr. Ondan kopuk deildir. Rkunun eyden baka olduu ya da benzeri olduu sylenemez. nk rkun, onun paralarndan bir paradr. artta ise, eyden baka olmak ve ayn zamanda onu tamamlayc olmak kanlmazdr.   

art, yokluu yokluu gerektiren, varl ise varl gerektirmeyen husustur eklinde tarif edilmitir. Bu, netice bakmndan art aklamaktadr. artla merut ilikisi, sfatla sfatlanan ilikisi gibidir ve sfat olmadnda sfatlanan olmaz. Fakat sfat olduu halde sfatlanan olmayabilir. art da byledir. Taharet olmadnda namaz olmaz. Fakat taharet bulunmasna ramen namaz olmayabilir.

art sadece teklifi hkme has deildir. Bilakis bazen teklifi hkmde bazen de vazi hkmde sz konusu olabilir. Zira baz artlar vardr ki teklifi hitaba aittir. Mesela; taharet, setrl avret, elbisenin temizlii btn bunlar namazn artlarndandr. Baz artlar da vardr ki, vazn hitabyla ilgilidir. Mesela; zektta bir tam yln gemesi, zinada recm iin muhsan olma hali, el kesmede maln saklanm olmas hali artlar sebep iin artlardr.

Btn bunlar artlar olarak itibara alndnda artn tarifine uygun dmektedir. Bunlarn tamam haklarnda delil geldii iin eran arttrlar. Ancak birinci kategorideki artlar hkm iin arttrlar. kinci kategorideki artlar ise hkmn gerektirdii hususlarda hkm iin konulan artlardr.

Al-veri, irket ve vakf artlar gibi szlemelerde yer alan artlar da er artlar kapsamna girer. Ancak bu artlar teklifi hkm ve vaz hkm artlar gibi deildir. Zira teklifi hkm ve vazn hkm ile ilgili artlarda bir artn art saylabilmesi iin ona dellet eden bir er delilin bulunmas gerekir.

Fakat bu szleme artlarnn eriatn belirledii hususlara ters dmemesi art koulur. Yani er hkmn ve vaz hkmn artlarnn art saylabilmesi iin er delilin ona dellet etmesi zorunlu iken szleme artlarnda durum byle deildir. Szleme artlarn eriatn getirmesi zorunluluu yoktur. Bilakis szleme yapan iki tarafn istedikleri hususu art komalar caizdir. Fakat szleme yapan iki taraf ya da onlardan birisi eriatn belirledii hususlara ters art komalar caiz deildir. u halde szlemelerde art koulan artlarn eriata muhalif olmamalar zorunludur. Bu artlar er delilin getirmi olmas art koulmaz.

Bu hususta u hadisler gemitir: مَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ قَضَاءُ اللَّهِ أَحَقُّ وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ  Bir takm adamlara ne oluyor ki, Allahn Kitabnda olmayan eyleri art kouyorlar. Allahn Kitabndan olmayan art batldr, yz tane olsa da. Zira Allahn hkm en doru olandr. Allahn art en doru olandr.[7]

Allahn Kitabnda olmayan ifadesinin anlam, Allahn Kitabnda olana muhalif olmasdr. Yani Allahn hkmnde olmas ve hkmnn gereince olmas deildir. nk Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem artlarn koulmasna mutlak/snr getirmeksizin izin vermitir. Allahn hkmne muhalif olann ise batl olduunu aklamtr. Bylece Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem  Allahn Kitabnda olmayan olumsuz sayarken artlarn koulmasn nehyetmemitir. Zira Allahn Kitabnda olmayan olumsuz saymann manas, Allahn Kitabnda olana muhalif olan olumsuz saymaktr.

Yukarda geen hadisin metni Buharide yledir:

Aie RadyAllahu Anhadan: Dedi ki; Berire bana gelip yle dedi: Her yl bir ukiye demem kouluyla sahibimle dokuz ukiye zerine anlatm (mukatebe anlamas yaptm). Bana yardmc ol. Aie RadyAllahu Anha dedi ki; Eer sahibin raz olursa onlara bunu hazrlarm, velayetin de bana ait olur. Berire gitti ve bu teklifi onlara anlatt. Onlar bunu reddetti. Berire onlardan ayrlp Aie RadyAllahu Anhann yanna dnd. O esnada Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem oturuyordu. Berire dedi ki; O teklifi onlara anlattm. Fakat onlar bunu reddettiler ve velayet hakknn kendilerinde sakl kalmasn art kotular. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem bunu iitti. Aie RadyAllahu Anhada durumu ona anlatt. Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, Aie RadyAllahu Anhaya yle dedi: خُذِيهَا وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلاءَ فَإِنَّمَا الْوَلاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ فَفَعَلَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ ٍ ...     Onu al ve onlara velayeti art ko. Zira velayet kleyi azad edene aittir.  Aie RadyAllahu Anha yle yapt. Sonra Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem kalkp insanlarn arasna gitti. Allaha hamd ve senadan sonra... (yukarda geen hadisi okudu).[8]

Bu da gsteriyor ki; yasaklanan ey Allahn Kitabnda ve Rasulnn Snnetinde var olana muhalif art komaktr. Yoksa bu hadis, artn Allahn Kitabnda ve Rasulnn Snnetinde yer almas gerekliliine dellet etmemektedir.

Buna binaen szleme artlarnda eriatn nsslarnda herhangi bir nssa muhalif olmayarak veya er delili olan herhangi bir er hkme muhalif olmayarak eriata muhalif olmamalar art koulur.

Mesela; eriat vel hakkn kleyi azad eden kimseye tanmtr. Bu durumda kle satnda vel hakkn art komak doru olmaz. Zira art geersizdir, dikkate alnmaz ve sat sahih olur.

Mesela; Bu eyi sana pein olarak 1000e, veresiye olarak da 2000e sattm demen sahih deildir. Zira bu sat tek sattr ve ierisinde birbirinden farkl maksatl iki arta yer vermektedir. Bu art batldr ve bu nedenle sat da batldr.

nk Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle buyurmaktadr: لا يَحِلُّ سَلَفٌ وَبَيْعٌ وَلا شَرْطَانِ فِي بَيْعٍ  Bor ve sat bir arada bulundurmak ve ayn satta iki art hell deildir.[9]

Mesela; Bir kii baka birisine mal satarken bu mal bakasna satmamasn art koarsa, buradaki art geersizdir, dikkate alnmaz,  al-veri sahihtir. nk bu art akdin gereine ters dmektedir. Akdin gerei ise satlan maln mlkiyetine ve tasarrufuna sahip olmaktr. Bu durumda art er hkme muhalif olur.

Bylece, eriata muhalif olan artlar kesinlikle dikkate alnmazlar. ster er bir nssa muhalif olsunlar, ister ise eriatn getirdii er bir hkme ya da vazn hkmlerinden bir hkme muhalif olsunlar, fark etmez.

u kesin bir husustur ki; Allahn Kitabnda yer alan bir hususa veya er bir hkme ters olmad mddete eriat Mslmanlara szlemelerde diledii artlar koymasn mubah klmtr. Bu, Berirenin durumu ile ilgili olarak gelen Aie RadyAllahu Anha hadisinde yer almaktadr.

Buharinin rivayetlerinden birisinde Aie RadyAllahu Anhaya yle demektedir: اشْتَرِيهَا فَأَعْتِقِيهَا وَلْيَشْتَرِطُوا مَا شَاءُوا Onu satn al, onu azad et ve diledikleri eyleri art kosunlar.[10]

Bu teyid, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u; وَلْيَشْتَرِطُوا مَا شَاءُوا    Dilediklerini art kosunlar sznde aka yer almaktadr. Bu ifade, artlardan dilediini art komasnn mubah olduunu gsterir. Bunu Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle diyerek teyid etmektedir: والمسلمون عند شروطهم Mslmanlar artlar yanndadrlar.[11]

Yani Mslmanlarn koyduklar artlar anlamndadr. Zira burada art Mslmanlara izafe edilmitir.

Ayrca, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem szlemelerde Allahn Kitabnda yer almayan artlarn art koulmasn ikrar etmitir.

Mslim, Cabirden rivayet ettiine gre: O kendisine ait bir devesi ile yolculuk yapmaktayd. Gten kesilince onu serbest brakmak istedi. Dedi ki: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem bana yetiti ve bana dua etti. Deveye vurdu. Bunun zerine deve misli grlmemi biimde hzl hzl yrmeye balad. Sonra bana; Onu bana sat. dedi. Ben de onu sattm. Ykn istisna ettim.[12]

Bu hadiste yer alan ykn istisna etmek, satta bir art komaktr.

Sfeyne Ebu Abdurrahmandan rivayette dedi ki: mm Seleme beni, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme hizmet etmem kouluyla azad etti.[13] Bir baka lafzda ise yle dedi: Ben mm Selemenin klesiydim. Dedi ki: Seni yaadn mddete Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme hizmet etmen kouluyla azad ediyorum. Dedim ki: Bana art komam olsan bile ben yaadm mddete Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden ayrlmam. Bunun zerine beni art koarak azad etti.[14]

te bylece artlarn insanlarn kotuu, artlar eriat tarafndan belirlenmemi birok olay hsl olmutur. Ancak konulan her artn Allahn Kitabna ve eriatn hkmlerinden herhangi bir hkme muhalif olmamas kayd vardr. artta helal haram, haram hell klmamas art vardr.

nk Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle buyurdu: وَالْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ إِلا شَرْطًا حَرَّمَ حَلالاً أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا   Helal haram, haram hell klan art dnda Mslmanlar artlar zeredirler.[15]

 

3. Mani/Engel:

Mani; hkmn manisi olur, sebebin manisi olur.

Hkmn manisi; varl, hkmn gerektirdiinin aksini zorunlu klan belirlenmi bir vasftr. Mesela;  dmanca kastl ldrme, katil ocuk iin babasnn mirasna manidir. Hlbuki evlatlk, miras gerektirir.

Sebebin manisi; varl, sebebin gerektirdiinin aksini zorunlu klan belirlenmi bir vasftr. Mesela; nisab miktarn tamamlam olmasna ve bor zerinden tam bir yln gemesine ramen bor, zektn vacib olmasna manidir.

Bor, tamamlanan sebep olan nisabn varlna manidir. Zira nisab (sebep) zerinden tam bir yln gemesi ile zektn farziyetini gerektirmektedir. Bor (mani), sebebin gerektirdiinin aksini gerektirmektedir. Yani nisab olmasna ve zerinden tam bir yln gemesine ramen zektn farz olmamasn gerektirmektedir. Sebebe mani olan bor ise, olduunda nisab azaltan ok bortur.

Maniler iki ksma ayrlrlar: Birincisi; hem talebi hem de eday engelleyenlerdir. kincisi ise; talebe mani olurken, edaya mani olmaz.

Birincisi; uyumakla veya delirmekle akln gitmesi gibi hem talebi hem de edasn engelleyen manidir. Bu tr mani, namaz, oru, al-veri gibi hkmlerin hem talebini hem de edasn engeller. Zira bu asl itibar ile talebe engeldir. nk akl, mkellefin fiilleri ile ilgili hitapla alakal olduundan arttr. nk akl, teklifin dayanadr.

Hayz ve nifas da bu tr engeldendir. Hayz ve nifas, namaza, oruca, mescide girmeye engeldir. Hem edas ynnden hem de talebin aslndan dolay engeldir. nk hayzdan ve nifastan temizlenmi olmak, namaz klmak, oru tutmak ve mescide girmek iin arttr.

Akln gitmiliinin varl, hayz ve nifastan birisinin varl hem talebe hem de edasna manidir.

Talebi engelleyip edasn engellemeyen hususlara gelince; Cuma namaz asndan diilik, oru asndan ise bulua ermek gibi hususlardr. Diilik Cuma namaz talebine engeldir. ocuk olmak ise namaz ve oru talebine engeldir. nk Cuma namaz kadna farz deildir. Namaz ve oru ocua farz deildir. Fakat kadn Cuma namazn klarsa, ocuk namaz ve oru tutarsa sahih olur. nk buradaki mani, talepten manidir, edadan mani deildir. Ayn ekilde yolculuk oru talebine ve namazlarn tamamlanmas talebine manidir. Fakat yolcu oru tutup, namazn ksaltmayp tamamlarsa caizdir. nk burada mani talebe manidir, edaya mani deildir. Ruhsat sebeblerinin tamam byledir. Talebe manidirler edaya mani deildirler.

 

4. Shat - Butlan Fesat:
 

Shat; rinin emrine uygunluktur. Shat kelimesi ile amelin dnyadaki neticelerinin gerektirdii hususlar kast edilir. Ayn ekilde bu ifade ile amelin ahiretteki sonular da kast edilir.

Namazn rknleri ve artlar namaz klan tarafndan eda edilmesi durumunda namaz sahih olur. O halde mkellefin bortan, sorumluluktan kurtulmas ve hkmn dmesi anlamnda namaz sahihtir dersin.

Al-veriin tm artlar ile yaplmas durumunda al-veri sahih olur. Mlkiyetin eran gereklemesi, mlk edinilende tasarruf ve faydalanma mubahlnn salanm olmas anlamnda al-veri sahihtir dersin.

Bunlar amelin dnyadaki neticeleri asndandr. Amelin ahiretteki neticeleri asndan ise; namazn ahirette sevap kazandraca midi anlamnda bu namaz sahihtir dersin. Al-veri ile ilgili olarak ise; rinin emrine balanmaya niyet etmek, al-veriin emir ve nehyin gereine gre olmasn kast etmek sevab gerektirdiinden bu al-veri sahihtir dersin. Zira bu niyet ve kastla yaplan amele, Allahn hkm ile kaytl olmaya ve ona balanmaya binaen ahirette sevap beklenir.

Ancak amelin neticesinin ahiretteki gerektirdii hususlar, sadece ibadetlerde dikkate alnmaktadr. badetler dnda kalan hususlarda ise genelde dikkate alnmazlar. Amelin neticelerinin ahiretteki gerektirdiinin dikkate alnmas, namaz, oru, hac v.b. ibadet kapsamna giren konularda snrlandrld, muamelatta, doruluk gibi, ahlakla ilgili hkmlerde ve ukubatta dikkate alnmad gzlemlenmektedir.

Shatle ilgili olarak arlkl kanaat budur. Bunun iindir ki shatle ilgili olarak ounlukla dnp dolaan husus, zimmetten kurtarmas, sorumluluun yerine getirilmesi bakmndan amelin neticelerinin dnyadaki sonulardr.

 Fakat ibadetler dnda kalan konularda shatten murad hell olmasdr, butlandan/batllktan maksad ise, haram olmasdr. Muamelatta shat, hell anlamna gelir. Yani faydalanmann mubah olmasdr. Butlan ise haram anlamna gelir, yani faydalanmann haram olmasdr. Haramllk ise hem dnyada hem de ahirette cezay gerektirir. Kim bir batl szleme ile bir mal sahibi olursa, bu mal haram olur ve faili ahirette cezaya mstahak olur.

Butlana gelince; butlan shatn kartdr. rinin emrine uygun olmamaktr. Butlan kelimesi ile amellerin neticelerinin dnyada mspet bir sonu gerektirmemesi, ahirette ise azab gerektirmesi kast edilir. Amelin mkafat d olmas, zimmetten kurtulmamak, sorumluluun yerine getirilmemesi ve hkmn drlmemesi anlamna gelir. Rknlerinden birisi terk edildiinde namaz batl olur. Shat artlarndan birisini kaybettii zaman irket batl olur. rnein; mudarib ortak sfat ile iki kii bankaya para koyuyorlar sonra da bankadaki paray kullanarak ticaret yapmas iin vekil tayin ediyorlar. Kazan aralarnda eit oluyor. Bu irket batldr. nk emek ortakl zerinde icab ve kabul gereklemediinden irket olumamtr. Emek ortakl zerinde icab ve kabuln gereklemesi, irket szlemesinin tamamlanmasnn artdr. Onun iin bu irket batldr, vekilin tasarrufu da batldr. nk mudarib ortak bu nitelii ile ortak kabul edildiinden tasarrufta bulunma ve vekil tayin etme hakkna sahip deildir. Bu nedenle de szleme batldr. Bu szleme tpk gebe devenin karnndaki yavrunun satlmas gibi yasaklanm sata benzemektedir.

Butlan, maln mlkiyetinden faydalanmay haram klar ve ahirette de cezay gerektirir. Bunun iindir ki dnyada sonular olduu gibi bu sonular gereince ahirette de sonular vardr.

Fesad ise, butlandan farkldr. nk butlan, asl bakmndan rinin emrine uygun olmamaktadr. Yani gebe devenin karnndaki yavrunun satlmas gibi aslnn yasak olmas ya da fiilin asln tmden ihlal eden art ihtiva etmesidir. Fesad ise, byle deildir. Fesad asl itibar ile rinin emrine uygundur, fakat nitelii, -asl ihlal etmemekle beraber- rinin emrine muhaliftir. badetlerde fesadn varl dnlmez. nk ibadetlerin artlar ve rknleri incelendiinde tamamnn aslla alakal olduu grlr.

Fesadn varl ancak muamelatta ve szlemelerde dnlebilir. rnein gebe devenin karnndaki yavrunun satlmas esas itibar ile batldr. Bunun hilafna bir durum olan, ehirlinin bedeviye yapt sat ise, bedevinin fiyat hakkndaki bilgisizlii nedeni ile fasiddir. Bu durumda bedevi pazar fiyatn grdnde bu sat kabullenme veya feshetme hakk vardr. rnein; anonim irket esas itibar ile batldr. nk anonim irket, emek orta kabulnden yoksundur. Bu ise asl ile alakal bir artn yoksun olmas demektir. Ortaklarn mal hakknda bilgisizliin sz konusu olduu irkette ise durum byle deildir. Bu irket fasiddir. Mal bilindii zaman irket sahih olur. Veya ortaklarn mal beyan etmeleri gerekir ve bylece irket tamam olur.

 

5. Azimet ve Ruhsat:
 

Azimet, hkmlerden genel olarak konulan ve kendisi ile amel edilmesinde kullar balayc olan husustur.

Ruhsat ise, azimet hkm baki kalmak sureti ile bir zrden dolay azimeti hafifletmek iin konulan hkmlerdendir ve kendisi ile amel etmede kullar balayc deildir.

rnein oru tutmak azimettir, hastann oru tutmamas ise ruhsattr. Abdestte azalarn ykanmas azimettir. Yaral veya krk bir uzvun meshedilmesi ise ruhsattr. Namazn ayakta klnmas azimettir. Acziyet halinde oturarak namaz klmak ise ruhsattr.

Azimet genel olarak konulan husustur. Mkelleflerden yalnzca bir ksmna tahsis edilmez. Azimetle amel etmekle baka bir ey ile amel etmek arasnda seenek de yoktur. Sadece kendisi ile amel edilmede balaycdr.

Ruhsat ise bir zrden dolay aniden ortaya kan durumlarla ilgili olarak konulan husustur. zr bulunduu srece ruhsat geerlidir. zr ortadan kalktnda geerli deildir. Ruhsat yalnzca bu zrl mkelleflere hastr.

Buna gre, bir nssn genelliinde istisna edilen hkm ruhsat saylmaz, bilakis o azimettir. Ayn ekilde baz durumlara tahsis edilen hkm de ruhsat deil, azimettir. nk bu durumlar zr deildir

rnein, kocas len kadnn iddeti drt ay on gndr. Kocas len hamile bir kadnn iddeti ise, doum yapncaya kadardr. Bu hkm, nssn genelliinden istisna edilmitir. Bylece ruhsat olmaz.

Ayn ekilde bir sat, artlarna sahipse ve yasaklanan bir sat deilse sahihtir. Fakat sahtekrlk yoluyla yaplan sat, artlarn bnyesinde tayor olsa da fasid bir sattr. Sahibi bu satta serbesttir. Fakat bu ruhsat deildir.

Tamamen teslim alnmam bir eyin sat batldr. Henz teslim alnmam hayvann sat ise sahihtir. Fakat bu ruhsat deildir. Bu nedenledir ki selem/para pein, mal veresiye olan sat, araya sat/taze hurmann dalnda iken tahmin yoluyla satlmas, msakata/ba-bahenin sulanp bakmnn yaplmasna mukabil rnn belli bir miktarna sahip olma v.b. szlemeler azimettirler, ruhsat deildirler.

Ayn ekilde btn mubahlar azimettirler, ruhsat deildirler. Buna gre kullar kendisi ile amel edilmesinde balayc olmasndan murad, ister vacib, ister mendup, ister mubah, ister haram veya mekruh olsun hkm gereince amel etmektir. Grmez misin ki; l eti yemek haramdr. Ve zaruret halinde olan kimsenin yemesi ise caizdir. Bu ise ruhsattr. Dolaysyla amelin kendisi yaplmam, hkmle amel edilmi olur.

Araya hakknda Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u hadisine gelince: ارَخَص فِي الْعَرَايَا   Araya hakknda size ruhsat veriyorum.[16] Bu ifade ile kast olunan; szlk anlamdr, o size kolay klnmtr demektir. Allahn insanlar iin kolaylatrm olduu tm szlemeler byledir. Bunlar azimettirler. Bu tr szlemeler, zr gittii zaman istisna edilen hususu da gideren, bir zrden dolay yasak olan bir asldan istisna edilmemilerdir. Bilakis bu tr szlemeler, kullara kolaylk olarak meru klnmtr. Teriileri geneldir ve sreklidir.

Fakat ayakta namaz klmaya g yetiremeyen veya meakkatle ayakta duran kimse namaz oturarak klar. Rknlerinden birisi eksik olsa da o kii ayakta durmaya zorlanmaz. Bu bir ruhsattr. Bu durumda ocuklarna yedirmek iin aalarnda taze hurmalar tahmin yoluyla satn alan kimsenin durumu arasnda fark vardr. nk ikinci durum ruhsat deildir. nk bu ikinci durum zrden dolay istisna edilmemitir. Bilakis ya ve kuru hurmann kark olarak satlmasnn caiz olduu bir haldir. Bu her ne kadar istisna klnm bir hal olsa da bir zrden dolay konulmad ki ruhsat olsun. Bu ancak insanlara kolaylk olarak konulmutur. nsanlara kolaylk olarak konulan hususlardandr, zrlerden dolay deildir. Dolaysyla ruhsat deildir.

Ruhsatn eriata gre ruhsat saylabilmesi iin ona dellet eden bir er delilin olmas kanlmazdr. Ona dellet eden bir er delil yoksa o ruhsat saylmaz. Zira ruhsat Allahn bir zrden dolay koymu olduu bir hkmdr. zr ise hkmn konulu sebebidir. Dolaysyla zre dellet eden bir er delilin olmas da kanlmazdr. Dier taraftan ruhsat da er sebeplerdendir. Bizzat kendisi vazn hkmlerinden bir hkmdr. Ruhsat, rinin kullarn fiilleriyle ilgili vazi hitabdr. Madem ki o rinin hitabdr, o halde ona dellet eden bir er delilin olmas da kanlmazdr.

Krlk, topallk ve hastalk cihada katlmama konusunda zrlerdir.

Allahu Tela yle buyurmaktadr: لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ     Kre vebal yoktur, topala vebal yoktur, hastaya da vebal yoktur.[17]

Yolculuk, Ramazanda orucu bozmaya bir zrdr.

Allahu Tela yle buyurmaktadr: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ Sizden her kim hasta ya da yolcu olursa, o gnler saysnca baka gnlerde oru tutsun.[18]

Unutma, hata, zorlanma; sahibi bir harama dtnde gnah kaldran zrlerdir.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem  yle buyurdu: إن الله وضع عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ  mmetimden hata, unutma ve zerinde zorlandklar hususlar (dan dolay hesaba ekilme) kaldrld.[19]

Hakknda bilgisi olmad bir konudaki cehalet zr saylr. nk Muaviye b. el-Hakem namazdayken aksran birisine; yerhamukeAllah diye cevap verdi. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem bunu iitti. O namaz bittikten sonra Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem namazda konumann namaz bozduunu ona retti. Zira ona yle dedi:  إِنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ   Namazda insan sznden bir eyin olmas doru olmaz. Onda sadece tesbih, tekbir ve Kuran okunmas olur.[20]    Fakat namaz iade etmesini ona emretmedi.

Bunlar, haklarnda er delil var olduundan zr saylrlar. Bunun gibi belirli hkmlere ait belirli zrler olduuna dair hakknda deliller gelmi olan her husus zr saylr. Hakknda delil gelmeyen hususun bir kymeti yoktur ve kesinlikle er zr saylmaz.

Bu zrler, iinde yer alan bir illetten dolay deil zatndan dolay zrler olarak saylmtr. nk onlarn zr olduklarna dellet eden er delil, onlarn zr saylmalarn illetlendirmemitir. Bilakis bu haliyle zr olarak vasflandrmtr, illetlendirmemitir. nk eriat onlar yalnzca haklarnda geldii hkm iin zr klarken illetlendirmemitir. Bu zrler yalnzca haklarnda geldikleri hkm iin has/zel zrdrler, her hkm iin geerli zr deildirler. Bunun iindir ki mesela krlk cihad terk etmek iin zrdr, namaz terk etmek iin zr deildir.

stelik bu zrler; hastalk, topallk, yolculuk, unutmak, zorlanma ve hata her ne kadar birer vasf iseler de, illetlendirme iin olduklar anlamn ve illiyet yn anlamn veren bir vasf deildir. Onun iin buna binaen kyas yaplmaz. lliyet iin bir sebep olarak da alnmaz. Bundan dolay hakknda illet hkm uygulanmaz.

Bunun iindir ki, iinde meakkat olduu iin yolculuun illet olduu sylenemez. Bilakis yolculuk meakkatli olduundan dolay deil, Allah onu yle illet sayd iin illettir. Bu nedenledir ki yolcu, uakla yolculuk yapsa bile namaz ksaltabilir. Fakat ksaltma mesafesinin altndaki bir mesafeyi lde gnein iddetli sca altnda kat etse de o kimse namaz ksaltamaz. nk meakkat, ksaltmada hakknda ruhsat verilen zr deildir. Bilakis namaz ksaltmada ruhsat olan zr meakkat olup olmadna baklmakszn, zat itibar ile yolculuktur. er nssla hakknda ruhsat verilen dier zrlerle ilgili durum da byledir.

Bu aklamalar ruhsat ve azimetin eran vakas ve gerei asndandr. Ruhsat ve azimetle amel etme asndan ise durum udur: Bunlardan birisi ile amel etmek mubahtr. Kii dilerse azimetle, dilerse ruhsatla amel eder. nk ruhsatn nsslar buna dellet etmektedir.

Allahu Tela yle buyurdu: فَمَنْ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لأثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ     Kim, gnlden gnaha ynelmi olmamak zere alk halinde dara derse (haram etlerden yiyebilir). nk Allah ok balayc ve esirgeyicidir.[21] فَمَنْ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ      Her kim bunlardan yemeye mecbur kalrsa, bakasnn hakkna saldrmadan ve haddi amadan bir miktar yemesinde gnah yoktur.[22]

Haram olan bir eyi yemekten doan gnahn kaldrlmasnda ruhsat verilmesi onun mubah olmas demektir. Yapt iten dolay onun balanmas da mubahlktr.

Allahu Tela yle dedi:   فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنْ الصَّلاةِ       Namaz ksaltmanzda size bir gnah yoktur.[23]

Buradan, gnahn kaldrlmas, mubahlk demektir.

Allahu Tela yle buyurdu: وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ         Kim de hasta ve yolculukta ise tutamad gnler saysnca dier gnlerde tutsun.[24]   Bu da mubahlktr.

Bylece ruhsatlarn delillerin kendileri, vaciblik veya mendubluk hkmn deil, mubah hkmn koymaktadr.

Ayrca Mslim, Hamza b. Amru el-Eslemiden u hadisi rivayet etmitir: Eslemi dedi ki; Ya Rasulullah, kendimde yolculuk esnasnda oru tutma gcn buluyorum. Bana bir gnah var m? Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem  dedi ki: هِيَ رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَمَنْ أَخَذَ بِهَا فَحَسَنٌ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَصُومَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ     O, Allahu Teladan bir ruhsattr. Kim onunla amel ederse iyidir. Kim de oru tutmak isterse ona bir gnah yoktur.[25]

Ebu Saidden rivayetle dedi ki: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem ile birlikte yolculuk yaptk. Oru tutan vard, tutmayan vard. Onlardan kimseyi ayplamyordu.[26]

Bu nsslar, bu ruhsatn mubah olduuna, kiinin azimet ve ruhsattan diledii ile amel etme hakknn olduuna aka dellet etmektedirler.

Denilebilir ki; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle buyurdu: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ يحب ان تؤتي عزائمه  Allah, azimetleri ile amel edilmesinden holand gibi ruhsatlar ile amel edilmesinden de holanr.[27]   

Bu bir taleptir, ruhsat ve azimetle amelin mendub olduuna delildir. Zorda kalan kimse, kendisinin lmesinden korkarsa, l etinden yemesi ona vacib olur, yemek istememesi ise haram olur. Boazna bir ey tkanp yutkunamayan kimse, ikiden baka bir iecek bulamyorsa lmekten korktuundan tkayan eyi iki ile gidermesi ona vacib olur, imeyip lmesi haram olur. Orulunun karlat zorluk onun lmne yol aabilecek bir snra ulatnda orucunu bozmas zerine farz olur, oruca devam etmesi haram olur. te, bu rnekler ruhsatla amel etmenin farz olduu durumlardandr. Bunun iindir ki ruhsatla amel etmek bazen farz, bazen mendub ve bazen de mubah olur.

Buna cevap udur: Ruhsat hakkndaki izahlar ruhsat olmas bakmndandr. Ruhsatn ruhsat olmas bakmndan hkm kesinlikle mubahtr. Bunun delili yukarda geen delillerdir. Ruhsatn ter bakmndan hkm mubahlktr.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin   إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ   Allah ruhsatlar ile amel etmeyi sever hadisine gelince; bu hadiste ruhsatn mendub oluuna dair bir dellet yoktur. Bilakis bu hadis ruhsatn mubahlna dellet etmektedir. nk hadis, Allahu Telann ruhsatlarla amel edilmesinden holandn ve azimetlerle amel edilmesinden holandn aklamaktadr. Bu aklama birisini dilediinden evla klan bir talep deildir.

Zira hadisin nss yledir: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ يحب ان تؤتي عزائمه  Allah, azimetleri ile amel edilmesinden holand gibi ruhsatlar ile amel edilmesinden de holanr.[28]

Onun iin hadiste ruhsatlarla amel etmenin mendub olabileceine dair bir dellet yoktur.

l etinin yenilmesi meselesine gelince; zorda kalan kimse ifadesi lecek durumda olan kimse anlamna gelmez. Bilakis mcerret olarak lm korkusu zorda kalma olarak saylr. Bu durumda olan kimsenin yemesi ona vacib deil, mubah olur. Fakat yemediinde lm tahakkuk edecek olursa yemekten kanmas ona haram olur ve bu yiyecei yemesi vacib olur. Ancak bu ruhsat olduundan deil bilakis vacib olduundandr. yle ki: Burada yemekten kanmak olan azimetle amel mubahtr. Fakat bu mubah kesin olarak insann lmesi olan harama gtryorsa, harama gtren vesile de haramdr er kaidesine gre haram olur. Bylece bu durumda azimetle amel etmek haram olduundan lm tahakkuku olan arizi bu nedenden dolay ruhsatla amel etmek vacib olur. Bu durum, ruhsat hkmnden kaynaklanan bir sonu deildir. Bilakis Harama vesile olan ey de haramdr er kaidesine uyan durumlardan bir durumun varlndan dolaydr. stelik bu durum sadece ruhsata has deil, btn mubahlar iin genel bir husustur. Boaz tkanan kimsenin arap imesi, lm durumunda olan kimsenin orucunu bozmas ve baka durumlar da byledir.

Buna binaen ruhsat, ruhsat olduundan ve ruhsat olarak teri klndndan mubahtr. Ruhsatn terk edilmesi ve azimetle amel edilmesi kesin olarak harama gtryorsa, mubah haram olur.


[1] sra: 78

[2] Ebu Davud, K. Salt, 337

[3] Bakara: 185

[4] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ben Him, 1830

[5] Cuma: 9

[6] Cuma: 10

[7] Buhari, K. urt, 2527

[8] Buhari, K. urt, 2527

[9] Nesei, K. Buyu, 4532

[10] Buhari, K. urt, 2524

[11] Hkim tahri etmitir,

[12] Mslim

[13] Ahmed b.Hanbel tahri etti,

[14] Ebu Davud tahri etti,

[15] Tirmizi, K. Ahkm, 1272

[16] Buhari, K. Buyu, 2027

[17] Fetih: 17

[18] Bakara: 184

[19] bni Mace, K. Talk, 2035

[20] Mslim

[21] Maide: 3

[22] Bakara: 173

[23] Nisa: 101

[24] Bakara: 185

[25] Nesei, K. Sym, 2264

[26] Mslim

[27] Ahmed b. Hanbel, Ms, 5606

[28] Ahmed b. Hanbel, Ms, 5606