KNC DELL: SNNET


Rasuln Fiiline Ait Hkmn Kendisi le Bilindii Yollar:
 

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemi rnek almann vaciblii sabit olduu ve onun fiilinin aynsn yapmann da rnek almann art olduu sabit olunca; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin fiilinin ynn bilmek de tbi olma artlarndan birisi haline gelir. Bunun iindir ki Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme ait fiilin ynn tanma yollarnn bilinmesi de mutlaka gereklidir. Ta ki bylece vacib veya mendub veya mubah olmas ynyle Rasuln yapt bir fiilin onun yapt ynde yaplmas gereklesin.

Gemi bir hitab beyan etmeyen fiilin ynn tanma yolunun o fiilin kendisini tanmak olduu gayet aktr. Eer fiil Allaha yaklatran fiillerden ise mendub ynldr ve mubahtr. Eer gemi bir hitab beyan iin yaplan bir fiil ise, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bu tr fiili vacib, mendub ve mubahla snrldr.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme ait bir fiilin yn drt yolla bilinir. Bu yollardan birincisi hkme de geneldir. kinci yolla vacib bilinir. nc yolla mendub bilinir. Drdnc yolla mubah bilinir.

- hkm hakknda genel olan, drt eyde geerlidir:

1-Nssla belirlemek; Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin fiilin vacibliini, mendubluunu, mubahln, bu fiil vacibtir, mendubtur, mubahtr diyerek belirlemesidir.

2-Eitleme; Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bir fiili yn bilinen bir fiille denkletirmesidir. Yani bir fiili yapmas, sonra da bu fiil falan fiilim gibidir demesidir. nk o fiilin yn bilinmektedir. Ayn ekilde yn bilinen bir fiile atfta bulunarak bu fiil u fiilime eittir dedii zaman, fiil hangi ynde ise o fiilin ynn de gstermi olur.

3-Tayin; Bu fiil hkmden birisine dellet eden bir ayete uymann gerei olarak fiilin ynnn yollardan bir yol ile bilinmesidir. rnein, falan fiilin vaciblie dellet eden bir ayete uymann gerei olduu biliniyorsa, bu fiil ile baka bir fiil arasnda da bir eitlik varsa, o zaman o fiilin de vacib olduu bilinir. Bu sz mendub ve mubah iin de geerlidir.

4-Fiilin, hkmlerden birisine dellet eden mcmel bir ayeti beyan ettiinin bilinmesidir. Ayet bir eyin mubahlna dellet etse de; rnein, o ey mubah olup Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem de fiili ile onu beyan ediyorsa, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin o fiili de mubah olur. nk aklayan aklanan gibidir.

u ayette olduu gibi: وأقيموا الصلاة  Namaz klnz.[1]

Bu ayetle birlikte Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demitir:  وَصَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي  Beni nasl namaz klyor gryorsanz yle namaz klnz.[2]    Haccn mensiki v.s. de yledir.

- Vacibe has olan yol ise, eyde sz konusudur:

1-Bir eyin vacib olduuna dellet eden emarelerin olmas. Namazdaki ezan ve kametin namazn vacibliine ait iki emare olmas gibi.

2-Nezredileni/adak olan gerekletirmek iin fiilin yerine getirilmi olmas. Zira adak olunan eyin yaplmas vacibtir. yle demesi gibi: Eer dman yenilirse, Allah iin yarn oru tutmak zerime bor olsun. Dmann yenilmesinden sonraki gn oru tuttuunda bu o fiilin vacib olduuna dellet eder.

3-Vacib olmasayd, fiilin memnu/yasak olmas halidir. Husuf namaznda/ayn tutulmas namaznda iki rku fazla yaplmas gibi. nk kastl olarak fiili rkn ilave etmek namaz iptal eder. Eer o her iki rku vacib olmasayd men edilmi halde olurdu.

Husuf namazndaki iki rku fazladr ve namaz iptal eder. Rasuln onu yapmas ise, onun farz olmas demektir. yle denilmez: zel olarak bu namaz da mubah ve mendub kabilinden olmak zere ikinci rkunun konulmas caizdir. Byle denilmez. nk birinci rku vacibtir, onun tekrar ise ikinci rkunun da vacib olduuna dellet eder. Zira ikinci rku, ikinci secde olduu gibi bir vacibin tekrardr. Namaz esnasndaki sehiv secdesini ve tilavet secdesini yapmak ise tekrar deildir. nk fiilin yannda kavli delil de bunun mubah olduuna dellet etmektedir. Dolaysyla o fiil menduba delil olur. Fakat elleri kaldrarak bayram tekbirlerinin pe pee yaplmas, kastl olarak bir rkn ilave etmek deildir. stelik elleri kaldrmak bir harekettir ve namaz iptal etmez. Bylece vaciblie dellet eden fiil, vacib olmasayd yasaklanm olan fiildir. Yani farz olmasayd yasaklanm olurdu.

- Menduba has olan yol ise iki eydir:

1-Fiilin, Allaha yaklama aslna ilave yaplmadan sadece Allaha yaklama kast ile gelmi olmas. Yani zel olarak vaciblie veya mubahla dellet eden emarelerden yoksun olmas. Bu durumda menduba dellet eder. nk asl olan farz olmamasdr. Yaknlk iin olmas ise mubahl nefyeder. Bylece mendubluk belirlenmi olur.

2-Fiilin mendubun kazas olmasdr. Bu durumda mendub olur. Zira kaza, edann karldr. Vaktin tmnde uyuyan kimseye kaza vacib olmakla birlikte eda vacibtir, denilmez. nk bu durumdaki bir eda, onun zerine vacibtir. Onun hakknda fiilin vacib oluu, sebebinin tamamlanm olmas anlamndan dolay o eda ona vacib olur.

- Mubaha has olan yol ise iki eydir:

1-Rasuln bir fiile devam etmesi, sonra da nesh etmeksizin onu terk etmesi. Rasuln devam etmekte olduu hususu tam olarak brakmas, tahyir talebine dellet eder ki o mubahtr. Dolaysyla mubahln delili olur.

2-zerinde herhangi bir eye ait bir emare/alamet olmayan bir fiili yapmas, Rasul haram ve mekruh olan yapmadna gre ve asl olann da vacib ve mendub olmadna gre, o fiil mubah olur.


[1] Bakara 110

[2] Buhari