1- EMR VE NEHY


Bir eyin Emredilmesi Zddnn Nehy Edilmesi Deildir

Bir eyin Nehyedilmesi de Zddnn Emredilmesi Deildir

 

Emir, rinin hkme dellet eden hitabdr. Nehiy de, rinin hkme dellet eden hitabdr. kisinin hkme delleti, mefhum delleti deil, mantuk delaletidir. nk hkm, nutuk mahallinde lafzn delaletinden kesin olarak anlalandr. Dolaysyla emir ve nehyin delleti, mutabaka delaletinden ya da tazammun delaletindendir, iltizam delaletinden deildir. Emir ve nehyin iltizam delleti ile bir alakas yoktur.

Nitekim Allahu Telann u;    واقيموا الصلاة   Namaz klnz.   sz namaz emridir. Bu kelamn kesinlikle bir mefhumu yoktur. Allahu Telann u; وَلا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمْ  Mallarnz sefihlere/akl ermezlere vermeyin[1] sz de, mallarn sefihlere verilmesinin nehyidir. Bu szn de kesinlikle bir mefhumu yoktur.

Emir ve nehiy, hkme dellet eden bir hitaptr. Hkme dellet eden hitabn, hkme delleti bakmndan bir mefhumu yoktur. Yani vacib olua, haram olua, mendub olua, mekruh olua, mubah olua delleti bakmndan bir mefhumu yoktur, sfat bakmndan bir mefhumu olsa da... Mesela; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz;  ...فِي صدقة  الْغَنَمِ في سائمةها   Saime/otlayan koyunlarda sadaka/zekt vardr.[2]  Bu sze ait hitabn, otlayan koyunda zektn farz oluu hkmne delleti bakmndan bir mefhum yoktur. Hadisten anlalan zektn farz oluunun, farz olu bakmndan bir mefhumu yoktur. Burada mefhum ancak sfat bakmndandr. Yani otlayan koyun sfat. Burada mefhum, zektn farz oluu olan hitabn delleti bakmndan deildir.

Allahu Telann u sz:  ولا تقل لهما أف    Anne-babaya f bile deme![3]   Bu szn, anne-babaya f demenin haram oluu olan hkme hitabn delleti bakmndan kesinlikle bir mefhumu yoktur. Zira ayetten anlalan, homurdanmann haram klnmasnn, haram klnmas bakmndan bir mefhumu yoktur. Burada mefhum hitabn haram klmak olan delleti bakmndan deil, sadece sfat bakmndandr.

Buna binaen, bir eyin emredilmesi, zddnn nehyedilmesi deildir. Bir eyin nehyedilmesi de zddnn emredilmesi deildir. nk bir eyin emredilmesi, zddnn nehyedilmesi olsayd ve bir eyin nehyedilmesi de zddnn emredilmesi olsayd, hitabn delleti mantuktan deil de mefhumdan olurdu ve iltizam delaletinden olurdu. Bu ise geree aykrdr. Zira hitabn delleti, mantuktandr, mefhumdan deil. Hitabn delleti, mutabaka delaletinden ya da tazammun delaletindendir, iltizam delletinden deil. yle ki; emrin delleti, emir lafznn kast ettii husustur. Yani nutuk mahallinde lafzdan anlalandr. Ayn ekilde nehyin delleti de, nehiy lafznn kast ettiidir. Yani nutuk mahallinde lafzdan anlalandr. Bundan dolay bir eyin emredilmesi zddnn nehyedilmesi demek deildir. Bir eyin nehyedilmesi de zddnn emredilmesi demek deildir.

Allahu Telann, farzn terk edilmesine ve haramn ilenmesine gnah balayp, mendubun terk edilmesine ve mekruhun ilenmesine gnah balamamasna gelince; bu baka bir delilden kaynaklanmaktadr. O delil ise; ister fiilin yaplmas talebi isterse terk edilmesi talebi olsun, kesin olarak ya da kesin olmayarak Allahn talep ettii hususa muhalif olma durumudur. Zira farzn terk edilmesine gnahn balanmas, bir eyin emredilmesinin, zddnn nehyedilmesi hususundan gelmemektedir. O sadece, Allahn emrettii hususa muhalefetten gelmektedir. Ayn ekilde haramn yaplmasna gnahn balanmas da, bir eyin nehyedilmesinin zddnn emredilmesi hususundan gelmemektedir. Fakat Allahn nehyettii hususa muhalefetten gelmektedir. Bunun iin farzn terk edilmesine ve haramn ilenmesine gnahn balanmas; bir eyin emredilmesinin zddnn nehyedilmesine, bir eyin nehyedilmesinin de zddnn emredilmesine dellet etmez. Zira gnah, bir ynden kulun farz terk ederek Allahtan gelen bir fiilin talebine muhalif olmasndan gelmitir. Bir ynden de; haram ileyerek, Allahtan gelen bir fiili terk etme talebine muhalif olmasndan gelmitir.

Bunun iin farzn terk edilmesi haramdr denilmez, fakat gnahtr denilir, haramn yaplmasna gnah denildii gibi. Ayn ekilde, haramn terk edilmesine farzdr veya farzn yaplmasna farzdr denilmez. nk farz, terk etmek deil, bilakis yapmaktr. Haram ise fiili yapmamak deil, bilakis yapmaktr. Zira her ikisi de taleptir. Dolaysyla fiilin talebi ise hkm, o fiilin yaplmasnn farz ya da mendub olmasdr, terk edilmesi deil. Terkin talebi ise hkm fiilin yaplmasn terk etmektir, yapmak deil.

Hitabn delaletinin vakas, onun talep ya da tahyir eklinde rinin hitab olmasdr. Talep; ya fiilin talebi olur ya da terkin talebi olur. Fiilin talebinin delleti, eer kesin talep eklinde ise farzdr, kesin olmayan talep eklinde ise mendubtur. Terkin talebinin delleti de, eer kesin talep eklinde ise haramdr, kesin olmayan talep eklinde ise mekruhtur. Dolaysyla fiilin talebinde harama ya da mekruha bir dellet yoktur. Terkin talebinde de farza veya menduba bir dellet yoktur. Bu dellet ediyor ki; haramn terk edilmesi hakknda farzdr, farzn terk edilmesi hakknda haramdr denilmez. Yani bir eyi terk etmek, eriata gre onun zddn nehyetmek demek deildir. Yani onun zdd haramdr demek deildir. nk haramn rinin hitabnda zel bir delleti vardr. Ayn ekilde bir eyden nehyetmek, eriata gre onun zddn emretmek demek deildir. Yani onun zdd farz demek deildir. nk farzn eriat koyucunun hitabnda zel bir delleti vardr.

Farzn terk edilmesi haramdr, haramn terk edilmesi farzdr denilmedii gibi, ayn ekilde farz ve haramn arasnda olmas nedeniyle mendubun terk edilmesine mekruh ya da mekruhun terk edilmesine mendub denilmez. Zira hepsi de talep hkmne dhildirler. Talepte kesin olup olmamaktan baka aralarnda fark yoktur.

Dikkate alnmas gereken bir husus da udur: Detaylar/kelimeleri ve terkiplerinde teri ile ilgili lafzlarn delaletinde akla ve mantksal nermelere deil, sadece Arapa diline ve er nsslara bavurulur. nk mesele teri anlamaktr, yasama yapmak deil. Yasama zerinde mantktan yani mantksal nermelerden daha tehlikelisi yoktur. nk terii farkl hissedilir detaylar olan vakay inceler. O detaylar, birisinde bakasna uygun den bir illet olmadka kyas edilmezler. Dolaysyla tehlikeli olduundan kyastan kanlr. Mantksal nermeler byle deildir. Zira onlar, akln kendilerine ait bir vakann varln tasavvur ettii faraziyelerdir. Onlarn kaideleri, kapsaml ve genelletirmeli olur. te onlarn yasamaya tehlikesi bundan gelmektedir.

Bir eyin emredilmesi, onu zddnn nehyedilmesi midir, bir eyin nehyedilmesi onun zddnn emredilmesi midir, yoksa deil midir konusu, istinbat usul ile alakal olan terii konusudur. Kelam ilmi ile alakal olan akli konu deildir. Zira kast olunan; detaylar/kelimeler ve terkipler bakmndan emrin lafzlarnn ve nehyin lafzlarnn delaletini yani talebin lafzlarnn delaletini anlamaktr. Fiilin talebinin ve terkin talebinin delaletinin dil ve eriat bakmndan hangi eye dellet ettiini anlamaktr. Kast olunan, emir ve nehiyden Allahn kastnn ne olduunu anlamak deildir. Dolaysyla burada akli delalete ve mantksal nermelere yer yoktur.

Onun iin yle denilmez: Emir, bamsz taleptir. yle ki, bir eyin emredilmesi, bizzat zddnn nehyedilmesi midir, fiilin talebi, bizzat zddnn terk edilmesinin talebi midir diye aratrlr. Ya da emir neyhinin ayns olduu iin zddn nehyedilmesini gerektirmesi anlamnda, bir eyin emredilmesi, bizzat zddnn nehyedilmesi midir diye aratrlr.

Byle denilmez. nk bahis konusu olan, emrin bamsz talep olmas deildir. Fakat bahis konusu olan Kitab ve Snnette talep iin yani emir iin ve nehiy iin farkl tarzlarda geen bu sgalardr. Yukarda zikredilen bu sgalardan bir eyin talep edilmesi bakasnn talep edilmemesi olduu anlalr m yoksa anlalmaz m? Zira inceleme; detaylar ve terkiplerin delleti hakknda ve onlardan kartlan husus hakknda terii bahsidir. eriatn nsslarndan kartlm olunan haram ve farzn tarifi hakknda terii bahsidir. Yani inceleme; emir ve nehyin bizzat kendisi hakkndadr, emreden ve nehyeden hakknda deil.

Bundan dolay yine yle denilmez: Nehyin gerektirdii yani nehiy ile talep edilen husus, nehyin kendisine bal olduu husustur. O da sadece, nehyedilenin zddn yapmaktr. Zira hakaret etme! denildiinde bunun manas sakin ol demektir.

Byle denilmez. nk bahis konusu olan, emrin ve nehyin kendisi ve delaletidir, nehyin kendisine bal olduu husus deildir. Zira inceleme, emreden ve nehyeden hakkndadr, emrin ve nehyin kendisine bal olduu husus hakknda deildir. Ancak bahis, emrin ve nehyin bizzat kendileri hakkndadr. Onun iin akli inceleme ve mantksal nermeler ileri srlmez. nk hem bahis hem de konu bakmndan onlara burada yer yoktur. Dolaysyla detaylar ve terkipler bakmndan teriin lafzlarnn akldan ya da mantksal nermelerden anlalmas caiz olmaz. Bilakis bunlarn anlalmas nssn anlalmas ve ondan hkmn kartlmas bakmndan dilin delleti ve eriatn delaletinde kalmakla snrlandrlr.

Delaletin ancak lafzlar iin olduunu dil tayin etti. Delletin, lafz syleyene ve lafzn kendisine dellet ettii hususa ait olmadn dil tayin etti. Yani dil, emrin ve nehyin delaletinin sadece emir lafzna ve nehiy lafzna ait olduunu, emredene ve nehyedene, emredilen ve nehyedilen eye ait olmadn tayin etti. Ayn ekilde dil, delaletlerin; mutabk, tazammun ve iltizam delleti olduunu belirledi. Dolaysyla lafzn kendisine dellet ettii mana ya mutabktr ya da tazammundur. Lafzn dellet edilenin kendisine dellet ettii mana ise iltizamdr. Dil, emirler ve nehiylerdeki yani talepteki manann, lafzn dellet edileninden deil de ancak lafzdan anlaldn da tayin etti.

Btn bunlarn stesinde dil, mefhumu muhalefetin kendisinden olduu iltizam delaletinde muteber gerekliliin ancak zihni gereklilik olduunu belirledi. Zihni gereklilik ise, akla gre deil de Araplarn koymasna gre lafzn iitilmesi ile zihnin kendisine yneldii husustur. Araplarn koymas bakmndan zihnen bir gereklilik olmadka, bilfiil var olsa da tek bana harici gereklilii muteber klmad.

Btn bunlar dellet ediyor ki; bir eyin emredilmesi, zddnn terk edilmesi eklinde harite bilfiil var olsa da zddnn nehyedilmesi deildir. nk ona ait Araplarn koymas bakmndan zihni bir gereklilik yoktur. Btn bunlar ayn ekilde una da dellet ediyor ki; bir eyin nehyedilmesi, zddnn yaplmas eklinde harite bilfiil var olsa da, zddnn emredilmesi deildir. nk ona ait, Araplarn koymas bakmndan zihni bir gereklilik yoktur.

Ancak dilin delleti udur: Hkm, talep olan hitabn delaletinden anlalr. Bu ise, mantuktandr, mefhumdan deil. Hatta mefhuma dhil edilmez. Her ne kadar hkm mahalline ait bir mefhum olmas mmkn olsa da, emir ve nehyin her ikisi de taleptir. Talep ise hkmdr, hkm mahalli deil. Onun iin talep, mefhuma dhil edilmez. Yani mademki; farz, haram, mendub, mekruh, mubah kendileri hkmdr, hkm mahalli deildirler, o halde kesinlikle mefhuma dhil edilmezler. Dolaysyla onlara ait mefhumu muhalefet yoktur.

Bunun iin bir eyin talebi, bakasnn talep edilmesi olmaz. Zira bir eyin emredilmesi zddnn nehyedilmesi ve bir eyin nehyedilmesi zddnn emredilmesi olmaz. Dolaysyla farzn terk edilmesi, haramn ilenmesi demek deildir, haramn ilenmesi de farzn terk edilmesi demek deildir, mendubun terk edilmesi de mekruhun ilenmesi demek deildir ve tersi de deil. Fakat bunlarn her biri iinde, hakknda skt edilen baka bir mana olmakszn sadece lafznn kendisine dellet ettii husus demektir.


[1] Nisa: 5

[2] Buhari, Ahmed b.Hanbel

[3] sra: 23