1- EMR VE NEHY


Uygulamalar ve Szlemelerin Nehyedilmesi
 

Al-veri, nikh gibi hkmlerinden elde edilen uygulamalar ve szlemelerin nehyedilmesi, ya o szlemenin kendisine bal olur, ya da bakasna bal olur. Nehiy, o uygulama ve szlemeden bakasna bal olursa, Cuma gn Cuma namaz ezan okunduunda al-veriin nehyedilmesi gibi, bu nehyin o szleme ve uygulamaya, batl olmas ve fasid olmas bakmndan bir etkisi olmaz. Eer nehiy, uygulamann ve szlemenin kendisine bal ise, phesiz ki o szleme ve uygulamaya etki edip onu batl ya da fasid klar.

Nehyin, uygulamalara etki edip onlar batl ya da fasid kldna dair delil Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   مَنْ عَمِلَ عَمَلاً لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ   Kim hakknda emrimiz olmayan bir i yaparsa o reddolunur.[1]     Burada kast olunan, o hususun sahih olmadn, kabul edilmediini belirtmektir. phesiz ki nehy olunan, emredilen deildir. Dolaysyla red olunur. Nehyedilenin reddolunan olmasnn manas ancak batl ve fasid olmasdr.

Ayrca sahabeler Rdvanullahi Aleyhim szlemelerin fasid ve batl olularna nehyi delil getirdiler. Buna bir rnek, bn merin mrik kadnlarn nikhnn fasid oluuna yani batl oluuna Allahu Telann u sz ile delil getirdi: وَلا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ Mrik kadnlar nikhlamayn.[2]   bn merin bu tutumuna herhangi bir eletiri ve inkr gelmedi. Dolaysyla sahabe icms oldu. Bir baka rnek de; sahabeler, faiz szlemesinin fasidlii yani batll hususunda Allahu Telann u szn delil getirdiler:   وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنْ الرِّبَا   Mevcut faiz alacaklarnz terk edin.[3] Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szn de delil getirdiler:  لا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَلا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ    Altn altnla, banknotu banknotla satmayn.[4]

Bunlarn hepsi, nehyin uygulamalara etki edip onlar batl ya da fasid kldna dair delillerdir. Ancak bu nehiy, fiilin terk edilmesi iin kesin bir taleple haram klma ifade ettiinde byledir. Nehiy haram klma ifade etmeyip de mekruh ifade ettiinde ise, uygulamalara ve szlemelere etki etmez. nk etki etmesi, haram klma ynnden gelmektedir. Zira uygulamann ve szlemenin haram klnmas, onu batl ya da fasid yapar.

Haram klma, uygulamay ya da szlemeyi ne zaman fasid yapan olur, konusuna gelince; bu nehyin kendisine bal olduuna gre olur. Eer nehiy, szlemenin kendisine ya da szlemenin rknlerinden bir rkne ait ise, o batl olua dellet eder. Anne rahmindeki dln satlmasnn nehyedilmesi gibidir. lgili nehiy akdin/szlemenin kendisine aittir. Satlan ise szlemenin rknlerinden bir rkndr. nk rknler tr: Szleme yapan, hakknda szleme yaplan ve szleme sgas. Bu rnekteki nehiy batl olua dellet eder. Ondaki al-veri tamamlanm saylmaz. Yani al-veri akdi kesinlikle yaplm saylmaz.

Bir baka rnek de; slmn getirmedii, baka nizamlarda geen uygulamalar ve szlemelerdir. Anonim irketler gibi. Zira onlar batl uygulamalar ve szlemelerdir. nk onlar hakkndaki nehiy bizzat akdin kendisi zerine olumutur. Zira eriat koyucu bizzat onun kendisini nehyetti. eriat koyucu, bu uygulama ve szlemeleri genel bir ekilde nehyetti. Bunlar genelletirilir.

Onlardan her biri bizzat Allahu Telann u szleri kapsamna girer: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ   nkar etmekle emrolunmu olduklar halde, tautla ynetilmek istiyorlar.[5] فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ   Rabbine yemin olsun ki, aralarnda kan ihtilaflarda seni hakem klmadklar ... mddete iman etmi olmazlar.[6] وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا    Rasul  size ne verdi ise aln, sizi neden nehyettiyse ondan saknn.[7]

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznn kapsamna da girer:    مَنْ عَمِلَ عَمَلاً لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ     Kim hakknda emrimiz olmayan bir i yaparsa o red olunur.[8]

Bunlarn hepsi de slmn getirmeyip, slmdan baka sistemlerin getirdii uygulamalar ve szlemeleri nehyeden nsslardr. Dolaysyla onlar, bu genel nehye dhildirler. Ancak anonim irketler, bir baka ynden de batldrlar. O da udur: Onlarda baka bir ortak yoktur. Bilakis onlar tek tarafl uygulamadrlar, vakf gibi. Bu ise, bu yn ile de irketin rknlerinden birisinin olmay nedeni ile batldr.

Nehy, szlemenin kendisine ve rknlerinden bir rkne ait olmayp onun iin gerekli sfatlardan bir sfata ait olursa, o fesada dellet eder. Ayn anda iki kz kardei ile evlenmek gibi. Zira bu Allahu Telann u sz ile nehyedilmitir:   وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الإخْتَيْنِ ...      ...ki kz kardei birden almaynz.[9]   Fakat buradaki nehiy, szlemenin kendisine ve rknlerinden birine ait deildir. Bilakis nehiy, harici bir husustan dolay gerekli sfata aittir. O husus ise, iki eten birisinin dierinin kz kardei olmasdr. Zira asl olan, iki kz kardeten her birisi ile evlenmenin eriata gre caiz olmasdr. Fakat nehyedilen, ikisini birletirmektir. Bu ise fasiddir, batl deil. Yani nikh szlemesi yaplm saylr. O adamn zerine den, o ikisini ayrmaktr, yani birisini boamaktr.

Bir baka rnek de udur: Bir kii, baka birisine bor para verip ona unu art kouyor: O paray ziraatta harcayacak, sanayide ve alet fabrikalar kurmakta harcamayacak. Bylesi bir szleme fasiddir, szleme sahih saylr, art batl saylr.

Bir baka rnek de; birisine, tohum iin kullanlmas ve yemek iin kullanlmas ya da bakasna satmamas art ile buday satmas gibidir. Bu szleme de fasiddir, szleme sahih saylr, art batl saylr.

Bir baka rnek de; bir erkek ile bir kadn arasnda erkein ikinci karsn boamas art zere bir nikh akdinin yaplm olmas gibidir. Bu szleme de fasiddir, szleme sahih saylr, art batl saylr. Bunun nedeni de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   لا يَحِلُّ أَنْ يَنْكِحَ الْمَرْأَةَ بِطَلاقِ أُخْرَى     Bir bakasn boayarak bir kadnla evlenmek hell olmaz.[10] Bu szleme, nehyedilendir. Fakat nehiy, szlemenin kendisine ve rknlerinden birisine ait deildir. Bilakis, o ikisinin dnda bir hususa aittir. O ise, szlemenin kendisine ait harici bir sfattr. Bu sfat, art koulmasyla szlemeye gerekli olmutur. Bunun iin szleme iptal edilmez, fasid olur.

Bir baka rnek de, hell klan nikhtr. Bu nikh, bir kadnn kendisini talakta boayan kocasna, kendisini hell klmak iin bir adamla kendisini evlendirmesidir. Bu szleme fasiddir, szleme sahih saylr, art ise iptal edilir. Bunun nedeni de; bn Mesuddan yaplan u rivayettir:      Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem hell klan ve kendisi iin hell klnan lanetledi.[11] Bu szleme, nehyedilendir. Fakat nehy, szlemenin kendisine ve rknlerinden bir rkne ait deildir. Bilakis o ikisinin dnda bir hususa aittir. Zira o szleme, kendisine ait bir sfata aittir. O sfat ise, hell klma nikhndaki szlemede hell klma artnn olmasdr ki o nehyedilendir.

te byle, nehiy uygulama ya da szleme iin gerekli sfata ait olup, szlemenin kendisine ve rknlerinden birisine ait olmadnda szleme fasid olur. Ancak bu, o sfat akidden olduunda olur. Yani gerekli sfatn nehyedilmesi uygulama ya da szlemenin kendisine ait olur. O zatndan dolay nehyedildi. Yani uygulamann ya da szlemenin kendisinden dolay nehyedildi. Fasid artta olduu gibi. Zira o, szlemenin kendisine aittir.

Nehy, szlemenin dnda ve onun iin gerekli sfatlarndan her sfatn dnda bir hususa ait olursa; -bu sfat ister szlemenin eidinden dolay gerekli olsun, hell klan nikh gibi, ister ise szleme yapan iki tarafn ittifak ettiklerine gre gerekli olsun, fasid art gibi, fark etmez- nehiy btn bunlarn dnda bir hususa ait olduunda, szlemeden bakasna ait olur. Bylelikle, o nehiy szlemeye tesir etmez. Cuma ezan okunduunda al-veri yapmak gibi haram olsa da szlemeye etki etmez. Zira haram olsa da o al-veri sahihtir. Gasb edilen yerde namaz klmak gibi, haram olsa da uygulama sahihtir.


[1] Mslim, K. Akdiyye, 3243

[2] Bakara: 221

[3] Bakara: 278

[4] Mslim, K. Musakt, 2966

[5] Nisa: 60

[6] Nisa: 65

[7] Har: 7

[8] Mslim, K. Akdiyye, 3243

[9] Nisa: 23

[10] Ahmed b. Hanbel, 6360

[11] Tirmizi