2- UMUM HUSUS/ GENEL OLU ZEL OLU


Umum/genel lafz; iki ve daha fazla manaya dellet eden lafzdr. Has/zel lafz ise; iki adan isimlendirilir: Birincisi; dellet edilenine birden ok manann itirakinin doru olmad tek lafzdr. Zeyd, Amr v.b. zel isimler gibi. kincisi; kendisinden daha genel olana nisbetle zel olan husus. Bu, dellet edileni hakknda ve dellet edileninden bakas hakknda bir ynden baka bir lafzn sylendii lafzdr, insan lafz gibi. Zira o hastr/zeldir. Dellet edileni ve dellet edileninden bakas hakknda bir ynden hayvan lafznn sylenmesidir. At, hayvan lafzlar gibi.

Genel lafz; iki ksma ayrlr: 1- Kendisinden daha genel olmayan genel lafz. Mezkur/zikredilen lafz gibi. Zira bu lafz, mevcudu, mevcud olmayan, bilineni, bilinmeyeni iine alr. 2- Nispeten genel lafz. Hayvan lafz gibi. Zira o, kapsam iinde olan insan ve at lafzna gre genel lafzdr.

Has lafz da iki ksma ayrlr: 1- Kendisinden daha zel olmayan zel lafz. zel isimler gibi. 2- Kendisi zerinde olana nisbetle zel lafz. cevher, cisim lafz gibi.

 

Umum Olu:
 

Umum/Genellilik, kendisine den hususlarn hepsine bir tek lafzla dhil olan lafzdr. Kavim, adamlar lafz gibi.

Lgatte genellie dellet eden zel bir sga vardr. Zira lgat ehlinin genellik iin koymu olduu lafzlar vardr. Dolaysyla onlarla, kendileriyle kast olunann genellik olduuna dair delil getirmek doru olur. Zira onlarn dellet ettii husus genel olur.

- Bu lafzlardan birisi,  أي herhangi lafzdr. Fertler ve oul olarak akleden ve akletmeyen herkes hakknda, karlk vermek ve soru sormak eklinde genel bir lafzdr.

- Onlardan bir baka rnek de; bilinen olmadnda belirlilik taks olan oul isimlerdir. ster kurall oul, ister ise krk oul olsun fark etmez.  المسلمون Mslmanlar, الرجال adamlar, مسلمون bir takm Mslmanlar,   رجال  bir takm adamlar ; onlar tekid edici isimler كل her, جميع btn gibi.

- Onlardan bir baka rnek de; mehur olmayanlarn bana ال harfi tarif taks gelmi cins isimler, الرجل adam,  الدرهم dirhem gibi.

- Onlardan bir rnek de; olumsuz belirsiz isimdir. u szler gibi:  لا رجل في الدار   Evde adam yok,  وما في الدار من رجل   Evde adam yok gibi.

- Onlardan bir rnek de; izafet terkibidir. Allahu Tealann u sz gibi;  يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ  Allah size evlatlarnz hakknda....tavsiye eder.[1]       Ve   ضربت عبدي و عبادي Kleme ve klelerime vurdum,    اتقت دراهمي   Dirhemlerimi harcadm szleri gibi.

- Onlardan bir rnek de; من kim, her kim lafzdr. Soru ve karlnda bakas olmakszn akleden kimseler hakknda kullanlr. yle demen gibi: من عندك ؟  Yanndaki kim?   من جاء أكرمه Kim gelirse, ona ikram et.

- Onlardan bir rnek de;  ما ne, her ne lafzdr. Soru ve karlkta kullanlr. Bir cins ile tahsis edilmeksizin mutlak olarak akletmeyen hususlar hakknda geneldir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz gibi:    عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ    Her ne aldysa deyesiye kadar elin zerinedir.[2]   Bu karlk verme hakknda bir szdr.  ماذا صنعت ne yaptn? sz de soru sorma hakkndadr.

- متى Ne zaman soru sormak ve karlk vermek de zaman hakknda lafzdr. u szlerde olduu gibi;  متى جاء القوم Topluluk ne zaman geldi? متى جئتني أكرمك Bana ne zaman gelirsen sana ikram ederim.

- أين  ve  حيث Nerede lafzdr. Soru sormak ve karlk vermekte zaman hakknda bir lafzdr. Bunlara rnek u szlerdir:  أين كنت Sen neredeydin?   أينما كنت أكرمتك   Her nerede olursam sana ikram ederim.

Lgat ehlinin genellik iin koymu olduu lafzlarn olduuna dair delil, Araplarn lafzn konulu aslnda genellik ve zelliin tekidini/vurgusunu farkl klm olmalardr.

Zira husus hakknda yle dediler:  رأيت زيدا عينه نفسه Zeydin bizzat kendisini grdm. yle demediler:  رأيت زيدا كلهم أجمعين Zeydin hepsini tamamen grdm.

Umum hakknda da yle dediler: رأيت الرجال كلهم أجمعين Adamlarn hepsini tamamen grdm. yle demediler:  رأيت الرجال عينه نفسه Adamlarn bizzat kendisini grdm.

Tekidin/vurgunun farkll, vurgu yaplann farkllna dellet eder. nk vurgu tekid edilene uygun dendir.

Ayrca er nsslar, bu lafzlar genellik iin kullanmtr.

Buna rnek Allahu Telann u sznn kendisi iin indii husustur:   إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ    Siz ve Allahtan baka taptnz eyler, cehennem yaktsnz.[3] bn el-Zbari dedi ki: Kesinlikle Muhammedi yeneceim. Sonra Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme geldi ve ona yle dedi: Ey Muhammed! u Hristiyan saya tapyor, u Yahudi zeyire tapyor, u Temm Oullar meleklere tapyorlar. Ne diyorsun, onlar cehenneme mi girecekler?[4]  ما  lafznn genelliini delil getirdi. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem onun  ما lafznn genellii ile ilgili anlayn yadsmad. Bilakis Allahu Telann, onun szn yadsmayan fakat tahsis eden u sz indirildi:   إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُوْلَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ      Tarafmzdan kendilerine gzel akibet takdir edilmi olanlara gelince, ite onlar cehennemden uzak tutulurlar.[5]

Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ (31) قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنْ الْغَابِرِينَ  Elilerimiz brahime mjdeyi getirdiklerinde yle dediler: Biz bu memleket halkn helak edeceiz. nk orann halk zalim kimselerdir. (brahim) dedi ki: Ama orada Lt var! yle cevap verdiler: Biz orada kimin bulunduunu ok iyi biliyoruz. Onu ve ailesini elbette kurtaracaz. Yalnz kars mstesna, o, kalacaklar arasndadr.[6]

Onunla delil getirmenin yn yledir: brahim;   أهل هذه القرية      Bu memleketin halk tabirinden, genellik anlad. Ltu zikrettiinde melekler ona Ltu ve ehlini istisna ile, karsn da kurtulanlardan istisna ile tahsisle cevap vererek, onun bu anlayn tasvib ettiler.

te btn bunlar genellie dellet etmektedir.

Ayrca bu lafzlarn genellik iin kullanldna dair sahabelerin icms olmutur.

Buna bir rnek; merin, zekta itiraz edenlerle sava hakknda Ebu Bekire kar yle diyerek delil getirmesidir: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demi iken sen onlarla nasl savarsn?   َ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيُؤْمِنُوا بِي وَبِمَا جِئْتُ بِهِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ   L ilahe illallah diyerek ehadet getiresiye, bana ve getirdiime iman edesiye kadar insanlarla savamakla emrolundum. Eer bunu yaparlarsa, hakkyla olmalar mstesna kanlarn ve mallarn benden korurlar. Hesablar Allaha aittir.[7]   Sahabeden kimse, merin byle delil getirmesini yadsmad. Fakat Ebu Bekir, istisnaya baml klnmasna dikkati ekti. O ise Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz idi:   إلا بحقها   Hakkyla olmalar mstesna.   Bu da marifi/belirli oul lafzn genellik iin olduuna dellet eder.

Bir rnek de, airin u szn;

الا كل شيء ما خلا الله باطل                    

 وكل نعيم لا محالة زائل                          

Dikkat edin, Allahtan baka her ey batldr.

Her saadet de kesinlikle yok olur.

Osman b. Mazn bunu iitince, ona yle dedi: Yalan syledin. Cennet ehlinin saadeti yok olmaz. Osmann bu anlayn kimse yadsmad. كل her kelimesi genellik iin olmasayd, byle olmazd.

Bir rnek de; Ebu Bekirin, Ensara Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ile delil getirmesidir: الأئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ mamlar Kureytendir.[8] Onlarn hepsi de bu delil getiriliin shatini yadsmakszn kabul ettiler. الأئمة imamlar kelimesi genel bir lafz olmasayd, bu delil getirili doru bulunmazd.

Buna bir baka rnek de; sahabelerin, Allah ve Rasulnn aadaki szlerin uygulanmasnda icm etmeleridir.

 Allahu Tela yle dedi: الزانية والزاني    Zina eden kadn ve zina eden erkek.[9] والسارق والسارقة    Hrszlk yapan erkek ve hrszlk yapan kadn.[10] من قتل مظلوما    Kim mazlumu ldrrse.[11] وذروا ما بقي من الربا    Faizden arta kalan terk edin.[12] ولا تقتلوا انفسكم    Kendinizi ldrmeyin.[13] لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم    hramda iken av ldrmeyin.[14]

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem de yle dedi:  وَلا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ     Miras brakana vasiyet yoktur.[15] لا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَلا عَلَى خَالَتِهَا   Kadn, halas veya teyzesi zerine nikhlanmaz.[16] ومن ألقى السلاح فهو آمن  Kim silahn brakrsa emin olur.[17]

Bunun gibi genellie dellet eden hususlar. Bunlar dil ehlinin bu lafzlar genellik iin koyduklarn tekid etmektedir.

 

 

Genelliin Lafz in Sabit Oluunun Yollar:
 

Lafzla sabit olan genellik; ya dil bakmndan sabit olur -ki bu dilin konuluundan elde edilir-, ya rf bakmndan sabit olur ki bu da rften yani dil ehlinin koymalarndan deil de kullanmalarndan elde edilir-, ya da akl bakmndan sabit olur ki bu da akldan deil de istinbattan elde edilir-.

Baka bir ifade ile lafz iin genellik; ya bize Araplarn bu lafz genellik iin koyduklarnn veya bu lafz genellikte kullandklarnn nakledilmesi yoluyla sabit olur, ya da nakilden istinbat yoluyla bize sabit olur. Bu ise yle olur: stisna, lafzn kapsadnn dnda kalan olarak bize nakledilmesinden dolay, istisna belirli oula dhil edilir diye bilinmesidir. Bu her ne kadar istinbat olsa da nakil yolundan bir bilgidir. Zira bize nakledildi ki, istisna, lafzn kapsadnn dnda kalandr. Dolaysyla bundan anlyoruz ki belirli oul genellik iindir. Buna binaen lafzla sabit olan genellik, iki yoldan tespit edilmektedir: Birincisi; nakil. kincisi; istinbat. Her ikisi de Araplarn koymasndan saylr. Bylece lafzla sabit olan genellik tamamen Araplarn koymas ile sabit olmaktadr.

Nakil yoluyla sabit olan genellik; ya lgatin konulmasndan elde edilmi olur ya da lgat ehlinin kullanlmasndan elde edilmi olur.

Lgatin konulmasndan elde edilen genelliin iki hali vardr: Birincisi; lafzn bizzat kendisinin genel olmasdr. Yani bir karineye ihtiya duymamasdr. kincisi; genelliin lgatin konulmasndan -fakat bir karine ile- elde edilmi olmasdr.

Bizzat kendisinin genel olmasna gelince; Ondan birisi, her ey hakknda genel olandr. Birisi akledenler yani ilim sahibi olanlar hakknda genel olandr. Birisi akletmeyenler hakknda genel olandr. Birisi zel meknlar hakknda genel olandr. Birisi de mphem/kapal zaman hakknda genel olandr.

lim sahibi olanlar ve bakalarndan her ey hakknda genel olana rnek;  أي hangi, herhangi lafzdr.  أي رجل جاء Hangi adam geldi? أي ثوب لبسته  Hangi elbiseyi giydin? dersin. Bir baka rnek de;  كل her, hepsi,  جميع btn, hepsi lafzlar ve الذي التي v.b. ismi mevsullar/ilgi zamirleri. Bir baka rnek de;  سائر sair lafzdr. (Ancak bu lafz, ehri kuatan duvarlar anlamnda olan سور suver kelimesinden alnm olmaldr, arta kalan anlamnda olan  السؤر kelimesinden deil.)

- أي lafznn genellik ifade etmesi iin soru ya da art lafz olmas art kouldu. Zira eer bu lafz mevsul/bala olursa,  مرت بأيهم قام  yani  بالذي قام onlardan ayaa kalkm olann yanndan getim gibi. ya da vasflanm olursa, مرت برجل أي رجل tam anlam ile herhangi bir adamn yanndan getim gibi. ya da hal olursa,  مرت بزيد أي رجل Burada أي lafz fetha/stn ile tam anlam ile herhangi bir adam olan Zeydin yanndan getim gibi. Ya da nida iin olursa,  يا أيها الرجل Ey adam! gibi. Btn bunlar genellik ifade etmez.

- Akledenler yani ilim sahibi olanlar hakknda genel olan u lafzdr: من kim, her kim lafzdr. Bu lafz; erkekler ve diiler, hrler ve kleler hepsini kapsamaya uygundur. Onu genellik ifade edebilme art, soru ya da art lafz olmasdr. Zira vasfedilen belirsiz olursa, مررت بمن معجب لك seni artan bir kimse ile karlatm. (Yani,  رجل معجب bir artan adam demektir) gibi. ya da bala olursa;  مررت بمن قام ayaa kalkan bir kimse ile karlatm. (Yani, الذي قام ayaa kalkan demektir) gibi. Bunlar genellik ifade etmez.

- Akletmeyenler yani ilim sahibi olmayanlar hakknda genel olan u lafzdr:  ما ne, her ne lafzdr.  أشتر ما رأيت ne grdysen satn al gibi. Bu lafza, erkek ve kadn dhil olmaz. Fakat  ما lafz vasfedilen belirsiz olduunda; مررت بما معجب لك seni artan bir eyin yanndan getim gibi. Ya da vasfedilen olunca,  ما أحسن زيدا Zeyde gzel gelen gibi. Bunlar genellik ifade etmezler.

- zellikle mekanlar hakknda genel olan u lafzlardr:  أين  ve  حيث  nerede, neresiأين تجلس أجلس  ve  حث تجلس أجلس nereye oturursan otururum gibi.

- Mphem/kapal zaman hakknda genel olan lafz udur:  متى ne zamanمتى تجلس أجلس ne zaman oturursan otururum gibi.

Bunlarn hepsi, dilin konulmas bakmndan bizzat genellik ifade ederler.

Genellii bir karine ile elde edilmi olana gelince: Karine, ispat hakknda olabilir, nefy hakknda olabilir. spat hakknda olan karine; ال harfi tarifi ve izafet terkibidir. Bunlar, oul kelimede olur; العبيد kullar  ve   عبيدي kullarm gibi. Cins isimde olurlar; ولا تقربوا الزنى Zinaya yaklamayn.[18]  gibi;  فَلْيَحْذَرْ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ  Onun emrine muhalif olanlar ... saknsnlar.[19]

Cins ismin bana ال harfi tarifinin, sonuna izafet zamirinin ve terkibinin gelmesi, tekilleri genelletirir. Bunlarn oulun bana gelmesi de oullar genelletirir. nk  ال harfi tarifi, bana geldii tekilleri genelletirir, oulun bana gelmise de onlar genelletirir. zafet terkibi ve zamiri de ayndr.

Nefy hakknda karine ise, nefy siyakndaki nekre/belirsizliktir. Nefy siyakndaki nekre/belirsizlik genelletirir. ster nefy ile balasn; ما أحد قائم ayakta duran kimse yok gibi, ister ise yklemi ile balasn;  ما قام أحد kimse ayaa kalkmad gibi. ister nefyeden harf;  ما  veya  لم  veya  لن  veya  ليس  veya bakas olsun fark etmez.

Ayn ekilde geili olumsuz fiil de btn mefullerini genelletirir.  والله لا آكل   Vallahi, yemem demen gibi. Tahsis etmedike herhangi bir ey yediinde yeminini bozmu olursun. nk أكل      -yemek fiili geilidir ve burada olumsuzdur, dolaysyla yiyeceklerden bir eidi ile tahsis etmedike her yenileni kapsayan genelliktedir.

Lgat ehlinin kullanmndan elde edilen genellie gelince; o, rf bakmndan elde edilen genelliktir. Allahu Telann u sznde olduu gibi:    حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ    Size anneleriniz ... haram klnd.[20]       Zira rf ehli bu terkibi, bizzat kendisinin haram klnmasndan, faydalanmann/zevk almann her ynnn haram klnmasna nakletmilerdir. nk maksat istihdam olmakszn kadnlardr. Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr:   حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ   Size l/ceset ... haram klnd.[21]    Zira bu, rften dolay yemeye hamledilir. Bu, rfi hakikattendir.

stinbat yoluyla sabit olan genellie gelince; onun kural, hkmn takip ve tesbib/sebep klma ف fs ile vasfa bal klnmasdr. Allahu Telann u sznde olduu gibi:   وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا    Hrszlk yapan erkek ile hrszlk yapan kadnn ellerini kesin.[22] arabn, sarholuktan dolay haram klnmas gibi.

 

Sebebin Hususi Oluu Deil Lafzn Genel Oluu Dikkate Alnr:
 

Hitap, olaylardan bir olayda gemesi ya da bir soruya cevap olarak gemesi gibi belirli bir sebebe binaen getiinde genel olur, o olaydan ya da tek bana o sorudan dolay zel olmaz.

Hitabn bir olayda gemesi yle olur: Bir olay meydana gelir, onun hkmn genellik siygalarndan bir siyga ile beyan etmek iin nss gelir. Dolaysyla o, genel olur. O olaya tahsis edilmez.

Buna rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet edilen u hadistir: Meymunenin lm olan koyunlarnn yanndan geerken yle dedi:   أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ   Tabaklanm her hayvan derisi temizdir.[23]   Bu, Meymunenin koyunlarna has deildir. Bilakis her deriye genel olur. Zira o tabaklama ile temizlenir. nk hitap geneldir.

Buna baka rnek de; hrszlkla ilgili ayettir. Zira o, bir kalkann ya da bir ridann alnmas hakknda nazil olmutur. Zhar ayeti de Seleme b. Sahr hakknda nazil olmutur. Lian ayeti Hilal b. meyye hakknda nazil olmutur. v.b. Bunlarn hepsi ve benzerlerinde olayn zel oluu dikkate alnmaz. Dolaysyla sebep zel olsa da, hitap genel olur. Buna delil; sahabeler Rdvanullahi Aleyhim bir itiraz olmakszn, bu ayetlerin hkmlerini genelletirdiler. Bu ise, zel sebebin, genellii drc olmadna dellet etmektedir.

Hitabn, bir soruya cevap olarak gelmesine gelince; soru genel ise, cevap da genel olur. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet edilen u hadiste olduu gibi: Ona, taze hurmann kuru hurma ile sat sorulduunda yle dedi:   أَيَنْقُصُ إِذَا يَبِسَ قَالُوا نَعَمْ فَنَهَى عَنْهُ    Taze hurma, kuruduunda noksanlayor mu? Dediler ki Evet. O da; o halde hayr, dedi.[24]

Bir baka rnek de, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yaplan u rivayettir: Ona yle sordular: Biz kendimize ait bir azkla deniz yolculuu yapyoruz. Yanmzda ok az (tatl) su oluyor. Onunla abdest alrsak susuz kalrz. Deniz suyu ile abdest alabilir miyiz? Bu soru zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:  الحل ميتته   هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ Deniz, suyu temizdir ls helaldir.[25]      

Ebu Hureyreden de u rivayet edildi: Bir adam Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme yle sordu: Ya Rasulullah, biz deniz yolculuu yapyoruz ve yanmzda az miktarda su alabiliyoruz. O su ile abdest alsak iecek suyumuz kalmyor. Deniz suyu ile abdest alabilir miyiz? Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi: هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ Onun suyu temizdir.[26]

Bu iki rnekte Rasule; 1- Belirli bir taze hurma hakknda deil, taze hurma sat hakknda soruluyor. 2- Belirli bir deniz suyu hakknda deil, deniz suyu hakknda soruluyor. Dolaysyla soru geneldir ve cevap da geneldir. Burada hitabn genellii hakknda sylenecek bir sz yoktur.

Cevap sorudan daha genel olursa, bizzat kendisi sorudan bamsz olur. Dolaysyla o cevap da genel olur. Ebu Said el-Hudrden yle dedii rivayet edildi: Denildi ki; Ya Rasulullah, ierisine hayz, kpeklerin etleri, kokumu leler atlan nitelikteki bir kuyudan abdest alalm m? Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:       إِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ لا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ Su temizdir, onu hibir ey kirletmez.[27]

Burada soru, belirli bir kuyu hakknda zeldir. Cevap ise, su hakknda geneldir. Dolaysyla hitap genel olur, sorunun zel oluuna dikkat edilmez.

Cevabn soruya uygun dmesi ve uygun dmemesine gelince; genellik bahsinde ona yer yoktur. Zira cevap, soruya uygun dp onun tesine gitmeyebilir. Cevap soruya uygun dmeyip onda sorann sorusundan fazlas olabilir. Zira cevabn soruya uygun dmesi, asl olan deildir. Bilakis uygun dmesi mmkndr, uygun dmemesi de mmkndr. Buna Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin deniz suyu ile abdest almak hakkndaki soruya verdii u cevap dellet eder:   هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ   Onun suyu temiz, ls helaldir.[28]   Hakknda bir soru olmad halde, lsnn hell oluuna dikkat ekti. Dolaysyla, soruya cevapta fazlalk, er nsslarda vakidir ve merudur.

Soruya cevapta noksanlk, gerekli deildir, asl olan da deildir. Onun da genellik bahsinde yeri yoktur.

Buhari, bir blm ap yle demitir: Soru sorana sorusundan fazlasyla cevap verme bab bn mer hadisini zikretmitir. Bir adam Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme ihraml olan kimsenin ne giyeceini sordu. O yle dedi:   لا يَلْبَسُ الْقَمِيصَ وَلا الْعِمَامَةَ وَلا السَّرَاوِيلَ وَلا الْبُرْنُسَ وَلا ثَوْبًا مَسَّهُ الْوَرْسُ أَوِ الزَّعْفَرَانُ فَإِنْ لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا حَتَّى يَكُونَا تَحْتَ الْكَعْبَيْنِ   Gmlek, sark, don, bornoz, alaehre boyanm elbise giymeyin. Ayakkab bulamazsa, terlik giysin, topuklarnn altna gelesiye kadar kessin.[29]   Sanki ona seenekli durum hakknda soru soruldu. O ona, seeneksiz durum hakknda cevab da ilave ederek cevap verdi. Bu durum soruya yabanc deildir. nk sefer hali onu gerektirir.

Dolaysyla soruya cevap genellikte cevabn soruya mutabk olmas gerekmez. Soruya cevabn uygunluu bahsi, genellik bahislerinden deildir, dolaysyla bu babda gemez.

 

 

Sebebin zellii inde Lafzn Genellii:

Bu, olay ve sorunun konusu iinde geneldir her ey hakknda genel deildir.

Olay ve sorunun cevabndaki hitabn genellii ancak sorunun konusu hakkndadr, her ey hakknda genel deildir. Yani o hitap, o olay ve bakasndaki o konu iin geneldir. Nitekim Meymunenin koyunu olaynda, cevap l derisi hakknda idi. Dolaysyla bu cevap, Meymunenin koyununu da bakasnn koyununu da kapsar. Fakat bu kapsama olayn konusu hakkndadr, o da burada l hayvann derisidir. Kalkan veya rida olaynda hitap, kalkann veya ridann alnmasn ve baka bir eyin alnmasn kapsar, fakat bu hadislerin konusu hakkndadr ki o hrszlktr. Seleme b. Sahr olaynda hitap, Selemeyi ve bakasn kapsar fakat bu olayn konusu hakkndadr ki o zhardr. Dolaysyla genellik sadece olayn konusu hakkndadr, bakasn kapsamaz.

Sorunun cevab da ayn ekildedir. Bir nitelikli kuyu hakkndaki hadiste, Rasule bir nitelikli su ile temizlenmek hakknda soruldu. Cevap su ile temizlenmek hakknda idi. Dolaysyla bu cevap, bir nitelikli kuyuyu da bakasn da kapsamaktadr, fakat bu olayn konusu hakkndadr ki o temizlenmektir. Zira sorunun konusu temizlenmektir. nk onlar, her ne kadar abdest almak hakknda sorulsa da, abdest hakkndaki sorudan kast olunan, bizzat abdest almak konusu deildir. Ancak soru abdest iin temizlenmek hakknda idi. Dolaysyla sorunun konusu temizlenme olmaktadr, abdest almak deildir. Bylece cevap btn suya geneldir, temizlenmek konusunda geneldir, fakat her ey hakknda genel deildir. Onun iin ondan imenin hkmn ifade etmez.

Deniz suyu hakkndaki soru da ayn ekildedir. Zira o da temizlenmek hakkndadr. nk onlar, her ne kadar abdest hakknda sorsalar da, ancak abdest almak iin temizlenmek hakknda sordular. Dolaysyla sorunun konusu, temizlenmek olmaktadr, abdest almak deil. Bylece cevap temizlenmek hakknda geneldir, ondan imeyi kapsamaz.

Buna binaen genellik ancak konu hakknda olur. Konu ise olayn ve sorunun konusudur. Dolaysyla onlara has olur, bakasn kapsamaz. Konu, sebebin zel oluuna deil, lafzn genel oluuna dikkat edilir kaidesine dhil olmaz. nk konu sebep deildir. Yani konu olaydan ve sorudan bakadr. nk kelam bakasnn deil onun zerine gelmitir, dolaysyla ona has olur. nk Rasuln lafz, sorunun konusuyla ve olayn konusuyla balantldr. Dolaysyla hkm o konuyla balantl olur. Zira belirli bir olay hakknda sylenen nssn ve bir sorunun cevab olan nssn, o sorunun ve olayn konusu hakknda tahsis edilmesi gerekir, her ey hakknda genel olmas doru olmaz. nk soru cevapta varlacak yerdir. Zira kelam, belirli bir konu hakkndadr. Dolaysyla hkmn o konuya hasredilmesi gerekir. nk ierisinde sorunun ve olayn hkmnn akland Rasuln lafz, tek bana o soru ve tek bana o olayla alakaldr, kesinlikle bakas ile balantl deildir. Dolaysyla hkm, sorunun konusu ve olayn konusu ile yani hakknda sorulan husus ile ya da olayn hakknda cereyan ettii husus ile balantldr, bakas ile balantl deildir, konudan bakasna genellemez, bilakis o konuya has olur.

yle denilmez: Soru, eer cevapta varlacak yer ise, cevap da soruya has olur. Aksi halde kanlmaz olarak genelleecektir.

Byle denilmez. nk cevapta varlacak yer, sorunun konusudur. O da, bir nitelikli kuyu hadisinde temizlenmektir, bir nitelikli kuyu deildir. nk soru temizlenmek hakkndadr, bir takm nitelikli kuyu hakknda deil. Dolaysyla cevapta varlacak yer, sorunun konusudur. Yani sorunun hakknda cereyan ettii husustur. Dolaysyla hkmn ona hasredilmesi gerekir. Bylece hkm o konuya has olup o olaya veya bakasna yani bir nitelikli kuyuya ve bakasna genelletirilir. nk olay, cevapta varlacak yer deildir, dolaysyla hkm ona baml olmaz.

yle de denilmez: eriat koyucunun belirli bir konuya cevab, ounlukla soruyla alakal olmayan bir ok konuya amildir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin deniz suyu ile abdest almak hakkndaki soruya verdii u cevap gibi:   هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ   Onun suyu temiz, ls helaldir.[30]  Zira burada sorunun konusunu ve bakasn aklamtr.

Byle denilmez. nk sorunun ya da olayn konusu hakknda zel olan, Rasuln cevab deil, ancak Rasuln, sorunun ya da olayn konusu hakknda verdii hkmdr. Zira Rasule bir hkm hakknda sorulabilir ve o da birka hkm hakknda cevap verebilir, soru ile cevap arasnda bire bir uyumluk gerekli deildir. Fakat o soru ya da olay hakknda aklanan hkm, onlarn konusundan bakasn kapsamaz. Nitekim, Rasule deniz suyu hakknda yani deniz suyu ile temizlenmek hakknda soruldu. Bunun zerine o, onun suyunun temiz olduunu yani onunla temizlenmenin caiz olduu cevabn verdi, ayn zamanda denizin lsnn hell olduu cevabn da verdi. Yani iki hkmle cevap verdi. Birisi, hakknda sorulan temizlenmenin hkmdr. Bu hkm, sorunun konusu olan temizlenmeye hastr, bakasn kapsamaz. Mesela; ondan imeyi kapsamaz. Dolaysyla sorunun konusu hakkndaki hususilik, sadece Rasuln kendisi ile cevap verdii hkm hakkndadr, Rasuln cevab hakknda deil.

Buna binaen belirli bir olay hakknda ya da bir sorunun cevabnda geen nss geneldir, olayn hakknda vukuu bulduu kimseyi ve bakasn kapsar, soru soran ve bakasn kapsar. Fakat bu nss, olayn ya da sorunun kendisi ile birlikte getii konu hakknda zeldir, bakasn kapsamaz. Zira zhar, lian, kazf haddi ayetleri ve bakalar, bilinen baz ahslara ait olaylarn vukuu bulmasyla birlikte, o ahslara tahsis edilmeksizin indirilmilerdir. Zira o ayetlerin hkmleri geneldir, fakat kendisi ile indirildikleri konu hakknda zeldir. O konu ise; zhar veya lian veya kazf veya bakasdr. Hkm bu konulardan bakasna genelletirilmez.

Buna binaen, sebebin zellii deil, lafzn genellii dikkate alnr kaidesi, olayn konusunu ya da sorunun konusunu kapsamaz. Zira sebebin zelliinde lafzn genellii, sadece olayn ya da sorunun konusu hakkndadr, her ey hakknda deil.

Buna bir rnek, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yaplan u rivayettir: Rasule cins farkllklarnda riba hakknda soruldu. Bunun zerine yle dedi:   لا رِبًا إِلا فِي النَّسِيئَةِ   Nesieden/taksitle sattan bakasnda riba yoktur.[31]  Bu, sorulan cins farkllklarnda faiz konusu hakknda hastr, btn riba hakknda genel deildir. nk riba, ayn cinsten olan hususlarda pein ve veresiyede meydana gelir.

Bir rnek de; Ebu Bekreden yaplan u rivayettir: Fars ehlinin, zerlerine Kisrann kzn melik yaptklar haberi Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme ulanca yle dedi:   لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً (Ynetim) ilerini bir kadna ykleyen bir toplum asla iflah olmaz.[32]    Bu cevap, hakknda sz edilen Fars ehlinin kendilerine bir kadn kral yapmalar konusu hakknda hastr. Ya da o, ynetim hakknda hastr. Her velayet/ileri stlenme hakknda genel deildir. nk velayet, ynetim hakknda olur, ocuun velayeti hakknda olur, ocuun vesayeti hakknda olur, yarg ilerini yapmak eklinde olur. Zira velayet ynetimde hsl olur, ocuun vesayetinde hsl olur. Dolaysyla hadis, genel deil bilakis ynetim velayeti/ynetimi stlenmek hakknda zeldir. Zira kadnn, ocuun vasisi olmas caizdir. mer b. Hattab, kavminden bir kadn olan ifa isimli kadna, pazarlardaki yarg ilerini (muhtesiblik kadln) yklemitir.

Dolaysyla, sebebin zelliinde lafzn genellii, her ey hakknda genel deildir. Bilakis o, hadisin hakknda vaki olduu ya da sorunun hakknda vaki olduu konu hakknda geneldir.

 

Rasule Hitap mmetine Hitaptr:
 

Rasule hitap, her ne kadar kendisine yneltilmi ve kendisini kapsyor olsa da, hitap Rasule sadece ahsi sfatyla deil, Rasul sfat ile yneltilmitir. Dolaysyla o hitap, mmetin Rasulne hitab olur. Bylece o mmete hitap olup genelden olur. Devlet reisine ynelmi hitabn, devletin tamamna ynelmi olmas gibi. Vilayet emrine ynelmi hitabn, vilayete ynelmi olmas gibi. Dolaysyla muhatabn zerinde bulunduu sfat hitab zel deil, genellik sgasndan yapmaktadr. Buna karn belirli bir ahsa ynelmi olsayd, o hitap o ahsa has olurdu.  

Rasule hitap bazen oul lafzla gelir.

Allahu Tela yle dedi:

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ   Ey Nebi! Kadnlar boayacanzda...[33]

Ayette, طلقت  boayacanda demedi. Bu, ona yneltilen hitabn mmete ynelmi olduuna dellet ederek gelmitir.

Allahu Tela yle demitir: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ    Zeyd, o kadndan iliiini kesince Biz onu sana nikhladk ki evlatlklar, karlaryla iliiklerini kestiklerinde  (o kadnlarla evlenmek isterlerse) mminlere bir glk olmasn.[34]

Bu da Rasule hitabn mmetine hitap olduuna dair delildir.

Hitabn Rasule has olann Allah, o Rasule hastr diye aklamtr.

Allahu Telann u sznde olduu gibi:

وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ     ... Bir de Nebi kendisi ile evlenmek istedii takdirde, kendisini Nebiye hibe eden mmin kadn, dier mminlere deil sana mahsus olmak zere (hell kldk).[35]     

Allahu Telann u sz de buna rnektir: وَمِنْ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ     Gecenin bir ksmnda uyanarak sana mahsus nafile olmak zere namaz kl.[36]

Ona ait mutlak hitap mmetine hitap olmayp bilakis ona has olsayd, burada hitab ona tahsis etmeyi aklamaya ihtiya olmazd.

 

 

Nebinin mmetinden Birisine Hitab mmetine Hitaptr:
 

Rasuln mmetinden birisine yapm olduu her hitap, mmetinin tamamna hitaptr. Zira o hitap, o ahsa tahsis edildiine dellet eden bir husus gemedike geneldir.

Buna delil Allahu Telann u szdr: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ   Biz seni ancak btn insanlara ... gnderdik.[37]

Ve Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szleridir:    بُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً و nsanlarn tamamna gnderildim.[38]   الأحْمَرِ وَالأسْوَد إلى وبعثت  Ben krmzsna siyahna gnderildim[39]      

Sahabeler, olaylarn hkmleri hakknda, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin mmetin fertleriyle ilgili olarak hkm verdii hususlara mracaat etmekte icm etmilerdir. Buna rnek, zina haddinde Miz ile ilgili olarak verilen hkme mracaat etmeleridir. Yetkili olmak konusunda Buru binti Vk kssasna mracaat etmeleridir. Mecusilere cizye koymak hususunda Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Hicr Mecusilerine cizye koymasna mracaat etmeleridir.

Ayrca Rasul, mmetinden muhatab ahsa has hitabn, o ahsa has olduunu aklamtr. Buna rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin, Ebu Brdeye yeniden kurban etmek hakkndaki u szdr:     ضح بها ولا تصلح لغيرك   Sen kurban et. Senden baka kimseye uygun olmaz.[40] Koarak namazda safa dhil olmasndan dolay Ebu Bekreye syledii u szdr:  زَادَكَ اللَّهُ حِرْصًا وَلا تَعُدْ  Allah, hrsn artrsn. Bir daha tekrarlama.[41]     Huzeymeye, tek bana ahitliini kabul etmeyi tahsis edii de buna rnektir. [42]

Hkm bir tek ahsa sylenmesi ile mmete de sylenmi olmasa idi, tahsis iin tahsise ihtiya olmazd.

 

Rasul Vastasyla Gelen Hitabn Genelliine Rasulde Dhil Olur:
 

Hitap, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem vastasyla Allahu Tealann u szleri ile gelmitir:  يا أيها الذين آمنوا Ey iman edenler! يا أيها الناس Ey insanlar! فاتقون يا عبادي Ey kullarm!  Bana kar takval olun.  

Onun genelliine Rasul de dhil olur. Bu ayetler gibi, balangcnda Rasuln mmetin bir iiyle emrolunmad her mutlak olarak gelen hitaba Rasul de dhildir. nk bu sgalar; her insan, her mmin, her kul iin geneldir. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem; insanlarn, mminlerin ve kullarn efendisidir. Nbvvet, bu isimlerin (insan, mmin, kul isimlerinin) ona verilmesinden onu dar karc deildir. Dolaysyla onu bu genelliklerden dar karc olmaz. Zira Rasul, sahabelere bir ey emredip onu yapmayarak ona aykr davrandnda, sahabeler ona; Neden onu yapmadn? diye soruyorlard. Onlar, kendilerine emredilen hususa onun da dhil olduunu idrak etmeselerdi ona yle sormazlard.

Buna rnek, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yaplan u rivayettir:    O SallAllahu Aleyhi VeSSellem sahabelere hacc iptal edip Umre yapmalarn emretti. Kendisi iptal etmedi. Bunun zerine onlar ona yle dediler: Bize iptal etmeyi emrettin, sen iptal etmedin. Rasul, onlarn, o emre kendisinin de dhil olduuna dair anlaylarn yermedi, fakat belirli bir mazerete dikkati ekti. yle dedi:   إِنِّي قَلَّدْتُ هَدْيِي   Ben kurban kesmekle sorumlu klndm.[43]   u da rivayet edildi:   لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً     Ben iimden srtm dndm eyi zerime alsaydm, kurbanl ileri srmezdim, onu umre yapm olurdum.[44]

u dorudur: Bir takm hkmler Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme has klnmtr ve mmet onlarda Rasule ortak klnmamtr. ki rekat Sabah namaz snnetinin, Duh namaznn, Kurban namaznn Rasule farz klnmas, zektn ona haram klnmas; veli, mehir, ahitler olmakszn nikhlanmann ona mubah klnmas v.b. zellikler.

Ancak bu zellikler, onu teklifi hkmlerle muhatap olmak noktasnda mmetten ayr klmasna dellet etmez. Hitabn genelliklerinden onun darda kalmasn gerektirmez. Grmyor musun? Hayzl, hasta, yolcu ve kadna, bakalarnn dhil olmad bir takm hkmler has klnmtr. Buna ramen, onlarn bu zelliklerinden dolay hitabn genelliinden tahsis edilmi olmalar onlar hitabn genelliklerinden dar kartmamaktadr.


[1] Nisa: 11

[2] Tirmizi, K. Buyu, 1187

[3] Enbiya: 98

[4] Tabern, El-Kebrde rivayet etti

[5] Enbiya: 101

[6] Ankebut: 31-32

[7] Mslim

[8] Ahmed b. Hanbel, Ms. Basriyyn, 18941

[9] Nur: 2

[10] Maide: 38

[11] sra: 33

[12] Bakara: 278

[13] Nisa: 29

[14] Maide: 95

[15] Nesei, K. Vesy, 2381

[16] Mslim, K. Nikh, 2518

[17] Mslim

[18] sra: 32

[19] Nur: 63

[20] Nisa: 23

[21] Maide: 3

[22] Maide: 38

[23] Mslim, Ahmad b.Hanbel

[24] Ahmad b.Hanbel

[25] Ahmed b. Hanbel, 14481

[26] Ebu Davud

[27] Tirmizi, K. Tahrat, 61

[28] Tirmizi, K. Tahrat, 64

[29] Buhari, K. lm, 131

[30] Tirmizi, K. Tahrat, 64

[31] Buhari, K. Buyu, 2032

[32] Buhari, K. Megz, 4073

[33] Talak: 1

[34] Ahzab: 37

[35] Ahzab: 50

[36] sra: 79

[37] Sebe: 28

[38] Nesi, Cbir yoluyla tahri etti

[39] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ben Him, 2606

[40] Mslim

[41] Buhari, K. Ezn, 741

[42] Buhari

[43] Mslim, K. Hac, 2162

[44] Nesei, K. Menskl Hac, 2664