HUSUS / ZEL OLU


Husus/zel ve tahsis tek manadr. Tahsis, lafzn kapsad hususlarn bazsn kapsam dna karmaktr. Tahsis ancak ierisinde mul manas tasavvur edilen hitapta yani umumda/genellikte vukuu bulur. Onun iin, ona umumun tahsisi denir. Tahsis, ierisinde mul/kapsamak manas tasavvur edilmeyen herhangi bir hitapta meydana gelmez. Nitekim Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin, Ebu Burdeye; ضح بها ولا تصلح لغيرك   Sen kurban et. Senden baka kimseye uygun olmaz[1] sznde tahsis dnlmez. nk tahsis; lafz, umum/genel olu cihetinden, husus olu cihetine evirmektir. Kendisinde genellik olmayanda bu evirme dnlmez.

Tahsisin caiz oluuna delil, onun genel emirlerden vukuu bulmasdr.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ Mrikleri ldrn.[2]   Bundan zimmet ehli hari tutulmutur.

Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا    Hrszlk yapan erkek ile hrszlk yapan kadnn ellerini kesin.[3] Bundan nisaba ulamayann ve korunmam (saklanmam olann) v.b. alnmas hari tutulmutur.

 Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ    Zina eden kadn ve erkee her birisine yz sopa vurun.[4]    Bundan muhsn/evlilik yapm olan hari tutulmutur. Zira o recm edilir.

Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الإنثَيَيْنِ   ocuklarnz hakknda Allah yle emrediyor: Erkee iki diinin pay kadar veriniz.[5] Bundan kfir ve vrisin katili olan hari tutmutur.

te byle, bir ok nss genel olarak gelmitir ve tahsis edilmitir. Bu da tahsisin Kitap ve Snnette vaki olduuna ve caiz olduuna dair bir delildir.

 

Genel Olann Tahsis Edilmesi Delilleri:
 

Tahsise dellet eden muttasl/balantl olabilir, munfasl/balantsz olabilir. Muttasl, kendisi bizzat bamsz olmaz. Bilakis, genelin ierisinde zikredildii lafza balantl olur. Munfasl ise, onun tersidir. O bizzat kendisi bamsz olur.

Yani tahsise dellet eden; ya tahsis edilmekte olan genele baml olarak tahsis edatlarndan bir edat ile olur. Mesela; istisna gibi. Bu ise muttasl tahsistir. Ya da genel nsstan bamsz olan baka bir nss olur. Mesela; zina edene sopa vurmann, Rasuln muhsan zaniyi recm ettirmesini tespit eden baka bir nss ile muhsan olmayan zaniye tahsis edilmesi gibi. Bu ise munfasl tahsistir.

Muttasl tahsis drt eittir: stisna, art, sfat, gaye.

 

stisna le Tahsis:
 

stisna ile tahsis,  إلا  ya da benzeri istisna edatlarndan sonra gelen hususu, onlardan nce geen husustan hari tutmaktr. stisna edatlar;  إلا  غير ، سور ، خلا ، حاشا ، عدا ، ما عدا ، ما خلا ، ليس ، لا يكون  Bu sgalarn banda  إلا  gelir.

stisnann shhat art, kendisinden istisna edilene, aralarna ya da muttasl hkmne bir ayrc katmakszn gerekten bal olmasdr. Her ne kadar nefesin kesilmesiyle bir ayrt edici ikisinin arasna katlm olsa da, hakknda konuulann ilk sznn bitmesinden sonra rfen onu getiren saylmamas muttasl hkmdr. Dolaysyla istisna ile istisna edilen arasna bir ayrt edici katldnda, istisnadan saylmaz.

bni Abbasn munfasl istisnann shhati ile ilgili u szne gelince: Bir ay zamann gemesi istisna artdr. u kii gibi: Bir eye yemin ediyor, sonra;  bir ay sonra inaallah diyor. Yemini bozulmamtr.   Bunu Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet edilen u husus geersiz klyor:    مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ  Kim bir eye yemin ederse, sonra da ondan daha hayrlsn grrse, hayrl olan yerine getirsin ve yemininin kefaretini desin.[6]    Bir baka rivayette:    فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ Yemininin kefaretini deyip hayrl olan yerine getirsin.[7]

Bu istisna sahih olsayd, yemini bozmamak ve birr/iyilikte hayr dnldnde yemin eden iin en emin yol olduu iin Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem ona ynlendirirdi. nk Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem sadece kolaylatrmay, basitletirmeyi kast eder. stisna ise, kefareti yerine getirmekten daha kolaydr. Ona ynlendirmemesi, bn Abbasn sznn shhatli olmadna dellet eder.

Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yaplan u rivayete gelince:  وَاللَّهِ لَأَغْزُوَنَّ قُرَيْشًا ثُمَّ سَكَتَ ثُمَّ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ    Allaha yemin olsun ki, kesinlikle Kurey ile savaacam. Sonra sustu ve sonra da yle dedi: Allah dilerse.[8]   Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin burada skt etmesi, balanty koparmayan skt olarak yorumlanr. Zira ondan, hadisi kestii ya da baka bir ite megul olduu ya da meclisi terk ettii rivayet edilmedi ki fasl/ayrcnn olduu sylenebilsin. Ondan sadece sustuu, sonra da inaAllah dedii rivayet edildi. Bu da onun balanty bozmayan bir skt olduuna dellet etmektedir.

 

artla Tahsis:
 

art; varl iin sebep olmayan ve sebebe dhil olmayan tarzda yokluu herhangi bir hususun yokluunu gerektiren husustur. Baka bir ifade ile art, yokluu olmamay gerektiren, varl olmay gerektirmeyen husustur. Abdestin namazn shhatinde art olmas gibi. Zira abdestin yokluu, namazn yokluunu gerektirir. Fakat abdestin varl namazn varln gerektirmez. nk abdest, namazn varl iin sebep deildir ve sebebe dhil deildir.

artla tahsisin kural, art sgalarndan birisi szn bana geldiinde; gelmediinde szde kalan hususu o szden dar karr. Yani art; olmadnda szn kapsamnda olan hususu szden dar karr. u szde olduu gibi:  أكرم المجاهدين إن فتحوا الحصن  Mcahitlere ikramda bulun. Eer kaleyi fethederlerse. Eer; إن sgas olmasayd, ikram etmek, btn mcahitler iin genel olurdu. Fakat إن in baa getirilmesi, kaleyi fethetmeyenleri ikramdan hari tutmaktr. Eer kaleyi fethetmezlerse, onlar hari tutuldu.

art sgalarna gelince; onlar oktur. إن   إن ، إذا ما ، أينما ، وحيثما ، مهما ، من ... Bu sgalarn hepsinin banda art sgas (إن) gelmektedir. nk o harftir, onun dnda kalanlar isimlerdir. simlere ait manalarn ifade edilmesinde asl olan sadece harftir. nk o, btn art sgalarnda kullanlr.

Bu sgalar hakknda artn shhat art ise; artn art ve art koulan arasna bir ayrt edici katlmakszn gerekten art koulana muttasl/bitiik olmasdr. Balantnn devam etmesiyle birlikte; artn, art koulann nnde olmas arkasnda olmas mmkndr.

 

Sfat le Tahsis:
 

Genel, bir sfatla beraber olursa, o genel o sfatla tahsis edilip o sfatn dnda kalanlar o genelden hari tutulur.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznde olduu gibi:  فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ     Saime/otlayan her deveye krk st veren yavrusu (zekt) vardr.[9]   سائمة otlakta beslenen sz, إيل   deve genel lafzna bititirilmitir. Bylece bu szn, btn develeri kapsar iken, سائمة otlakta beslenen lafz olan sfat ile birletirilmesi, develer lafzndan otlakta beslenmeyenleri, yani ahrda yem ile beslenenleri hari tutmaktadr. Bu da ahrda yem ile beslenen hayvanlarda zektn olmadna dellet etmektedir. Bylece sfat, geneli tahsis etmi olur.

Sfat ile tahsisin shhat art; sfatn vasfedilene muttasl/bitiik ya da muttasl hkmde olmasdr.

 

Gaye le Tahsis:
 

Gaye sgas u iki lafzdr:  إلي  -  حتى  Bunlardan herhangi birisi, genel szn bana geldiinde, o szden onlardan sonrakileri hari tutar. Dolaysyla onlardan sonrakilerin hkmnn ncekilere muhalif olmas zorunludur.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ...Sonra akama kadar orucu tamamlayn.[10]  

Dolaysyla  إلي dan sonra gelen  الليل Gecenin, akamn hkm, ondan ncekinin hkmne muhaliftir.

Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ  Yzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi ykayn.[11]   (إلي)dan sonra gelen dirseklerin hkm ondan ncekine muhaliftir. v.b. 

Bylece hkm  (إلي)dan ncekine tahsis edilir, sonraki hkmn haricinde tutulur.

 

Munfasl Delillerle Tahsis:
 

Munfasl/bamsz delillerle tahsis ancak semi/vahye dayal deliller ile olur. nk tahsis edilen genel, ancak semi delilin getirdii bir lafzdr. Dolaysyla o ancak bir semi delil ile tahsis olur.

Semi deliller ise; Kitap, Snnet, Sahabelerin icms, lleti Kitap ve Snnetten alnan Kyas. Bu drt delilden bakas, tahsis delillerinden saylmaz. Genel olann, akli delil ile tahsis edilmesi caiz olmaz. Buna delil unlardr:

1-Tahsis; lafzn kapsamna girenin bazsn ondan hari tutmaktr. Lafzn manaya delaletinde ise ancak dile gre ve eriata gre lafzn manasndan konuann kast vardr. Yani dile ve eriata gre lafzn kendisine dellet ettii husus vardr. Akln bununla ilgisi yoktur. Dolaysyla, akl gelip lafzn kendisine dellet ettii manadan baka bir manaya istisna ettiinde, lafzn manas dil bakmndan dellet edilenlerden akl ile hari tutulmu olur ki bu doru deildir. nk lafzn manasna delletinde ancak dile bavurulur, akla deil. Dolaysyla akln tahsis edici olmas doru deildir.

2-Tahsis, beyandr. O da teriidir. er nss vahiyle gelmitir. Dolaysyla onu ancak vahiyle gelen bir ey aklar. Zira vahiyle geleni, dilin kendisine dellet ettiinden bakasna uygun olarak beyan etmek akla terk edilirse, akla eriat koyma hakk verilmi olur ki bu caiz olmaz. nk eriat ancak Allahu Telaya aittir. Onun iin beyan ve aklanann vahiyle gelenden olmas kanlmazdr. Akln vahiyle geleni aklayc olmas doru olmaz. Dolaysyla akln tahsis edici olmas doru olmaz.

3-Tahsis, genelin bir cz iin nesh etme mesabesindedir. nk tahsis hkm genel olutan evirmekte, bazsnda o hkm iptal edip yerine baka bir hkm koymaktadr.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ  Zina eden kadn ve erkee her birisine yz sopa vurun.[12]    

Bu sz, evlilik yapm iin ve muhsan olmayan iin bir hkmdr. Tahsis gelip bu hkm muhsan olan hakknda iptal edip ona baka bir hkm olan recm hkmn koydu. Nesh ise akl ile olmaz. Aksi halde, her akla, herhangi bir er hkm iptal etmesi caiz olurdu. Tahsis de ayn ekildedir, akl ile tahsis yaplmas caiz olmaz.

Akln tahsis edici oluuna Allahu Telann u szn delil getirmelerine gelince; وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً    Yoluna gc yetenlerin o evi (Kbeyi) haccetmesi, Allahn insanlar zerine bir hakkdr.[13]  

ocuk ve mecnunun insanlardan olmasna ramen, genel olutan kast edilenlerden olmamalarn akl gerekli klmaktadr. nk akl bu ikisinin mkellef klnmalarnn mmkn olmadna dellet etmektedir. Dolaysyla ayetin genelliini tahsis eden olmaktadr denilmektedir.

Bu, akln tahsis edici bir delil olmaya uygun olduuna dair hccet olmaya uygun deildir. Zira ocuk ve mecnun hakknda rinin hitab engellenmemitir, onlarn mkellef klnmalar da imknsz deildir. Bunun delili o ikisinin; cinayetin diyetleri, telef edilenlerin deerlerinin tazmini, mallarnda zekt vaciblii hitaplarnn kapsamnda olmalardr.

Dolaysyla yukarda geen ayetin genellii akl ile tahsis olmamtr, ancak u hadisle tahsis olmutur:  رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَبْلُغَ وَعَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنِ الْمَعْتُوهِ حَتَّى يَبْرَأَ   Kalem kiiden kaldrld: 1- Bulua erinceye kadar ocuktan, 2- Uyanncaya kadar uyuyandan, 3-yileesiye kadar deliden.[14]

Bazlarnn bu hususta Allahu Telann u szlerini delil getirmelerine gelince:  اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ  Allah her eyin yaratcsdr.[15]  وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ    O her eye kadirdir.[16]    

Denilmektedir ki; Allah da  كل شيء  lafznn dil bakmndan genellii kapsamndadr. Hlbuki Onun zat ve sfat, yaratc olmayan ve Ona ait g yetirilen eyler deildir. nk zatndan dolay vacibul kadim olann yaratlmas ve g yetiren olmas akln gerei olarak imknszdr. Dolaysyla Allahn zat ve sfat akln gereklilii delleti ile lafzn genelliinden hari tutulmu olur. Bylece akl bu ayetlerin genelliini tahsis edici olur.

Bu ayetler rnei ile yaplan bu delillendirme ileri srlmez. nk bu ayetler, akidelerle alakaldr, er hkmlerle alakal deil. Akidelere akl ile delil getirilir, eriatla delil getirilir. Esas itibar ile eriata itikat etmenin delili akldr. Bunun iin akln akidelerde delil olmas uygun olur. Dolaysyla o ayetlerin anlalmasna da delil olmas uygun olur. Akln akidelerde tahsis edici olmas uygun olur.

er hkmlere gelince; onlar rinin kullarn fiilleriyle alakal hitabdr. Dolaysyla onlarn delilinin ancak vahiyle gelen olmas uygun olur. nk er hkmler rinin hitabdr. Dolaysyla delillerin riden gelmesi yani vahyin getirdiinden olmas kanlmazdr. Ayn ekilde onlarn tahsis edicisinin de vahyin getirdiinden olmas kanlmazdr. nk o da bir er hkmdr. Zira o da rinin hitabdr. Dolaysyla riden gelmesi yani vahyin getirdiinden olmas kanlmazdr. Bunun iin akln er hkm iin tahsis edici olmas uygun olmaz. nk o riden gelmedi ve vahyin getirdiinden de deildir. Buna binaen o ayetler, er hkmler hakknda ileri srlmezler. nk o ayetler akidelere hastr.

 

Kitabn Kitapla Tahsisi:
 

Kitabn kitapla tahsisi mmkndr. nk onlardan her biri lafz ve mana olarak vahiyle gelmitir. Dolaysyla birisinin dierine tahsis edici olmas uygun olur. phesiz ki Kur'ann Kur'anla tahsisi Kur'anda fiilen vukuu bulmutur.

Buna rnek Allahu Telann u szdr: وَأُوْلاتُ الأحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّGebe olanlarn bekleme sresi ise, yklerini brakmalardr[17]

Bu ayet, Allahu Telann u szn tahsis edici olarak gelmitir: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا     Sizden lenlerin, geride braktklar eleri, kendi balarna (evlenmeden) drt ay on gn beklerler.[18]

Bir rnek de Allahu Telann u szdr: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ   Daha nce kendilerine Kitap verilenlerden iffetli kadnlar da ...[19]   

Bu ayet, Allahu Telann u szn tahsis edici olarak gelmitir:   وَلا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ man etmedike mrik kadnlarla evlenmeyin.[20]

Bylece, Kitabn Kitapla tahsisinin fiilen vukuu bulmu olmas, Kitabn Kitapla tahsisinin caiz oluuna delildir.

Allahu Telann u szne gelince; لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ nsanlara kendilerine indirileni aklaman iin ...[21]   

Allahu Telann Rasule hitaben sylemi olduu bu szde Kitabn Kitapla aklanmasna engel olan bir husus yoktur. Zira hepsi de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem vastas ile gelmitir. Dolaysyla Rasuln tahsis edici ayeti zikretmesi, ondan bir beyan olur. Rasuln beyan edici olarak vasfedilmesinin, beyann onun vastas ile geliyor oluuna hamledilmesi gerekir. Rasul vastas ile gelenin Kitap ya da Snnet olmas, Allahu Telann u sznn genelliine muvafk der:   وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ   Sana Kitab her ey iin bir aklama olarak indirdik.[22] Dolaysyla bu szn gerei; Kitapta olan her hususun  شيئا    ey olmas nedeni ile Kitabn, Kitapta olan her husus iin bir beyan edici olmasdr.

 

Kitabn Snnet le Tahsisi:
 

Kitabn, -ister mtevatir olsun, ister haberi ahad olsun- Snnet ile tahsisi caizdir. nk onlardan her birisini de vahiy getirmitir. Dolaysyla vahiyle gelen bir hususu yine vahiyle gelen bir husus tahsis etmi olur. Bylece onlardan her biri dieri iin tahsis edici olur.

Nitekim Kur'ann Snnetle tahsisi fiilen vukuu bulmutur.

Buna rnek Allahu Telann u szdr: يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الإنثَيَيْنِ  ocuklarnz hakknda Allah yle emrediyor: Erkee iki diinin pay kadar veriniz.[23]    

Allahn bu sz, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ile tahsis edilmitir:    الْقَاتِلُ لا يَرِثُ    Katil varis olamaz.[24]

Bir baka rnek de Allahu Telann u szdr: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ     Zina eden kadn ve erkee her birisine yz sopa vurun.[25]    Allahu Telann bu sz de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Maizi recm ettirmesi ile tahsis edilmitir.

Ayrca sahabelerin Rdvanullahi Aleyhim, Kitabn Snnet ile tahsisinin caiz olduuna dair icms olumutur. Zira Allahu Telann u; وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ    Bunlardan bakasn nikhlamanz size hell klnd[26]  sz, Ebu Hureyrenin Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem den rivayet ettii u sz ile tahsis edilmitir:   لا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَلا عَلَى خَالَتِهَا     Kadn, halas veya teyzesi zerine nikhlanmaz.[27]

Allahu Telann Nisa suresi 11. ayetteki szn Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szleri ile tahsis etmitir: لا يَرِثُ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ وَلَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ     Kfir Mslmana, Mslman da kfire varis olmaz.[28]   الْقَاتِلُ لا يَرِثُ   Katil varis olamaz.[29] 

 Ebu Bekirn, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yle dediini rivayet etti: لا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ     Biz miras brakmayz. Bizim arkada braktmz sadakadr.[30]

Allahu Telann u;  وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ   Allah, al-verii hell kld[31] sz, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet edilen dirhemi iki dirhem ile satmay yasakladna dair rivayet tahsis etmitir.

Allahu Telann u; وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ ...   Hrszlk yapan erkek ile hrszlk yapan kadnn ...[32] sz, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ile tahsis edilmitir:   لا قَطْعَ إِلا فِي رُبُعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا        Drt dinar ve fazlas olmadka el kesme yoktur.[33]

Allahu Telann u;  فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ   Mrikleri ldrn[34] sz, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet edilen Hicr mecusileri hakknda syledii u sz ile tahsis edilmitir:   سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ   Onlar hakknda Ehli Kitap hakkndaki uygulamay uygulayn.[35]

eitli ekillerde benzeri birok rnek vardr. Sahabelerin bu yaptklarn eletiren bir sahabe yoktur. Dolaysyla bu icmdr.

Btn bunlara binaen, Kitabn Snnet ile tahsis edilmesi eriata gre caiz olmaktadr.

 

Kitabn Sahabenin cmas le Tahsisi:
 

Sahabelerin icms, er bir delilin varln gsterir. Zira sahabeler, bir hkmn er bir hkm olduuna dair icm ettiklerinde, bu demektir ki onlarn o hkme dair bir delilleri vardr, delili rivayet etmeksizin hkm rivayet etmilerdir. Dolaysyla bu delilin rivayeti gibidir. Onun iin sahabelerin icms; o hususta bir er delilin olduunu yani onlarn Rasulullahn onu sylediini iittiklerini, ya da yaptn veya hakknda skt ettiini grdkleri bir er delilin olduunu gsterir. Dolaysyla bu, Snnet trndendir. Onun iin Snnet muamelesi grp rivayetle alnr. Mademki mesele byledir, o halde Kitabn sahabe icms ile tahsisi caizdir.

Nitekim Kur'ann sahabe icms ile tahsisi fiilen vukuu bulmutur. Buna rnek, zina iftirasnda bulunanlar hakknda Allahu Telann u szdr:  فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً  Onlara seksen sopa vurun.[36]   Allahu Telann bu sz, onun hr olanlara tahsis edilip kle olanlar iin zina iftiras haddinin yarya indirilmesi, sahabe icms ile tahsis edilmitir. Vukuu bulmu olmas, caiz oluun delilidir. Dolaysyla bu; Kitabn, sahabe icms ile tahsisinin eriata gre caiz olduuna dellet eder.

 

Kitabn Kyasla Tahsisi:
 

Muteber kyas, illeti eriatla gelen kyastr. Yani illeti Kitap, Snnet ve Sahabe icmsndan alnm olan kyastr. lleti eriatta gememi olan kyas, er kyas saylmaz. Kyasn illeti Kitap, Snnet ve Sahabe icmsndan getiine gre; Kitap, Snnet ve Sahabe icmsnda tahsis de caiz olduuna gre; Kitabn illeti, Kitap veya Snnet veya Sahabe icmsnda geen kyasla tahsisi caiz olmaktadr. Kitabn; Kitapla, Snnetle ve Sahabe icms ile tahsisinin caiz oluuna ait delillerin gemi olmasndan dolay, bunlara binaen Kitabn, illeti eriatta gemi olan kyas ile tahsisi caiz olmaktadr.

 

Snnetin Kitapla Tahsisi:
 

Snnetin umumunun Kur'ann hususu ile tahsis edilmesi caiz olur. nk onlardan her ikisi de vahiyle gelmitir. Dolaysyla vahiyle gelen, vahiyle geleni tahsis etmi olur. Bylece onlardan birisinin dieri iin tahsis edici olmas sahih olur.

Her ne kadar Kur'an, lafz ve mana olarak vahiyle gelmi olup Snnet sadece mana olarak vahiyle gelmi olsa da, tahsis manayla alakaldr, lafzla deil. Dolaysyla Snnetin lafznn Rasulden olmas buna etkili olmaz. Zira Allahtan vahyedilen manann tahsis edici olmas sahih olur.

Ayrca Allahu Tela yle buyuruyor: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ Kitab sana her ey iin bir aklama olarak indirdik.[37] 

phe yok ki; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Snneti de her ey kapsamndadr. Zira Rasuln Snneti de bu ayette iaret edilen umuma dhil olmaktadr. Dolaysyla Kur'ann Snnet iin aklama olmas sahih olur. Tahsis eden, aklayandr. Bylece Kur'ann Snnet iin tahsis eden olmas caiz olur.

yle denilebilir: Allahu Tela Rasule diyor ki;   وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ    Onlara indirileni aklayasn diye Biz sana zikri indirdik.[38]   Bylece Allahu Tela Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemi indirilen Kitap iin beyan edici kld. Bu ise ancak Snnet ile olur, bu da tahsisin ancak Allahtan deil Rasulden yani Kur'andan deil Snnetten olduuna dellet etmektedir.

Buna cevap yledir: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin, kendisine indirilen iin beyan edici olmas vasf, onun vastasyla Kur'andan gelenle Snneti aklamasna engel tekil etmez. nk Snnet, Allahu Teladan indirilmitir, Kur'anda Allahu Teladan indirilmitir. Dolaysyla Rasuln kendisine Snnetten indirileni, kendisine Kur'andan indirilen ile aklamas caiz olur.

Bunlara binaen, Snnetin Kur'anla tahsis edilmesi caiz olmaktadr.

Nitekim Hudeybiye Anlamasnda u gemitir: Bizden size senin dinine girmi olsa da- hibir kimse gelmeyecek. Gelen olursa onu bize iade edeceksin.[39]  Hibir kimse genel bir tabirdir. Erkei de kadn da kapsar. Yani Snnet burada Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin ikrar ile erkek olsun kadn olsun Kurey^ten gelen herkesi iade etmeyi vacib klmtr.

Sonra Allahu Teala Kitabnda u ayeti indirmitir: يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمْ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ  Ey iman edenler! Mmin kadnlar hicret ederek size geldii zaman, onlar imtihan edin. Allah onlarn imanlarn daha iyi bilir. Eer siz de onlarn inanm‎‏ kadnlar olduklarn renirseniz onlar kfirlere geri gndermeyin.[40]  

Bylece Kitap, kadnlar hari sadece erkekleri iade ederek Snneti tahsis etti.

 

Snnetin Snnetle Tahsisi:
 

Snnetin, -ister mtevatir olsun, ister ahad haber olsun- Snnet ile tahsisi caizdir. nk her ikisi de mana olarak vahiyle gelmitir. Dolaysyla birisinin dieri iin tahsis edici olmas sahih olur.

Nitekim Snnetin Snnet ile tahsisi bilfiil vukuu bulmutur. Buna rnek udur: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demitir:  فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ فَفِيهِ الْعُشْرُ  Semann/gn suladnda r vardr.[41]

Bu, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ile tahsis edilmitir:     لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ زَكَاةٌ    Be vesaktan az olanda zekt yoktur.[42]

Baka bir rnek de udur: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demitir:    لا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ    Sadaka/zekt, zengine ve alp kazanma gc olan kimseye hell olmaz.[43]   Bu, Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ile tahsis edilmitir:    لا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلا لِخَمْسَةٍ لِعَامِلٍ عَلَيْهَا أَوْ رَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ أَوْ غَارِمٍ أَوْ غَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مِسْكِينٍ تُصُدِّقَ عَلَيْهِ مِنْهَا فَأَهْدَى مِنْهَا لِغَنِيٍّ    Zekt u be zengin kimseye helal deildir: Zekt ilerinde alan, mal ile zekt maln satn alan, borlu olan, Allah yolunda savaan, kendisine zekt verilen fakir komusunun o zekt malndan kendisine hediye ettii zengin kimse.[44]

 

Snnetin Sahabe cmas ve Kyas le Tahsisi:
 

Snnetin sahabe icms ile tahsisine gelince: Kur'ann sahabe icms ile tahsisinin caiz oluu yukarda anlatlmt. Snnetin sahabe icms ile tahsisi de ayn ekilde caizdir. Zira Kur'an tahsis etmesi caiz olann Snneti tahsis etmesi de caizdir.

Sahabe icms, delilin varln gsterir. Dolaysyla o da vahyin indirdiindendir, o halde vahyin getirdiini tahsis etmesi doru olur.

Kyasa gelince: Kyasn illeti ya Kur'anda geen ya da Snnette geen olur. Dolaysyla onun illeti Kur'anda gemi ise, kyasn tahsisi Snnetin Kur'anla tahsisi olur ve bu caizdir. Eer illeti Snnette gemi ise, o zaman onun tahsisi, Snnetin Snnetle tahsisi olur ki bu da caizdir. Bundan dolay Snnetin kyasla tahsisi caiz olur.

 

Mantukun Mefhumla Tahsisi:
 

Mantukun mefhumla tahsisi caizdir. Mefhum ister muvafaka mefhumu kabilinden olsun ister ise mefhumu muhalefet kabilinden olsun fark etmez. nk daha nce anlatld gibi mefhum, hccettir. Genel de hccettir. kisi atrsa, genel olann mefhum ile tahsisi vacib olur, ilk delili ihmal etmek gerekmez.

Buna rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:     إِنَّ الْمَاءَ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ إِلَّا مَا غَلَبَ عَلَى رِيحِهِ وَطَعْمِهِ وَلَوْنِهِ   Suyu ancak kokusunu, rengini ve tadn deitiren eyler kirletir.[45]    Bu hadisin mantuku; deiim olmadka, suyu ister iki kulle olsun, isterse olmasn- hibir eyin kirletmediine dellet etmektedir. Zira hadisin mantuku; okluu, azl, akar, durgunu kapsamaktadr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ise;   إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لا يحمل خبثا    Su iki kulleye ulatnda pislik tamaz.[46]     Bu hadisin mefhumu, birinci hadisin mantuku iin tahsis edici olmaktadr.

Bir baka rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:    وَفِي الْغَنَمِ مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ   Koyunlar krk ile yz yirmi arasnda olduklar zaman, bir koyun vermek gerekir.[47]   Bu hadisin mantuku, koyunlarn hepsinde zekt vermenin vacib olduuna dellet eder, nk geneldir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz ise; وَفِي الْغَنَمِ السائمة زكاة  Saime/otlayan koyunlarda zekt vardr.[48]          Bu hadisin mefhumu, ahrda beslenen koyunlarda zekt olmadna dellet eder. Dolaysyla ikinci hadis, mefhumu ile zektn vacibliinden ahrda beslenen koyunlar kartarak, birinci hadisin mantukunun genellii iin tahsis edici olmaktadr.


[1] Mslim

[2] Tevbe: 5

[3] Maide: 38

[4] Nur: 2

[5] Nisa: 11

[6] Mslim, K. mn, 3115, Ahmed b.Hanbel

[7] Nesei, K. mn ven Nuzr, 3721

[8] Ebu Davud

[9] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ensr, 20577

[10] Bakara: 187

[11] Maide: 6

[12] Nur: 2

[13] Ali mran: 97

[14] Ebu Davud, K. Hudud, 3825

[15] Zmer: 62

[16] Maide: 120

[17] Talak: 4

[18] Bakara: 234

[19] Maide: 5

[20] Bakara: 221

[21] Nahl: 44

[22] Nahl: 89

[23] Nisa: 11

[24] bn Mce, Tirmizi- K. Ferid, 2035

[25] Nur: 2

[26] Nisa: 24

[27] Mslim, K. Nikh, 2518

[28] Ahmed b.Hanbel

[29] Tirmizi, K. Ferid, 2035

[30] Buhari, Mslim

[31] Bakara: 275

[32] Maide: 38

[33] bn Hibbn, Tabern-El Evstda, Malik- K. Hudd, 1323

[34] Tevbe: 5

[35] Malik, K. Zekt, 544

[36] Nr: 4

[37] Nahl: 89

[38] Nahl: 24

[39] Buhari

[40] Mmtehine : 10

[41] Buhari, K. Zekt, 1388

[42] Ebu Davud, K. Zekt, 1333

[43] Tirmizi, K. Zekt, 589

[44] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. Mkessirn, 11113

[45] bn Mce

[46] Dremi, K. Tahrat, 725

[47] Buhari, Ahmed b. Hanbel, 4405

[48] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ensr, 20577