4- MCMEL BEYAN - MBEYYEN


Mcmel:
 

Mcmel; sylendiinde kendisinden belirli bir ey anlalmayp birisinin dierine meziyeti olmayan birden fazla hususun anlald lafzdr. Ya da o, delletinin ve delaletinden kast edilen hususun ak olmad lafzdr.

Mcmel, mterek mfred lafz da olabilir. Bu ya gne ve altn iin  العين Ayn denilmesi gibi, fail ve meful iin  المختار Muhtr denilmesi gibi farkl iki mana arasnda mterek lafz olur. Ya da temizlenme ve hayz iin  القرء Kuru denilmesi gibi zt iki mana arasnda mterek lafz olur.

Mcmel, mrekkeb lafz da olabilir. Allahu Telann u sznde olduu gibi:  أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ   Ya da nikh ban elinde bulundurann vazgemesi hali mstesna.[1]  Burada nikh ban elinde bulunduran tabiri veli ile e arasnda tereddtldr. Yani kast edilen veli midir yoksa e midir?..

Mcmel, zamirin kendisinden nce geene dnmesi hususundaki tereddt sebebi ile olabilir. u szde olduu gibi:  كل ما علمه الفقيه فهو كما عمله  Bu cmledeki  هو zamiri fakihe mi dnyor yoksa renilene mi dnyor tereddtldr.

Mcmel, lafzn eriatn rfnde, bize aklanmadan nce onu syleyenler nezdinde lgatte kendisi iin konulan anlamdan dar kartlmas nedeni ile olabilir.

Allahu Telann u szleri gibi:  وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ    Namaz kln ve zekt verin.[2] وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً    Yoluna gc yetenlerin o evi (Kbeyi) haccetmesi, Allahn insanlar zerine bir hakkdr.[3]

Bunlar, lafzn bizzat kendisi zel fiillerden kast edilene iaret etmesinden ve vacib olu bakmndan mcmel olmaktadr.

Lafzn delaletinden akla kavumam olmasndan kast edilen; ona lgat delaletinin, dilin konulmas ile mi yoksa eriatla m yoksa rfle mi olduunun akla kavumam olmasdr. Zira lafzn sylendiinde belirli bir ey anlalmayp birisinin dierine stnl olmayan birden fazla hususun anlalmas ancak Arapann, dilin konuluu veya eriat veya rf ile delaletine gredir.

Ancak kendisinden dilin konuluuna ya da eriata ya da rfe gre belirli bir ey anlalan lafz mcmel saylmaz. Yani dil ya da eriat ya da rf bakmndan delleti akla kavumu olan lafz mcmelden saylmaz.

Buna binaen hell klmak ve haram klmak ak seik somut eylerdir.

Allahu Telann u sznde olduu gibi: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ  Size anneleriniz ... haram klnd.[4] حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ Size l eti haram klnd.[5]

Bunlarda mcmel olma durumu yoktur. Zira Arap dili ehlinin rfne vakf olan ve Araplarn lafzlaryla ilgilenen herkes; حرمت عليك الطعام  والشراب Sana yemek ve imek haram klnd. حرمت عليك النساء Sana kadn haram klnd. szleri bakasna sylendiinde bunlardan hemen sadece yiyecek ve iecekten yiyip imenin haram oluunu, kadnla cinsi mnasebetin haram oluunu anlar. Hemen anlalan her hususta asl olan, onun dilin konulmas ya da kullanm rfnde hakikat olmasdr. Dile vakf olandan kast edilen Araplarn lafzlaryla ilgilenendir. Buna binaen burada حرمت Haram klnd lafznn manas vazh olur. Zira o, belirli bir hususa dellet edendir.

Yine Allahu Telann u sznde olduu gibi:  وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ Balarnz mesh edin.[6]   Burada da mcmellik yoktur. nk burada geen ب B harfi, ilsak/balamak, yaptrmak iindir. Bu, ban tamamn mesh etmeyi gerektirmez. Zira, به برص Onunla alaca oldu,  به داء Onunla hastaland derken, alacalanmann ve hastalanmann btn vcudunu kapsamas gerekmez. Ayn ekilde, امسح برأسك Ban mesh et sznde ban tamamn mesh etmeyi gerektirmez. Ayrca Araplarn ilsakn gerei ile ilgili imdiki kullanm da, tamamna ya da bir ksmna bakmakszn sadece mesh etmek ynndedir. Bunun iin baka birisine; امسح يدك بالمنديل Elini mendil ile mesh et dediinde lgat ehlinden kimse bu tabirden elini mendilin tamamna srmesinin gerekli olduunu anlamaz. Bilakis sadece mendili anlar, elini ister tamamna ister ise bir ksmna srer.

Ayn ekilde Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szlerinde de mcmellik yoktur: وَضَعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ      إن اللهAllah mmetimden hata, unutma ve zerinde zorlandklar hususlar(dan dolay hesaba ekilme) kaldrd.[7] لا صلاة إلا بوضوء Abdest olmadka namaz yoktur.[8] لا صلاة إلا بفاتحة الكتاب    Kitabn fatihasyla olmadka namaz yoktur.[9] لا صيام لمن لم يفرضه من الليل   Geceden orulu olmayann orucu yoktur.[10] لا نكاح إلا بولي وشاهدي عدل  Veli ve iki adil ahit olmadka nikh yoktur. [11]

nk bunlarn hepsi iktiza delleti kabilindendir. Onun iin delleti, dilin konuluu bakmndan aktr. Zira iktiza delleti, dilin konuluu ile ilgili olarak dil bakmndan lafzlarn delaletindendir. Dolaysyla mcmelden olmaz.

Ksaca, dilin konuluu bakmndan veya rf bakmndan veya eriat bakmndan dilin delaletlerinden birisi ile delleti akla kavumu olan her husus mcmelden saylmaz, mecaza hamledilir. Ya da bir karine ile anlalr. Ya da lafzn delaletinden veya manann delaletinden veya bakasndan alnr. Herhangi bir lafz hakknda bu mmkn olduu srece ondan mcmel olma durumu nefyedilir. Mcmelin dellet edileni; bir delleti olup delleti, vazh olmayan lafza hasredilir.  آتوا الزكاة   Zekt verin sz gibi. Zira bu sz beyana ihtiya duyulan bir mcmeldir.

 

Beyan ve Mbeyyen
 

Beyan, bir hususun kapallk/anlalmazlk alanndan aklk alanna kartlmasdr. Ya da beyan, delilden hsl olan ilim ya da zandr. Onun iin bazlar beyan delil olarak tanmladlar.

Allahu Telann u sz:  أقيموا الصلاة  Namaz klnz.  Bu sz mcmeldir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin fiili ile salat tarif ettiine iaret ettii u sz de bu mcmel iin bir beyandr:  وَصَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي   Beni nasl namaz klyor gryorsanz siz de yle namaz klnz.[12]

Allahu Tela yle dedi:   آتوا الزكاة Zekt verin.   Allahu Telann bu sz mcmeldir. Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u hakknda zekt verilen mallarn snflar hakkndaki baz hadisleri ise bu mcmel iin bir beyandr. Nitekim Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demitir:     مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحَ مِنْ نَارٍ    Kim altn ve gm sahibi olup da onlarn hakkn eda etmez ise Kyamet Gn ona ateten levhalar yaptrlacaktr.[13]

Ebu Bekir RadyAllahu Anhunun Enes RadyAllahu Anhuya  Bahreyn'e gnderdii zaman,  vermi olduu yazl talimatta yle gemektedir: Bu, Raslullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem'in Mslmanlara farz kld ve Allah'n da Raslne emretmi olduu zekt farizasdr. Mslmanlardan her kimden bu usulnce talep edilirse, derhal vermelidir. Kimden de belirtilenden fazlas istenirse vermesin:

1- 24 ve daha aa miktardaki deve iin koyun olarak vcib zekt, her be devede bir koyundur.....[14]

Mesrk hadisinde u gemektedir: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem Muz Yemen'e gnderdi ve ona: Her otuz srdan bir erkek veya dii buza (tebi'a), her krktan bir msinne (yetikin sr) almasn emretti."[15]

Ebu Musa ve Muaz RadyAllahu Anhum yoluyla rivayet ettii Ebu Burde hadisinde yle gemektedir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem o ikisini insanlara dinlerini retmeleri iin Yemene gnderdi. Sonra onlara sadece u drt husustan zekt almalarn emretti: Buday, arpa, hurma, kuru zm[16]

Btn bunlar mcmel iin beyandrlar. Bunun iin beyan, mcmeli aklayan delildir.

Mbeyyene gelince; Balangta kendi zat itibar ile bir beyana ihtiya duymayan hitap kast edilerek ona mbeyyen denilebilir. Beyana ihtiya duyup da hakknda beyann gelmi olduu husus kast edilerek de mbeyyen denilebilir. Kendisi ile kast edilen beyan edildiinde mcmele, tahsisden sonra genele, takyid/snrlamadan sonra mutlaka, kendisi ile kast edilen yne dellet eden hususla birletiinde fiile ve benzerlerine de mbeyyen denir.

Beyan, Allah ve Rasulden szl olur, Rasulden fiili olur. Allahu Teladan beyana rnek, Allahu Telann u szdr:  ...صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا       Sar renkli parlak tyl...[17]    Bu Allahu Telann u sz iin bir beyandr.   إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً  Allah bir sr kesmenizi emrediyor.[18]

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden szl beyana bir rnek, Beyhakinin tahri ettii u rivayettir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem sadece u on hususta sadakay/zekt farz kld: Deve, sr, koyun, altn, gm, buday, arpa, hurma, kuru zm, msr,.[19]     Bu sz, zekt farz klan ayetler iin beyandr.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden fiili beyana rnek, O SallAllahu Aleyhi VeSSellem salt/namaz ve hacc fiili ile tarif edip yle dediine dair rivayettir:  وَصَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي    Beni nasl namaz klyor gryorsanz siz de yle namaz klnz.[20]    خُذُوا عني مَنَاسِكَكُمْ Menasiklerinizi/haccn yapl eklini benden alnz.[21]

Zira Rasuln salt fiili, Allahu Telann;  وأقيموا الصلاة  Namaz klnz sz iin beyandr. Hacc fiili de Allahu Telann;   وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً    Yoluna gc yetenlerin o evi (Kbeyi) haccetmesi, Allahn insanlar zerine bir hakkdr[22]    sz iin beyandr.

Beyan, Rasulden sz ve fiille hsl olunca yani sz ve fiil beyanda birletiinde baklr; bir tek hkme delalette uyuursa, o ikisinden nce gelen beyandr. Kendisi ile kast olunann hsl olmasndan dolay ister fiili olsun ister kavli/szl olsun fark etmez. kincisi ise tekid olur. Sz ve fiil hkme delalette farkl olursa, u rivayetlerde olduu gibi:  Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem, hacc ayeti indikten sonra yle dedi:  من قرن حجا إلي عمرة فليطف طَوَافًا وَاحِدًا   Hacc, umre ile birletiren kimse, bir tek tavaf yapsn.[23]    Bir baka rivayette ise; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem hacc ve umreyi birletirdi, iki tavaf ve iki say yapt. Bu durumda baklr; onlardan hangisinin nce ve sonra olduu, szn m fiilin mi nce ve sonra olduu bilinmezse, sz alnr. Zira sz kendisi, Rasuln fiilinin aksine bizzat beyan edicidir. nk fiilin mcmel iin beyan oluu ancak u husustan birisi ile bilinir:

1-Kastnn zorunlu olarak bilinmesi. Yani onun beyan oluu ancak Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kastnn zorunlu bilinmesinin onunla beyann birletirilmesi olmakszn tamamlanmaz.

2-Rasuln, bu fiil belirli bir mcmel iin beyandr, demesidir.

3-Kendisi ile amelin gerekli olduu vakit mcmelin zikredilip, sonra onun iin beyan olmaya elverili bir fiil yapar, baka bir fiil yapmaz. Dolaysyla bu fiil o mcmel iin bir beyan olduu bilinir.

Bylece fiil, kendisi bizzat beyan olmaz. Sz ise kendisi bizzat beyan olur. Bunun iin sz alnr. Fiil ikinci tavafn mendub olmasna hamledilir.

Birisinin dierinden nce getii bilinirse baklr; eer sz nce geen ise, ikinci tavaf vacib olmaz. Nebinin fiili ikinci tavafn mendub olmasna hamledilir. nce geen fiil olursa sz; fiilin kendisine dellet ettii ikinci tavafn vacib oluunu nesh eden olur. Ya da ikinci tavafn mmetine deil de Rasuln kendisine vacib olduunun aklanmasna hamledilir.


[1] Bakara: 237

[2] Bakara: 43

[3] Ali mran: 97

[4] Nisa: 23

[5] Maide: 3

[6] Maide: 6

[7] bni Mace, K. Talk, 2035

[8] Drektun

[9] Ebu Avne

[10] bn Mce

[11] Drektun

[12] Buhari, K. Ezn, 595

[13] Mslim

[14] Buhari

[15] Ebu Davud tahri etti, Hkim sahihtir dedi

[16] Hkim tahri etti

[17] Bakara: 69

[18] Bakara: 67

[19] Beyhak

[20] Buhari, K. Ezn, 595

[21] Ebu Davud, K. Mensk, 1680

[22] Ali mran: 97

[23] Tirmizi, K. Hac, 870