5 - NASIH - MENSUH


Nesh; daha nce geen bir nsstan elde edilen hkmn sonra gelen bir nssla iptal edilmesidir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznde olduu gibi: كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُور ألا ِ فَزُورُوهَا Sizi kabir ziyaretinden men etmitim. Dikkat edin! Artk kabirleri ziyaret ediniz.[1]

Ya da nesh; nce geen er bir hitabn hkmnden sabit olann devam etmesine mani olan er hitaptr.

Nesh olmas iin u artlarn olmas kanlmazdr:

-Nesh olunan hkmn er olmas,

-Nesh olunan hitabn hkmnden vazgeilerek, hkmn eran kaldrlmasna dellet eden delilin olmas,

-Hkm kaldrlan hitabn, belirli bir vakitte snrlanm olmamas.

Hkm, bu artlar tamamladnda, hakknda neshin olmas caiz olur.

Nesh, nce geen hkm sonra gelen hkmle tebdil etmektir/deitirmektir. Zira tebdil, lgatte nesh demektir. Nitekim Allahu Tela yle demitir:   وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ  Bir ayetin yerini baka bir ayetle tebdil ettiimizde/deitirdiimizde...[2]  

Tefsir ehli buradaki tebdil kelimesini nesh olarak tefsir etmilerdir. Dolaysyla nesh, tebdil olarak isimlendirildi. Manas; bir eyi ortadan kaldrp yerine ondan bakasn getirmektir. Yani, nce geen hkm sona eriyor, onun yerini sonradan gelen hkm alyor. te bu neshin manasdr.

Nsih/nesh eden ise; Bazen, Allaha nsh/nesh eden denir. Nesh etti, nesh eden Odur denilir. Buna bir rnek Allahu Telann u szdr:    مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ    Biz bir ayeti nesh edersek...[3] فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ  Allah, eytann kataca eyi nesh eder.[4]

Ayete de nesh eden denilebilir. Seyf ayeti, filanca hkm nesh etti, o nesh edendir denilir.

Ayn ekilde, Rasuln sz, fiili ve takririnden birisi ile belirli bir hkmn nesh olunduu bilinen her yola da nesh eden denilebilir.

Hkme de nesh eden denilebilir. Ramazan orucunun farz oluu, Aure orucunun farz oluunu nesh etti. O hkm nesh edendir denilir.

Hkmn nesh olduuna inanan/karar veren kimseye de nesh eden denilebilir. Filanca, Kur'an Snnetle nesh etti denir. Yani yle inand demektir.

Mensuh/nesh olunan ise; o kaldrlan hkmdr. Yani iptal olunan, sona erdirilen hkmdr. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem ile gizli grmeden nce sadaka verme hkm gibi, anne-baba ve akrabalara vasiyette bulunma hkm gibi, kocas len kadnn tam bir yl iddet beklemesi hkm gibi.

Neshin caiz oluuna delil; Kitap, Sahabe icms ve neshin bilfiil meydana gelmi olmasdr.

Kitabn delil olmasna gelince;

Allahu Tela yle demitir:   مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ    Biz, bir ayeti nesh eder veya onu unutturursak, mutlaka daha iyisini veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her eye kadirdir.[5] وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (101) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ   Biz, bir ayetin yerine baka bir ayeti getirdiimiz zaman ki Allah neyi indireceini ok iyi bilendir- sen ancak bir iftiracsn dediler. Hayr onlarn ou bilmezler. De ki; onu, Mukaddes Ruh (Cebrail), iman edenlere sebat vermek, Mslmanlar doru yola iletmek ve onlara mjde vermek iin, Rabbin katndan hak olarak indirdi.[6]

Kurtubi, Bakara suresi 106. ayetinin tefsirinde yle demitir: Bu ayetin nzul sebebi udur: Yahudiler, Kbeye ynelmeleri hususunda Mslmanlar kskandklarndan dolay slma dil uzatmaya ve Muhammed ashabna nce bir hususu emrediyor, sonra da onlara o ii yasaklyor. O bakmdan Kur'an, olsa olsa onun tarafndan uydurulmaktadr. Bundan dolay bir ksm ile teki ksm birbiriyle elimektedir demeye koyuldular. Bunun zerine Allahu Tela, Nahl suresi 101. ve Bakara suresi 106. ayetlerini indirdi.

Zamaheri de, El-Keaf isimli kitabnda Bakara suresi 106. ayetinin tefsirinde yle demitir: Bir ayetin yerine baka bir ayeti tebdil etmek neshdir. Allahu Tela eriatlar, eriatlarla nesh etmitir. nk eriatlar maslahatlardr. Allahu Tela, maslahatlar ve mefsedetleri/ktlkleri en iyi bilendir. Onlardan dilediini sabit klar, dilediini de hikmeti ile nesh eder.   وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ   Allah neyi indireceini ok iyi bilir. Sen ancak bir iftiracsn dediler.[7] sznn manas budur.

Mfessirler, Bakara suresi 106. ayetinin tefsirinde iki yol izlediler. Birincisi; Burada nesh, tebdil demektir. Bunu Nahl suresi 101-102. ayetleri teyid etmektedir. Yani biz bu ayetin yerine bir baka ayeti koyduumuzda bu yeni konulan deitirilenden hayrl olur ya da misli/benzeri olur. eklindeki tefsir yoludur.

Bu yol zayftr. nk hayrl oluu ayete hakim klmaktadr. Hlbuki ayetin birbirine hayrl olmalar sz konusu deildir. Hayrl olu ancak bize gredir. O da, bizden kaldrlan ve zerimize konulan hkm ayetlerinin bir ksmnn dierlerinden meakkate tahamml hususunda daha hafif olmas bakmndan sz konusu olur. ya da bir ksmnn sevabnn dierlerinden daha ok olmas bakmndandr. Nitekim Mslmann iki kfire kar sebat etmesi hkm, on kfire kar sebat etmesinden daha hafiftir. Dolaysyla iki kfire kar sebat etme hkm olan nesh edici hkm, on kfire kar sebat etme hkm olan nesh edilen hkmden daha hafiftir. Ramazan orucu, Aure gn orucundan daha zordur. Fakat sevap bakmndan ise daha bereketlidir. Dolaysyla hayrl olu, ayetlerin kendileri hakknda deildir. Sadece onlarn getirdii hkmler hakkndadr. Hayrl olu, hafifletmek olabilir ve sevap olabilir.

kinci yol ise; Kast edilen, ayetin hkmnn nesh edilmesidir, ayetin tilavetinin nesh edilmesi deil. Bu, cumhurun setii ve itimad edilen szdr. Bu sz, Kur'an ayetlerinin tamamnn kat delille tesbit edilmi olmas teyid etmektedir. Kat delil ile tesbit edilmemi olan ayet, Kur'andan saylmaz. Kur'an ayetlerinden bir ayetin tilavetinin nesh edildii kat delil ile sabit olmamtr. Tilavetinin nesh edildiinin varlna dair zanni delilin ileri srlmesinin nesh saylmas bakmndan bir kymeti yoktur. nk kat olan, zanni olan ile nesh edilmez, sadece kat olan ile nesh edilir. Tilavetin nesh edildiine dair de bir kat delil ileri srlmemitir. te bu kast edilenin; tilavetin deil, hkmn nesh edilmesi olduunu teyid etmektedir.

Sahabelerin icmsna gelince; Sahabelerin icms nesh ile ilgili olarak u hususlarda olumutur:

-Muhammed SallAllahu Aleyhi VeSSellemin eriatnn, daha nce gelmi btn eriatlar nesh edici olduu,

-Namazda Beyt-l Makdise (Mescid-i Aksaya) ynelme farziyetinin, Kbenin kble klnmas ile nesh edildii,

-Anne-baba ve akrabalara vasiyette bulunmann miras ayeti ile nesh edildii,

-Aure gn oru tutma farziyetinin Ramazan orucu ile nesh edildii,

-Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin huzurunda yaplan gizli konumalardan nce sadaka verme farziyetinin nesh edildii,

-Kocas len kadnn tam bir yl beklemesi farziyetinin nesh edildii,

-Bir Mslmann on kfire kar sebat etme farziyetinin nesh edildii gibi dier hkmler.

Sahabeler, bunlarn her birisinin nesh edildiine dair icm etmilerdir. Bylece nesh hakknda sahabelerin icms olumu olmaktadr. Bu ise, neshin olduuna dair bir er delildir.

Neshin bilfiil vukuu bulmu olmasna gelince; Sahabelerin ierisinde neshin vukuu bulduu hadiseler hakknda icm etmi olmalar, neshin vukuu bulduuna dair bir delildir.

- lk kblenin neshi hakknda Allahu Tela yle dedi:   قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ  Biz, senin yznn ge doru evirmekte olduunu gryoruz. te imdi seni memnun olacan bir kbleye dndryoruz. Artk yzn Mescid-i Haram tarafna evir.[8]

Buhari ve Mslim rivayet ettiler ki: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem 16 ay Mescid-i Aksaya ynelerek namaz kld. Daha sonra kblenin Kbeye deitirilmesini beklemeye balad. Sonra yukarda geen ayet indirildi.

Bylece Mescid-i Aksann kble olmas hkm, nesh edilip yerine Kbe kble klnm olmaktadr.

- Anne-baba ve akrabalara vasiyetle ilgili olarak Allahu Tela yle dedi:  كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمْ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالآقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ    Birinize lm geldiinde eer bir hayr/mal brakacaksa, anaya-babaya, yakn akrabaya uygun bir biimde vasiyet etmek, muttakiler zerine bir bortur.[9]   Yani Ey mminler topluluu; iinizden birisine lmn sebepleri ve alametleri geldiinde, ok mal varsa anne-babasna, yakn akrabalarna bu maldan bir ey vasiyet etmesi zerinize farz klnd demektir. Bu, anne-baba ve yakn akrabalara vasiyeti emreden er bir hkmdr.

Bu ayet, miras ayeti ile nesh edilmitir. Zira miras ayeti, bu ayetten sonra indirilmitir. Bu hususta ittifak vardr. Miras ayeti anne-babann ve yakn akrabann, lenin malndan payn aklamaktadr. Yani anne-baba ve yakn akrabann lenin malndaki hkmn aklamaktadr. Dolaysyla miras ayetinde farz klnan hkm, ondan nceki hkm nesh etmitir. Onun iin hkm, anne-babaya ve yakn akrabaya vasiyetin caiz olmad eklinde tezahr eder.

erisinde neshin olduuna dair sahabelerin icm ettikleri hkmlerin hepsi, ite byledir. erisinde neshin vukuu bulduu baka hkmler de vardr. Bunlara bir rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem in u szdr:   كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ ألا  فَزُورُوهَا    Sizi kabir ziyaretinden men etmitim. Dikkat edin! Artk kabirleri ziyaret ediniz.[10]

Bir baka rnek de, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden arap ien hakknda yle dedii rivayet edildi:  إِذَا شَرِبُوهَا الرَّابِعَةَ فَاقْتُلُوهُمْ  Eer drdnc defa ierse, onu ldrn.[11]   Bu sz, Rasule drdnc defa arap ien birisinin getirildii halde, onu Rasuln ldrmediine dair rivayeti nesh etmitir.

Bir baka rnek de; Allahu Tela, slmn ilk yllarnda, zina suuna had olarak ev hapsini ve sert davranmay farz klmt. yle demiti:  وَاللاَتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (15) وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا  Kadnlarnzdan fuhu yapanlara kar aranzdan drt ahit getirin. Eer ahitlik ederlerse, o kadnlar lm alp gtrnceye yahut Allah onlara bir yol ancaya kadar evlerde hapsedin. inizden fuhu yapan her iki tarafa ceza verin. Eer tevbe edip uslanrlarsa artk onlara ceza verip eziyet etmekten vazgein. nk Allah tevbeleri ok kabul eden ve ok esirgeyendir.[12]    Bu hkm, bekar hakknda sopa ile vurmak ve srgne yollamak hkm, evlilik yapm olan hakknda ise, tala recmetmek hkm ile nesh edilmitir. Zira Allahu Tela yle demitir:  الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ   Zina eden kadn ve erkee her birisine yz sopa vurun.[13]    

Hakknda Allahn Kitab ile hkmetmesini isteyen bir bedeviye Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:  وَعَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ   Oluna yz sopa ve bir yl srgn.[14]   Ubade b. Smitten Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin yle dedii rivayet edildi:    خُذُوا عَنِّي خُذُوا عَنِّي قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَنَفْيُ سَنَةٍ  Benden aln, benden aln. Allah onlar iin bir yol klmtr. Bekar bekarla (zina yaparsa ceza olarak) her birisine yz sopa ve bir sene srgne yollamak vardr.[15]    Cabir b. Abdullahtan yle dedii rivayet edildi: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem Mslman olan bir adam, Yahudilerden bir adam ve kadn recmettirdi.[16]

Bunlar gibi ilerinde neshin bilfiil vukuu bulduu baka hkmler de vardr. Bu neshin varlna delildir. Zira bilfiil vukuu bulmak, caiz oluuna ve varlna delildir. Dolaysyla bu, neshin varlna da delildir. Baka sz yoktur. 

Nesh, Kur'anda ve Snnette meydana gelir. Bu ikisi neshin mahallidir.

Kur'ana gelince; Hkm olarak nesh edilmesi caizdir. Bu fiilen de vukuu bulmutur. Bunun delili, yukarda getii gibi Kitap, Sahabenin icms ve neshin bilfiil vukuu bulmasdr.

Kur'ann tilavet olarak nesh edilmesine gelince; bu memnudur/yasaktr. Vukuu bulmas da kat delille tespit edilmemitir. Bunun caiz olmaynn delili, neshin caiz oluunun kendisi ile tespit edildii ayettir. Ayet diyor ki:  مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا Biz bir ayeti nesheder (hkmn yrrlkten kaldrr) veya onu unutturursak, mutlaka daha iyisini ve benzerini getiririz.[17]   Kur'an; iinde herhangi bir ztlk, farkllk olmakszn tamam hayrldr. Ayetin nesh edilmesinden kast olunan, ayetin Levh-u Mahfuzdan silinip yok edilip yerine bakasnn yazlmas olsayd, hayrl olu vasf gereklemi olmazd. Dolaysyla ayetin nesh edilmesinin manas, ayetin deil hkmnn nesh edilmesi olmaktadr.

Ayrca; Kur'ann indirilii, korunmas ve yazl tevatr yoluyla tespit edilmitir. Bu ekilde Kurana iman etmek akidedir. Akide ise, ancak sbutu ve delleti kesin delilden alnr. Kur'ann tilavet olarak neshinin caiz olduuna dellet eden bir kesin delil gelmemitir. Dolaysyla Kur'ann tilavet olarak nesh edilmesi caiz olmaz.

Kur'ann tilavet olarak neshinin vukuu bulmadna gelince; Bunun delili, kesin delille sabit bir ayetin nesh edilmi olduunu tespit eden kesin bir delilin gelmemesidir.

Bu hususta geen baz rivayetlere gelince; onlardan bir ka yledir:

* Zeyd b.Sbit yle dedii rivayet edildi: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemi yle derken iittim:     الشيخ والشيخة إذا زنيا فارجمو هما البتة نكالا من الله والله عزيز حكيم     Yal erkek ve yal kadn zina ettiklerinde Allahtan ibret verici bir ceza olarak onlar kesinlikle recm edin. Allah Azimdir, Hakimdir.[18]

* Aie RadyAllahu Anhann yle dedii rivayet edildi: Kuran st akrabalndan haram klnan on snf belirten ayet indirdi. Sonra be snf ile dierlerini nesh etti.[19]

* Ubeyy b. Kab ve bn Mesuddan yle okuduklar rivayet edildi:    فصيام ثلاثة أيام متتابعات    Ard arda kesintisiz gn oru.

* Rivayet edildiine gre; Ahzab Suresi, Bakara Suresi ile ayn uzunlukta idi. Sonra bir ksm nesh edildi.

Btn bunlar ve benzerleri, ahad haberlerdir. Kesin olann nesh edildiine dair, bunlar iinden hccet getirilmez. nk bu rivayetler, zanni haberlerdir. Kesin olan, zanni olan ile nesh edilmez. O ancak kesin olan ile nesh edilir. Dolaysyla yukarda bahsi geen ayetlerin indirildii, kesin delil ile tespit edilmelidir ki, onlarn Kur'andan olduuna itikad edilsin. Sonra da onlarn nesh edildii kesin delille tespit edilmelidir. Bu asla vukuu bulmamtr. Buna binaen Kur'ann tilavet olarak nesh edilmesi vukuu bulmamtr.

Snnete gelince; Biz Snnetin tilaveti ile ibadet etmiyoruz. Dolaysyla Snneti tilavet olarak nesh edilmesi konusu ileri srlmez. nk tilavet, Snnet bakmndan mevcut deildir. Dolaysyla Snnetin tilavet olarak neshi sz konusu deildir.

Snnetin, hkm olarak nesh edilmesine gelince; bu caizdir ve bu durum vukuu bulmutur. Buna delil; 

-Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem in u szdr:    كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ ألا  فَزُورُوهَا    Sizi kabir ziyaretinden men etmitim.   Dikkat edin! Artk kabirleri ziyaret ediniz.[20]   

-Aure orucu, Snnet ile vacib idi. Allahu Telann u sznde geen ramazan orucu ile nesh edildi:   فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمْ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ    inizden kim (Ramazan) ayna ahit olursa oru tutsun.[21]   

-Beyt-l Makdise kble olarak ynelmek, mtevatir Snnet ile vacib idi. Allahu Telann u sznde geen Kbeye ynelme emri ile nesh edildi:    فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ     Artk yzn Mescid-i Haram tarafna evir.[22]  

Btn bunlar, Snnette neshin vaki olduuna dellet etmektedir. Vukuu bulmak, caiz oluun delilidir. Ayn ekilde Snnette neshin caiz oluuna da delildir.

Hitabn hkmnn, yerine baka bir hkm getirilerek nesh edilmesi caiz olduu gibi, yerine baka bir hkm getirilmeden nesh edilmesi de caizdir.

Hkmn, yerine bir hkm getirilerek nesh edilmesine rnek oktur. Beyt-l Makdise ynelme farziyetinin Kbeye ynelme farziyeti ile nesh edilmesi, belirli gnlerde oru tutma farziyetinin Ramazan ay orucu ile nesh edilmesi buna rnektir.

Hkmn yerine baka bir hkm getirilmeden nesh edilmesine gelince; Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem ile gizli konumadan nce sadaka vermek hkm, yerine baka bir hkm konulmadan nesh edilmitir. Kurban etini ayrp saklamann haram oluu, yerine baka bir hkm getirilmeden nesh edilmitir. ftardan sonra gece imsaka kalkma farziyeti, yerine bir hkm getirilmeden nesh edilmitir. Bunlar da hkmn yerine bir hkm getirilmeden nesh edildiine dair rneklerdir. Dolaysyla yerine bir hkm getirilmeden neshinin vukuu bulmas, caiz oluunun delilidir.


[1] Hakim tahri etti. Ahmed b. Hanbel, B. Ms. Ensr, 21974

[2] Nahl: 101

[3] Bakara: 106

[4] Hacc: 52

[5] Bakara: 106

[6] Nahl: 101-102

[7] Nahl: 101

[8] Bakara: 144

[9] Bakara: 180

[10] Hkim, Ahmed b. Hanbel- B. Ms. Ensr, 21974

[11] Ahmed b. Hanbel, Ms. miyyn, 16256

[12] Nisa: 15-16

[13] Nur: 2

[14] Buhari, K. Hudd, 6326

[15] Mslim, K. Hudd, 3199

[16] Mslim

[17] Bakara: 106

[18] Ahmed b.Hanbel

[19] Mslim

[20] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. Ensr, 21974

[21] Bakara: 185

[22] Bakara: 144