DRDNC DELL; KIYAS


Kyas, lgatte takdir etmek demektir. Usulclerin stlahnda ise birka ekilde tarif edilmitir. yle ki:

* Kyas, tespit edenin yanndaki hkmn illetinde ikisinin ortak olmalarndan dolay bir bilinenin hkmn baka bir bilinende tespit etmektir.

* kisi iin bir hkm tespiti ya da ikisinden bir hkmn nefyi hususunda bir bilineni bir bilinene hamletmek/yklemektir.

* Aralarn bir birletirenden dolay zikredilenin hkmnn aynsn zikredilmeyen bir husus iin kartmaktr.

* Asln hkmnden kartlm illette asl ve feri arasndaki denklikten ibarettir. Zira o, mtehidin yanndaki hkmn illetinde ikisinin benzemesinden dolay feri de aynsn tespit etmek iin asln ald hkm ortaya karmaktr.

Bylece kyasn tariflerinin hepsi; benzeyenin, benzetilenin ve benzeme eklinin varln gerektirmektedir. Yani kyas edilenin, kendisine kyas yaplann ve kyasn ynnn/eklinin varln gerektirmektedir. Zira tariflerden herhangi bir tarife binaen, kyas mevcut yapan ey; kyas edilen ile kendisine kyas yaplann bir tek hususta ortak olmalardr, yani aralarn birletirenin varldr. Kyas edilen ile kendisine kyas yaplann arasn birletiren bu tek husus hkme sevk edendir, sebeptir.

Buna binaen aralarndaki benzerlikten dolay bir hkmn bir hkme kyas, er anlamda kyaslardan deildir. nk her ne kadar ikisinden birisi dierine bir hususta benzese de bu husus, o hkme sevk eden deildir, sadece bir benzemedir. Onun iin o, er kyas deildir ve kyasa delil olmaz. Bilakis feri ile asl arasn birletiren hususun ki o hkme sevk edendir- olmas kanlmazdr.

Bunun iin bu tariflerin en dakik olan birinci tariftir. nk kyas edilen ile kendisine kyas olunan arasn birletiren hkmn illeti yani hkme sevk eden olduunu ancak o hakkyla belirlemitir. Bazlarnn yapm olduu u tarif de bu tarifin benzeridir:

* Kyas, illet hususunda aralarnda birliin olmasndan dolay yani onlardan her birinde hkme sevk eden hususunda birliin olumasndan dolay er hkmde bir hususu dierine katmaktr.

Kyas, er hkmler hakknda bir er delildir. Zira o, hkmn bir er hkm olduunu tespit emek iin bir hccettir. Kyasn er delil oluu, kat delille ve zann deliller ile tespit edilmitir.

Kat delil udur: Kyasn er delil saylmas konumunun, kyasn nssn kendisine dnd halde olmasdr. Zira eriat, kendisine dellet etmi olmadka kyastaki illete itibar edilmez. Bylece kyasa er delil olarak itibar etmek, kesin bir husus olur. Kyas gerekte, nssn kendisine dnen olur/baml olur. Onun iin kyasa; nssn akledileni/idrak edileni denir. Buna binaen bu kyasn delili, illete yani hkme sevk edene dellet eden nssn kendisidir. Eer illetin delili Kitap ise, bu kyasn delili de Kitabn delilidir. Eer illetin delili Snnet ise, bu kyasn delili de Snnetin delilidir. Eer illetin delili sahabelerin icm ise, bu kyasn delili de sahabelerin icmnn delilidir. Bylece bu kyasn delili kat delil olmaktadr. nk o, hkme sevk edene dellet eden nssn delilinin aynsdr. Yani kat deliller olan Kitap, Snnet, sahabelerin icmnn delillerinin aynsdr. Buna binaen kyasn er hccet olduuna dair er delil; Kitap, Snnet ve sahabelerin icmnn er hccet olduklarna dellet eden delillerin toplamdr. Onun iin kyasn delili kesin delildir.

Zann deliller ise unlardr: Onlar kyas hakknda ve er delil olarak itibar edilen kyas eitleri hakknda delillerdir. Nitekim kyasn hccet oluu Snnet ve sahabelerin icm ile de tespit edilmitir. Zira Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kyasa ynlendirdii ve kyas tasvip ettii sabit olmutur. Buna unlar rnektir:

* bn Abbastan rivayet edildiine gre: Bir kadn; Ya Rasulullah, annem zerinde adak orucu olduu halde ld. Onun yerine ben oru tutaym m? dedi. Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:   أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ فَقَضَيْتِيهِ أَكَانَ يُؤَدِّي ذَلِكِ عَنْهَا قَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَصُومِي عَنْ أُمِّكِ     Ne dersin, annenin borcu olsayd da sen onu deseydin, o bor annenin yerine denmi olur mu? Kadn; Evet, dedi. Rasul de dedi ki; O halde annenin yerine oru tut.[1]

* Ahmed, Abdullah b. Zbeyrden unu rivayet etti: Hasam denilen yerden Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme bir adam gelip yle dedi: Babam ok yal iken slm idrak etti ve Mslman oldu. Yolculuk yapamaz, zerine de hacc farzdr. Onun yerine ben hacc edeyim mi?   Bunun zerine Rasulullah ona dedi ki:   أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ عَنْهُ أَكَانَ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَاحْجُجْ عَنْهُ  En byk ocuu sen misin?  O da; Evet, dedi. Rasul de yle dedi: Ne dersin, babann bir borcu olsayd da onu sen babann yerine deseydin, o bor denmi olur muydu?  Adam; Evet, dedi.   Rasul de dedi ki:      O halde onun yerine haccet.[2]

* Buhari, bn Abbastan unu rivayet etti: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme Cheyneden bir kadn gelip dedi ki; Annem haccetmeye nezretti/adakta bulundu. Fakat haccetmeden ld. Onun yerine ben haccedeyim mi? Bunun zerine Nebi dedi ki:    نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَةً اقْضُوا اللَّهَ فَاللَّهُ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ    Evet, onun yerine haccet. Ne dersin, annenin bir borcu olsayd onu der miydin? Allaha borlar deyin. Zira Allah borcu denmeye daha layktr.[3]

* Drektun, bn Abbastan unu rivayet etti: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme bir adam gelip dedi ki; Babam slm hacc borcu olduu haldeyken ld. Onu yerine haccedeyim mi? Nebi yle dedi: أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ عَنْهُ أَكَانَ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَاحْجُجْ عَنْهُ  Ne dersin, baban bor brakm olsayd, onu der miydin?  Adam; Evet, dedi. Nebi ise yle dedi: O halde onu yerine haccet.[4]

* Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet edildi ki; Hasaml cariye gelip unu sordu: Ya Rasulullah, babam ok yaland bir zamanda hacc farz oldu. Yolculuk yapmaya gc yetmiyor. Onun yerine ben haccetsem olur mu? Bunun zerine Nebi ona yle dedi:   أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَيْهَا دَيْنٌ أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ قَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ بِالْقَضَاءِ Babann borcu olsayd da onu sen deseydin, olur muydu?  Kadn; Evet, dedi. Nebi de yle dedi: Allahn borcu, denmeye daha layktr.[5]

Bu hadislerin hepsi, kyasn hccet olduuna dair delillerdir. Bunlarla delil getirme ekli ise yledir:

Rasul, Allaha olan borcu, denmesi farziyeti ve faydasnn dokunmas hususunda beere olan borca dhil etti. Bu, kyasn kendisidir.

* Rivayet edildi ki; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem kendisine orulu olan kimsenin eini pmesi hakknda sorduunda mere yle demiti:  أَرَأَيْتَ لَوْ تَمَضْمَضْتَ بِمَاءٍ وَأَنْتَ صَائِمٌ فَقُلْتُ لا بَأْسَ بِذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَفِيمَ    Orulu iken suya azn alkalayp sonra tkrsen, (onun sana bir zarar olur mu), ne dersin?  (mer); Hayr, dedi. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem de yle dedi:  O halde ne diye (zarar olsun).[6]

Bylece Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem meri kyasa ynlendirdi. Zira mer yutmakszn mazmazann orucu bozmad gibi, boalma olmakszn pmenin de orucu bozmadn anlad. Nitekim Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin; ارأيت  ne dersin sz, takdiri ifade eder.

* El-mednin El-hkm isimli kitabnda u gemektedir; Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem Muaz ve Ebu Musay her birini ayr bir blgeye olmak zere Yemene kad olarak gnderdi. Onlar giderken; بم تقضيان؟  Ne ile hkmedeceksiniz?  dedi. Dediler ki;   Kitab ve Snnette hkm bulamadmzda, bir meseleyi baka bir mesele ile kyas ederiz. Bylece hakka en yakn olanla amel ederiz. Bunun zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem dedi ki;   أصبتما   sabet ettiniz.[7]

te byle, Snnette Kyasa delalet eden husus gemitir.

cmya gelince; Sahabeler Rdvanullahi Aleyhim normalinde inkr edilen/kar kp eletirilen hususlardan olmasna ramen, hibir kimse inkr etmeksizin kyas er delil kabul ederek kyas szn sk sk tekrarlamlardr. Bu bir icmdr.

* Rivayet edilir ki; mer RadyAllahu Anhu, Ebu Musa el-Eariyi Basraya vali tayin edince, ona iinde kyas emrettii bir mektup yazd. yle dedi: Kitap ve Snnette hkmn bulamadn ve bir kanaate varamadn hususlarda iyice dn. Emsal olaylar aratr ve benzerlikler bulmaya al. Sonra o benzerlikleri bulunca bunlar hakknda kyas uygula.[8]

* Ali RadyAllahu Anhudan arap ien hakknda yle dedii rivayet edildi: Gryorum ki o itiinde hezeyan eder, hezeyan edince de iftira eder. Dolaysyla ona iftira edenin haddi uygulanr.[9]

Bylece arap ieni, iftara atana kyas etti.

* bn Abbas RadyAllahu Anhumadan yle dedii rivayet edildi: Zeyd b. Sbit, Allahtan korkmaz m ki, olun olunu oul kabul ediyor da babann babasn baba kabul etmiyor! Onun baba olarak isimlendirmesi gerek anlamda deildir. Bunun anlam udur: len kimseye nispetle olunun derecesi ne ise babann babasnn/dedesinin derecesi de odur. Bylece bn Abbas, kardelerini mirasna engel olmakta dedeyi oulun oluna kyas etti.[10]

* Rivayet edilir ki; Ebu Bekir, babann annesine miras vermeyip annenin annesine miras verdi. Bunun zerine Ensardan bazlar ona dediler ki; Sen len kimseye yle bir kadn varis yaptn ki o kadn l olsayd, kendisine varis yaptn kimse ona varis olmayacakt. yle bir kadn da mirastan mahrum braktn ki, o kadn l olsayd kendisine varis yapmadn kimse onun btn malna varis olacakt!.. Bunun zerine Ebu Bekir, her ikisini de altda birde ortak kld grne dnd. Bylece yaayann kendisinden mirasnda lenin yaknln,        -tersi olsayd- yaayann da mirasnda lenin yaknlna kyas yapt. Dolaysyla Ebu Bekirin, babann annesi ile annenin annesini altda birde ortak klmas, kyasa binaendir.[11]

Rivayet edildi ki; mer, ldrme olayna yedi kiinin katld bir katilin ksas gerei ldrlmesi hususunda tereddt etti. Ali ona dedi ki; Ey mminlerin emiri! Bir gurup kesimlik bir devenin alnmasna katlsalar ve onlardan her birisi o devenin bir uzvunu alsa, sen onlarn ellerini keser misin? O, evet dedi. Bunun zerine Ali, ite bu da yledir. dedi.[12]       Bylece ldrme olayn hrszla kyas etmitir.

Bu tr kyas olaylar, normalinde inkr edilecek hususlardan olmasna ramen ve sahabeler arasnda mehur olduklar halde, onlar inkr eden/kar kp eletiren olduu bilinmemektedir. Dolaysyla bu olaylar normalinde sahabelerin hakknda skt etmedikleri hususlardan olduu halde, onlara skt etmeleri, kyas er hccet olduuna dair bir icm olmaktadr.

Ayrca Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, hkmlerden birounu illetlendirmitir. lletlendirme ise, nerede olursa olsun illete tabi olmay gerektirir. Bu ise, kyasn kendisidir. Buna rnek Rasulullahn u szleridir: قَالُوا نَهَيْتَ أَنْ تُؤْكَلَ لُحُومُ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلَاثٍ فَقَالَ إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا     Dediler ki; Kurban etlerinin gnden sonra yenilmesini yasaklamtnz. Bunun zerine dedi ki: Ben size onu srf (dardan Medineye) gelen yoksul kafileden tr yasaklamtm. Artk yiyin, saklayn, tasadduk edin.[13] *  كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا فأنها تزكرة الآخرة Sizi kabir ziyaretinden men etmitim. Artk kabirleri ziyaret ediniz. Zira onlar dnyada zhd artrrlar ve Ahireti hatrlatrlar.[14]

* Kuru hurma ile ya hurma sat kendisine sorulduunda Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem dedi ki; أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا يَبِسَ فَقَالُوا نَعَمْ فقال النبي فلا إذن Ya hurma kuruduunda noksanlar m?  Evet, dediler. Bunun zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemyle ise hayr, dedi.[15]

*  Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem bir ihraml hakknda ona giysisini kyas ederek yle dedi:     وَلَا تُمِسُّوهُ طِيبًا وَلَا تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا   Ona koku srmeyin ve kafasn rtmeyin. Zira Allah onu Kyamet gn lebbeyk diyerek diriltecektir.[16]

* Rasulullah Uhud ehitleri hakknda yle dedi:   زَمِّلُوهُمْ بِدِمَائِهِمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ

فِي اللَّهِ إِلَّا يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَدْمَى لَوْنُهُ لَوْنُ الدَّمِ وَرِيحُهُ رِيحُ الْمِسْكِ كَلْمٌ يُكْلَمُ Onlar kanlar ile gmn. Zira Allah yolunda yaralanan bir kimse Kyamet Gn, rengi kan rengi, kokusu misk kokusu olan kan ahdamarlarndan akarken harolunacaktr.[17]

* Kedi hakknda sorulduunda yle dedi:   إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ   O pis deildir. Onlar, etrafnzda ok dolaanlardandr.[18]

Hkmlerin bu ekilde illetlendirilmesi; hkmn kendisinden dolay konulduu eyin beyanna dair delildir. Bu; nerede bulunursa bulunsun illete tabi olmay gerektirir. Bu ise kyasn kendisidir.

Bu aklamalardan dolay aa kyor ki; hadis, sahabelerin icm ve Rasuln hkmlerinden birounu illetlendirmesi; kyasla istinbat edilen hkmn er bir hkm olduuna dair delildir. Bunlar ayn ekilde, er delil olarak itibar edilen kyasn eitlerini aklamaktadr. nk bunlarn hepsi de nssn getirdii illete binaen olan kyas hakknda gelmilerdir. Yani Snnette ve sahabelerin icmnda geen kyaslarn tamam da byledir. Kyasta muteber olan, hkme sevk edici husus, bakalar deil sadece nssn getirdii ile tahsis edilmitir. Bunun iin bu deliller, kyasn mutlaklna/kaytszlna hccet olmazlar. Bilakis iindeki illete eriattan bir delilin dellet etmi olduu kyasa hccet olurlar.

eriata gre muteber kyas, ite budur. Kyas byle olmadnda, er hkmlere delil getirmekte onun bir deeri yoktur, o er delil saylmaz. Zira hadisler, sahabelerin icm ve Rasuln illetlendirmesi; hepsi de bakas hakknda deil, illetlerden nssn dellet ettii bir husus ile sabittir. Bylece konular hakknda hastrlar, her kyas hakknda genel deildirler. Buna binaen muteber kyas, bizzat nsstan kaynaklanan kyastr, bakas deil.

Kyas derken kast edilen, er kyastr, akl kyas deil. Yani ierisinde onun itibar edilmesine dellet eden eriattan bir emarenin bulunduu kyastr. Yani ierisinde belirli bir er nss ile gelmi er bir illetin bulunduu kyastr.

Akl kyas ise o; ortada kendisine dellet eden belirli bir nss olmakszn eriatn btnnden akln anladdr. Ya da ortada, hkme eriatn getirmi olduu bir sevk edici olmakszn, sadece aklen benzerlikten dolay bir hkmn bir hkme kyas edilmesinden anlalandr. Bunun tamam hibir ekilde caiz deildir. Zira mantk idrak ile hkm almak; benzerlikler arasnda hkmleri eitlemeyi gerektirir. Onun iin aralarnda bir benzerlik yn olan her iki husus arasnda kyasn var olmasn salar. Fakat eriat, ounlukla farkllklar arasn birletirdii gibi, ounlukla benzerlikler arasn ayrt etmitir. Bu ise, mantk idrak ve akl kyas meselesinden farkl olmaktadr, hatta ona aykr olmaktadr. Zira bu, btn benzerliklerde er kyasn meydana gelmediine ve farkllklarda meydana gelme imknnn olduuna dellet etmektedir. Kyasn ne zaman ileyeceini aklamak iin, caiz oluunu aklayan er bir husustur, idrak deil, sadece benzerliin olmas da deil. Bundan dolay, sadece benzerlik ve benzeme olduu iin kyasn yaplmas, kanlmas gereken hususlardandr. Bilakis, tek bana bulunan er illette kyasn varlna dellet eden bir er illetin olmas kanlmazdr. er illetten bakasna kesinlikle gidilmez.

Mantk idrak ile kyasn caiz olmadna yani akl kyasn caiz olmadna dair delil, er hkmleri getiren er nsslardr. Zira eriat koyucu, haklarnda akl iin yer olmakszn bir takm hkmler tespit etti. er nsslarda benzerliklerin arasn ayrm, farklklar birletirmitir.

Benzerliklerin arasn ayrt etmenin aklanmas:

* eriat koyucu, saygnlk bakmndan zamanlar arasnda ayrm yapmtr. Zira Kadir Gecesini dierlerinden faziletli klmtr.

* Saygnlk bakmndan meknlar arasnda da ayrm yapmtr. Mekkeyi Medineden stn klmas, Medineyi ikisinden baka dier ehirlerden stn klmas gibi.

* Ksaltmakta namazlar arasnda ayrm yapmtr. Zira drt rekatl namazlar ksaltmaya ruhsat verirken, rekatl namazlara ksaltma ruhsat vermemitir.

* Her ikisi de ayn yerden kt halde meniyi temiz, meziyi necis klmtr. Meniden dolay gusl etmeyi farz klm, kastl inzali durumunda ise orucu bozar saym, fakat her ikisi de ayn yerden kt halde meziye ayn hkm vermemi.

* Kz ocuun idrarndan dolay elbiseyi ykamay farz klarken erkek ocuun idrarndan dolay elbiseye sadece su serpmeyi farz klmtr.

* Hayzl kadna, orucu kaza etmesini farz klarken namaz farz klmamtr.

* dinar alann elinin kesilmesini emrederken, kantar kantar dinar da olsa gasb edenin elinin kesilmesini emretmemitir.

* Zina iftirasnda bulunana sopa vurulmasn farz klarken, kfr iftirasnda bulunana onu farz klmamtr.

* Boanan kadna bekleme sresini kuru klarken, kocas lm kadnn bekleme sresini drt ay on gn klmtr. Hlbuki her ikisinde de rahimin durumu ayndr.

te bunlar gibi, birbirleri ile bir hususta benzeen ve aralarn birletiren olduu birok hkm vardr. eriat gelip o iki benzeenden her birisi iin dierinin hkmnden farkl hkm vermitir. Bu da bir hususta sadece birletirenin olmasnn kyas iin yeterli olmadna dellet etmektedir. Bilakis bu birletirenin, eriatn belirlemi olduu bir er illet olmas zorunludur.

Farklklar arasn birletirmenin aklanmas:

* eriat, kendisi ile temizlenmenin caiz oluu hususunda su ile topra birletirmitir. Hlbuki su, ykayp gzelletirir, toprak ise irkinletirir.

* ster kasten ister ise hata ile olsun, ihraml iken avda bir hayvan veya bir ku ldren kimseye tazminat demeyi vacib kld. Hlbuki, hata ile ldrme ile kasten ldrme arasnda fark vardr.

* ldrmeyi, mrtet iin ve evlilik yapm zni iin farkl keyfiyette de olsa ceza kld. Hlbuki her ikisinin ameli arasnda fark var

te bunun gibi, aralarnda herhangi bir birletirici olmad halde ilerinde vakalarn farkllat birok hkm vardr. Bununla birlikte eriat koyucu onlara bir tek hkm koymutur.

Haklarnda akl iin bir yerin olmad hkmlerin aklanmas:

* eriat, sa ve simas irkin grnl hr kadna doal olarak meyledilmedii halde iffetli olmay yani baklar indirmeyi vacib kld. Doal olarak kendisine meyledilen gzel kle kadna baklar indirmeyi vacib klmad.

* Ayrca Allahu Tela, az bir eyin alnmasnda el kesilmesini farz kld. ok miktarda bir ey de olsa gasb edenin elinin kesilmesini farz klmad.

* Zina iftirasnda bulunana sopa vurulmasn farz klarken, kfr iftirasnda bulunmak gibi zinadan daha iren dier iftiralar yapan kimselere sopa vurulmasn farz klmad.

* Zinann ahitliinde drt erkek ahidi art koarken, ondan daha iddetli su olan ldrme suu iin iki ahidi yeterli bulmutur.

* Altn ve gmte zekt farz klarken, elmas, yakut ve dier deerli madenler hakknda zekt koymad.

* Al-verii hell kld. Ribay haram kld. Hlbuki onlardan her birisi de al-veritir ve ikisi birbirinin benzeridir.

* Rica/boand karsyla tekrar evlenme ahitliinde ahidin Mslman olmasn art koarken, vasiyette ahidin kfir olmasn caiz klmtr.

* Talar kutsamay nehyederken, Hacer-l Esvedi pmeyi emretmitir.

Bunlar gibi daha birok hkm vardr. Eer eriatn btnnden illet anlamak ya da nssn zahirinden illet anlamak ya da iki hkm arasndaki sadece benzerlikten ikisi arasnda kyasn varln anlamak akla verilmi olsayd akl, Allahn hell kld birok eyi haram klard ve Allahn haram kld birok eyi de hell klard.

Onun iin nssn getirdii bir illet olmadka kyasn yaplmas caiz olmaz. Bundan dolay Efendimiz Ali RadyAllahu Anhu yle diyor: Din, kyastan alnsayd, mesin iini mes etmek dn mes etmekten daha evl olurdu.[19]

Bundan dolay, ibadetlerde kyas olmaz. nk er nsslarn incelenmesinden aa kyor ki, onlarda illetle tekrarlanan ve ona binaen kyas edilen illetli bir nss gememitir.

* Onun iin, namaz tam bir ekilde yerine getirmekten aciz oluu, ikisinin arasn birletiren olduunu ileri srerek, ayakta durmaktan aciz olan hakknda oturarak namaz klmasnn vacib oluuna kyas yaparak, namaz yerine getirmekten aciz olan hakknda da ima ile namaz klmak farz klnmaz. nk aciz olu, namaz oturarak klmann illeti deildir, hkme sevk eden deildir. nk hkm namazdr, namaz ayakta klmak deildir. Ancak acizin oturarak namaz klmas, hakknda nss getiinden dolay caiz klnmtr. Dolaysyla ona kyas yaplmaz.

* Ramazanda orucu yiyerek bozmann kefareti, cima yaparak bozmann kefaretine kyas edilmez.

* Tala istinca yntemi ile necaseti gidermeye kyasla elbiseden necaseti gidermek caiz olmaz.

* eriat koyucunun ksufu/gne tutulmasn ksuf namaz iin sebep klmasna kyasla, depremi bir namaz iin sebep klmak doru olmaz.

* Namazda abdestin art oluuna kyasla oru abdesti art koulmaz.

te btn ibadetler byledir. Bunun gibi illetlenmemi bir nss ile sabit olan her hkme kyas yaplmaz. Bu hkm ister muamelattan olsun, ister ukubattan olsun, isterse bakasndan olsun fark etmez. nk kyas, sadece illeti er bir nssla gelmi olan er kyastr. Buna nssn anlalan da denildi.

Bylece kyas ancak er nssla gelen illetle illetlenmi hkmlerde caiz olmaktadr. Sadece bu er kyastr. Bunu yukarda anlatlanlar teyid etmektedir. Kyasa dair zann deliller, er delil olarak itibar edilen kyas eidini aklamlardr. Kyas, er delil yapann; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kyasa tasvib etmesi, ona ynlendirmesi ve hkmlerden bir ounu illetlendirmesidir. Dolaysyla er delil olmaya uygun kyas bu kyas olmaktadr, bakas deil.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kyas ikrar etmesi mutlak olarak gelmitir. Zira Muaz ve Ebu Musa dediler ki: ...Biz bir hususu bir hususa kyas ederiz. Bylece hakka en yakn olanla amel ederiz. Bu kyasn her cinsini kapsar. Fakat Rasuln Hasaml kadn kyasa ynlendirmesi, kyas belirli bir kyasla kaytlandrmtr. O da, iindeki birletirenin hkmn teriine sevk eden olduu kyastr. Zira o kadna dedi ki: أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَيْهَا دَيْنٌ أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ قَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ بِالْقَضَاءِ   Babann borcu olsayd da onu sen deseydin, olur muydu?  Kadn; Evet, dedi. Nebi de yle dedi: Allahn borcu, denmeye daha layktr.[20] Bylece babasnn yerine haccetmesinin caiz olmasna sevk eden, bir borcun deniyor oluudur. Onun iin kyas caiz oldu. Ancak hacc ibadettir, bor para vermek ise muameledir. kisinden her biri dierinden farkldr. Fakat bor parann denmesi, her ikisinin de bor olmas bakmndan hacc farznn eda edilmesine benzemektedir. O ikisinden her birisinin bor olmas, hkme sevk edendir. Hkm ise, mal sahibinden mal yeniden istemesinin dmesi, Allahtan da o ibadeti yeniden istemesinin dmesidir.

Ayn ekilde, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin illetlendirdii hkmler incelendiinde grlr ki, onlarn hepsi de hkme sevk eden ile illetlendirilmilerdir.

Bunlara rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szleridir: إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدافة   Ben size onu srf (dardan Medineye) gelen yoksul kafileden tr yasaklamtm.[21]  كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا فأنها تزكرة الآخرة Sizi kabir ziyaretinden men etmitim. Artk kabirleri ziyaret ediniz. Zira onlar dnyada zhd artrrlar ve Ahireti hatrlatrlar.[22] إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ نَوْمِهِ فَلا يَغْمِسْ يَدَهُ فِي الْوَضُوءِ حَتَّى يَغْسِلَهَا ثَلاثًا فانه لا يدري أين بانت يده Biriniz gece uykusundan uyandnda, elini defa ykayncaya kadar kaba daldrmasn. Zira o elinin nereden geldiini bilemez.[23]

Bunlarn hepsi de hkme sevk edenle illetlenmilerdir. Hkme sevk eden ise, hakknda kyasn yapld husustur. Bu da kyas, ierisinde hkmn konulmasna sevk edenin mevcut olduu durumda hkme kyas yapmakla snrlandrmtr. O hkme sevk eden ise er illettir.

Buna binaen, kyas edilen ile kendisine kyas yaplan arasnda sadece bir birletirenin olmasndan dolay kesinlikle kyas yaplmaz. Bilakis kendisine kyas yaplan hkme ait, o hkmn konulmasna sevk eden bir er illetin olmas kanlmazdr ki kendisine kyas yapmak doru olsun ve o, bir er kyas yani er delil saylsn.

Btn bunlardan aa kyor ki; kyas, ierisinde er bir illetin olduu hususlarla olmakla snrldr ve kyas edilen ile kendisine kyas yaplan arasn birletiren sadece er illettir, bakas deil. Buna binaen, srf aralarndaki benzerlikten dolay ya da er illetten baka bir hususta aralarnda bir ortaklktan dolay bir hkm bir hkme kyas edilmez.

ki ilev arasndaki gl benzerlikten dolay vakf stlenenle ilgili hkmleri vasi hkmlerine kyas edildiini sylemelerine gelince; bu sz doru deildir. nk iki ilev arasndaki benzerlik, hakknda er bir nss gelmedike ikisinin hkmn bir yapmaz. O iki ilev, ister birbirlerine benzesin ister ise farkl olsunlar fark etmez. Dolaysyla o iki i arasnda sadece benzerlik olmas, birisini dierine kyas edip hkmn ona vermeyi caiz klmaz. Vasilik ve vakf hakknda bir tek hadis delil getirilmitir. O da udur:

Buhari, Mslim ve Ahmed, Enesden Ebu Talhann yle dediini rivayet ettiler:    Ya Rasulullah, Allahu Tela yle diyor:   لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ Sevdiiniz eylerden (Allah yolunda) harcamadka birre/iyilie eremezsiniz.[24] Bana mallarmn en sevimlisi Beyrihai denilen yerdir. imdi oras sadakadr. Allah katnda onunla birrini ve hazinesini umuyorum. Onu Allahn sana gsterdii biimde kullan, ya Rasulullah. Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:   بَخٍ ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ وَقَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الْأَقْرَبِينَ    Aferin bu, senin sylediinden iitmi olduum ne kazanl bir maldr, ne kazanl bir maldr. Sylediini iittim.  Gryorum ki onu akrabalara veriyorsun.  Bunun zerine Ebu Talha yle dedi: yle yapyorum, ya Rasulullah. Sonra da Ebu Talha onu akrabalarna ve amcasnn ocuklarna taksim etti.[25]

Bu hadisle, vakfta bulunmann caiz olduuna delil getirildi. Bu hadisle, vasiyette bulunan kimsenin Allahn vasiyetle ilgili gsterdii gibi malnn te birisini ayrp vasiyet ederse, vasiyetinin sahih olduuna delil getirildi. lm deinde olmayan kimsenin, hayattayken malnn te birisinden fazlasn sadaka olarak vermesinin caiz olduuna delil getirildi. nk Rasul, Ebu Talhaya sadaka ettii maln miktar hakknda uyarda bulunmad. Dolaysyla burada mesele kyastan bir mesele deil, sadece delilden hkm kartma meselesidir.

u szlerine gelince: lm deinde olan kimsenin, varislerinin izni olmakszn maln te birinden fazlasn vakfetmesi; lm deinde olan kimsenin varislerinin izni olmakszn malnn te birinden fazlasn vasiyet etmesinin caiz olmayna kyas yaplarak caiz olmaz. nk vakfetmek de vasiyet etmek de teberrudur.

Bu sz doru deildir. Zira bu iki hkm u hadisten istinbat edilmitir:

Mslim, mran b. Husayndan rivayet ettiine gre: Bir adam, lm annda alt klesini azad etti, onlardan baka mal da yoktu. Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem onlar ard. Onlar ksma ayrd. Sonra aralarnda kura ekip ikisini serbest brakt. Drdne nezaketle, efkatle konuup, onlar serbest brakana da sert konutu.[26]

Bu hadis ile, hastann mal ile ilgili btn tasarruflarnn, -lmden sonraya bal kalnmayp hemen uygulamaya konulmu olsa da- ancak te birinin uygulandna dair delil getirildi. Bu vasiyete hss deildir. Aralarnda vakfn da bulunduu btn tasarruflarn kapsayan genel bir hkmdr.

u szlerine gelince: Veklet caiz szlemelerden olmasna ramen, cretle veklet, icareye kyasla zorunlu szleme yaplr. nk ikisi de cret denmesi hususunda ortaktrlar.

Bu, iki vazife/ilevin arasnda benzerlikten dolay bir hkmn bir hkme kyas edilmesi deildir. Bu ancak, hkmn illetinde ikisinin ortak olmasndan dolay bir hkmn bir hkme kyasdr. Zira icareyi zorunlu szlemelerden yapan sadece crettir. Dolaysyla, veklette cret olduunda, szlemeyi zorunlu yapmaya sevk eden bulunmu olur. Bylece cretle veklet, zorunlu szlemelerden olur. Belirli bir cret zerine veklet yapldnda bu veklet, icareye kyas yaplarak zorunlu szlemelerden olur. nk kiralayann cret demesi, kiralanann ise belirli ii yapmas zorunluluu, icare szlemesinin zorunlu szlemelerden olduuna iltizam/zorunluluk delleti olarak dellet etmitir. Dolaysyla buna, bu gereklilik kendisinde olduunda veklet kyas edilir. Bu ise, hakknda nssn getii er bir illet ile illetlenmi hkme bir hkmn kyasdr, iki vazife arasndaki benzerlikten dolay bir hkmn bir hkme kyas deildir.

u szlerine gelince: Gasp hkmlerinden birisi; gasp edenin zorunluluu, duruyorsa gasp edilenin kendisini geri vermesidir, telef edildiinde ise gasp edilenin benzerini veya deerini geri vermesidir. Gasp edilenin tahrib veya yok edilmesine, ilk durumundan baka bir ey yaparak kendisinin tamamen deitirilmesi kyas edilir. Gasp edilen budayn un olmas, elik parann kl yaplmas gibi. nk o, maln ilk halinin ortadan kalkmas hususunda telef edilmesine benzemektedir.

Bu hkmn kyasndan deil, sadece illetin kyasndandr. Zira telef, geri iade etme illetidir. Bu illete, ierisinde kendisini illet yapan hususlardan gerekleen her husus kyas yaplr. Onu illet yapan, aslnn ortadan yok olmasdr. Dolaysyla kendisi ile asln deitii her husus, telefe kyas yaparak illet saylr. Onun iin kendisi ile asln zerinde bulunduu halin yok edilmesinden dolay, asln deitirilmesi, telef gibi illettir. Bu, kadnn sinirli iken hkm vermemesi gibidir. Zira sinirlilie, kartrmann bulunduu her husus kyas edilir. Mesela; kad a iken de hkm vermez.

te byle, bir hkmn bir hkme kyas olan btn hususlara baklr, eer o, srf iki ilev arasndaki benzerlikten dolay bir kyas ise, o kyas sahih olmaz ve itibar edilmez. nk o, er delil olarak itibar edilen er kyas deildir. Eer o, hkmn eriatn getirmi olduu illetindeki ortaklklarndan dolay bir hkmn bir hkme kyas ise, sahih olur. nk bu, er delil olarak itibar edilen er kyastr.

Kyas, ancak feri asla ilhak etmektir. Zira kyas, genel nssn ibaresindeki genellik demek deildir ve bu kyastan saylmaz. nk genel nss, sadece mefhumuna dhil olan fertlerin tamamn kapsar. Nitekim Allahu Tela yle diyor:  فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ  Onlara cretlerini verin.[27]  Bu, genel bir lafzdr. ocuu emziren kadn, ii, ev, araba v.b. icaresini/kiralamasn kapsar. i kiralamas, ocuk emziren kadn kiralamasna kyas edildi, ya da araba kiralamas, ii kiralamasna kyas edildi denilmez. Bilakis bunlar yukarda geen ayetteki genel lafzn kapsamndadrlar ve onun fertlerinden bir ferttirler.

Allahu Telann u sz de genel bir lafzdr:  حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ ...  Le/l hayvan eti, kan, domuz eti .... size haram klnd.[28]    Bu sz, ister konserve yaplm olsun, ister ise olmasn, l hayvan etinin btn eitlerini kapsayan genel bir lafzdr. Dolaysyla, Hayvann er usule uygun kesilmemi konserve etinin haram olmas, l hayvan etine kyas ile olmaktadr denilmez. Bilakis bu konserve eti, l hayvan etidir. Zira o, ayette geen l hayvan lafznn kapsamndadr ve onun fertlerindendir.

Kyas ise; nsslar, akledilenlerine olaylarn eitlerinden ya da fertlerinden dhil olan, illette ortak olutan dolay ilhak etme yolu ile kapsar klmaktadr. Mesela; er hkmlerde icarenin zorunlu szlemelerden olmasndan dolay kiralanann, hakknda kiraland hususu yapmak iin kiraland sabittir. Bu nss, vekili kapsamaz. nk veklet caiz szlemelerdendir. Fakat vekil, cret ile vekil klndnda, o zaman cretliye kyas edilir. nk cretli vekil, her birinde de cret bulunduu iin cretle kiralanan gibidir. Vekil cret almas halinde vekil klnd hususu yapmaya mecbur saylmaktadr. nk o, cretin gerei olarak kiralanan gibi oldu. nk cret, kiralamadaki zorunluluk hkmne sevk edicidir. Ayn ekilde veklet de zorunluluk hkmne sevk eden olur. O, karlk olmakszn vekil olsayd byle olmazd. Zira kiralanmam olurdu, kiralananda mevcut olan cret olmad iin, kiralanana kyas yaplmaz.

Bunun iin kyas; genellik demek deildir. Sadece nss; lafzyla deil fakat hakknda geldii hususla birlikte illette ortaklklar nedeni ile ilhak yoluyla olaylardan dier eitleri ya da fertleri kapsar hale getirmek demektir. Buradan aa kyor ki; kyasn yaplabilir olmas iin rknlerinin olmas zorunlu bir husustur. Zira onlardan bir tek rkn olmadnda kyas sahih olmaz. Onun iin kyasn rknlerinin bilinmesi kanlmazdr.

Kyas, dakik hususlardandr. u bilinmelidir ki; bu kyas, sadece nsslar, hkmleri ve olaylar anlayan akllarn sahiplerine ait bir itir. nsanlardan heva ve heveslerine gre kyas yapan her ferde ait bir i deildir. Bilakis kyasn, Allahn kendilerine basiret ve anlay verdii kimselere ait olmas zorunludur. Aksi halde kyas, Allahn hkmnn hakikatinden uzaklamaya ve ykma vesilelerden bir vesile olur.

mam fi dedi ki: Kyas ancak u vasflara sahip kimse yapabilir; kendisinden nce geen snnetleri, selefin szlerini, Arapay bilmesi, benzeenler arasn ayrt edebilen doru akl sahibi olmas, sz sylemekte aceleci olmamas, kendisine muhalif olan iitmekten kendisini alkoymamas. nk onda onun iin belki kendisine gafil kald bir hususu farkettirmek vardr, ya da doru sand samalklarna dikkati ekmek vardr.

Bylece kyas, dakik anlaya gereksinim duyar. Mtehid ya da mesele mtehidi olmadka hkm istinbad etmek iin kyas yapmak caiz olmaz. Tabi olan kimse ise, mukallidlerden saylr, mtehidlerden deil. Tabi olana kyas ile hkm istinbat etmesi caiz olmaz. nk mukallidin kyasla istinbad yapmas caiz olmaz.


[1] Mslim, K. Sym, 1938

[2] Ahmed b. Hanbel, Ms. Medineyyn, 15540

[3] Buhari, K. Hac, 1720

[4] Ahmed b. Hanbel, Ms, 15540

[5] bn Kudme, El-Munde zikretti

[6] Ahmed b. Hanbel, Ms, 350

[7] El-mednin El-hkm

[8] El-rz, Tabakt ul-Fukahide zikretti

[9] bn Kudme, El-Munde zikretti

[10] Sahras, El-Mebstda ve raz, El-Tabassurada  zikretti. Onlardan baka bir ok fakih de zikrettiler.

[11] Gazl, El-Mustasfda zikretti

[12] Abdurrezzk, Musnafnda tahri etti.

[13] Mslim

[14] bn Mce

[15] Drektan tahri etti.

[16] Buhari

[17] Nesi

[18] Nesei, K. Tahre, 67

[19] Drektan  tahri etti

[20] Mslim, K. Sym, 1936

[21] Mslim

[22] bn Mce

[23] Dremi, K. Tahre, 759

[24] Ali mran: 92

[25] Buhari, K. Zekt, 1368

[26] Mslim

[27] Talak: 6

[28] Maide: 3