Kyasn Rknleri


Kyas, kendileri olmadka tamamlanmad bir takm rknleri gerektirmektedir. O rknler unlardr:

1- Feri; Kyas yaplmak istenen,

2- Asl; Kendisine kyas yaplmak istenen,

3- Asla ait er hkm,

4- Asl ve ferin arasn birletiren illet.

Mesela; Cuma ezan okunduu vakit, kira szlemesinin haram olmas; Cuma namazndan alkoyma illetinin varlndan dolay Cuma ezan okunduu vakit al-veri yapmann haram klnmasna kyas ile tespit edilmitir. Burada; feri, icaredir, asl, al-veritir, asla ait er hkm, Cuma ezan okunduu vakit yaplan al-veriteki haramllktr, illet, Cuma namazndan alkoymaktr.

Ferin hkm ise, kyasn rknlerinden saylmaz, o ancak kyasn neticesidir. Zira kyas tamamlandnda ferin hkm ortaya kar. Onu iin ferin hkm kyasn rknlerinden deildir. Zira ferideki hkm, kyasn shhatine baldr. Dolaysyla ondan bir rkn olsayd, kendisine bal olmu olurdu ki bu imknszdr.

Buna binaen, kyasn artlar, bu rknlerinin artlarndan dar kmaz. Zira kyasn artlarnn bir ksm feriye, bir ksm asla, bir ksm asln hkmne, bir ksm illete aittir.

 

1- Ferin artlar:

Feri, hakknda tartlan hkmn kendisidir. O, kyas edilendir. Ferin hakknda u be art koulur:

a- Kyasn faydal olmas iin, kyasn illetinin gerektirdii hususa ters dmeyi gerektiren olas elikiden uzak olmas,

b- Kendisinde var olan illetin, asln illetine ortak olmas,

ster illetin bizzat kendisinde olsun ister cinsinde olsun fark etmez. nk kyas, ancak asldaki illet vastas ile asln hkmn fere geitirmektir. Zira ferin illeti, asln illetine genel ve zel sfatlarnda ortak olmadnda, asln illeti, feride olmaz. Dolaysyla asln hkmnn fere gemesi mmkn olmaz.

c- Ferideki hkmn asldaki hkme ya bizzat kendisinde ya da cinsinde benzer olmas.

Aynnda benzer olmas, canda kyasn vacib oluu gibi, ikisi bizzat ykmllkte ve belirlilikte ortaktr. Cinsinde benzer olmas, kz ocuun nikhndaki velayete kyas yoluyla, malndaki velayetin tespit edilmesi gibi. Zira ikisi arasndaki ortaklk, bizzat kendisi deil, velayetin cinsidir.

d- Ferin hkmnn nss ile belirlenmi olmamas.

Aksi halde onda nssla belirlenmi olann kyas olur. Onlardan birisinin dierine kyas edilmemesi, tersinden evladr. yle denilmez: Bir tek dellet edilen hakknda delillerin e anlaml olmas caizdir. Byle denilmez. nk bu, sadece kyastan bakasnda olur. Hkmn Kitapla, Snnetle ve sahabelerin icm ile tespit edilmesi gibi. Kyas ise, onda tespit edilen illettir. lletin ferin hkmne gemesi, kyas var edendir. Dolaysyla ferin hakknda bir hkme dair bir nss var olduunda, o zaman hkm nssla tespit edilmi olur, illet ile deil. Dolaysyla kyasa yer olmaz.

e- Ferin hkmnn, asln hkmnden nce gelen olmamas.

nk eer o, asln hkmnden nce gelen olursa, asln hkm olmadndan dolay kyasn varl sz konusu olmaz. Zira feri asla kyas ilemi, asln hkmnn ferin hkmnden nce gelen olmasn gerektirir.

 

2- Asln artlar:

Asl, bakasnn kendisi zerine bina olduu husustur. Yani o, bakasna muhta olmadan kendi zatyla tannandr. O, kendisine kyas edilendir.

Asln art, hakknda hkmn sabit olmasdr. nk feride asln hkmnn benzerini tespit etmek, o hkmn aslla sabit olmasnn bir feridir. Onun iin asl ile ilgili olarak, hakknda hkmn sabit olmas art koulur.

 

3- Asln Hkmnn artlar:

Asln hkm hakknda sekiz art koulur:

a- er bir hkm olmas.

nk er kyastan maksat sadece, feri hakkndaki er hkm belirlemektir. Asl hakkndaki hkm er olmadnda, er kyastaki maksat hsl olmaz. Ayrca bahis konusu olan kyas, er kyastr. Bu ise, hkmn er hkm olmasn gerektirir. Aksi halde eriata gre kyas kabul edilmez.

b- Asln hkmnn, Kitaptan veya Snnetten veya sahabelerin icmsndan bir delille sabit olmas, kyasla sabit olmamas.

nk o hkm kyas ile sabit olursa; eer ikisi illette birleirlerse, kyas ilk asl zere olur, o hkm zerine deil. Eer illette farkllalrsa, ikinci kyas olumaz. Bunun iin asln hkmnn, kyas dnda bir er delil ile sabit olmas yani Kitap ve Snnet veya sahabelerin icm ile sabit olmas art koulur.

c- Asln hkmne dellet eden delilin feri kapsyor olmamas.

nk o delil feri kapsarsa, feri hakkndaki hkmn tespit edilmesi o delil ile olur, kyasla deil. O zaman kyas yok olur.

d- Hkmn neshedilmi olmadnn sabit olmas.

Ta ki zerine ferin bina edilmesi mmkn olsun. nk hkmn asldan fere geii, birletirici vasfa binaendir. Bu ise, eriatn ona itibarna baldr. Dolaysyla hkmn eriatta nesh olunmad sabit olunmadnda, muteber saylmaz ve hakknda kyas yaplmaz.

e- Asln hkmnn, kendisi ile kyas yollarndan saplan olmamas

Kendisi ile kyas yollarndan saplan, iki ksma ayrlr:

Birincisi; manasnn akledilmemesidir. Bu ya, genel bir kaideden mstesna olmasdr ya da kendisi ile balanlan olmasdr. Genel bir kaideden mstesna olmasna rnek, silsile ahitliin tek kabuldr. Zira o, manas akledilmeyen olmakla birlikte ahitliin kaidesinden mstesnadr. Kendisi ile balanlana rnek ise; rekatlarn says, zekt nisablarnn belirlenmesi, hadlerin ve kefaretlerin miktarlar. Zira o, manas akledilmeyen olmakla birlikte genel bir kaideden mstesna deildir. Her iki takdir edie binaen hkm hakknda kyas engellenir.

kincisi; eriatn onu balangta koymas, benzerinin olmamasdr. Benzer olmad iin onun hakknda kyas yaplmaz. Yolculuk ruhsat gibi, ayaklarn zerine mesh edilmesi, kasme/paylatranlar hakknda yemin, maktulun diyetini demekle ykml ktilin akrabalarna diyet dettirme v.b. gibi.

f- Asln hkmnn ispatna dellet eden delilin, ferin hkmnn ispatna dellet eden olmamas.

Aksi halde, o ikisinden birisini dierine asl yapmak, aksinden evla deildir.

g- Asln hkmnn belirsizlik olmakszn belirli bir illet ile illetlenmi olmas.

nk illetin varlndan dolay ferin aslla ilhak, illetin meydana geldiinin bilinmesini gerektirmektedir. lletin meydana geldiinin bilinmesi ise, asln hkmnn illetlendirilmesine ve illetinin belirlenmesine baldr.

h- Asln hkmnn, ferin hkmnden sonra gelmemi olmas.

nk o sonra gelmi olsayd bu, ferin hkmnn, asln konulmasndan nce delilsiz meydana gelmi olmasn gerektirirdi. nk ferin hkmnn delili sadece, asln illetidir, o durumda bu da mevcut deildir. Onun iin, asln hkmnn, ferin hkmnden nce gelmi olmas art koulur.