LLET


llet, hkmn kendisinden dolay var olduu eydir. Ya da baka bir ifade ile illet; hkme sevk eden husustur. Yani hkmn yaplmasna ve ortaya kartlmasna deil. Hkmn teriine sevk edendir. Buradan anlalyor ki; illetin, uygun bir vasf yani anlalr bir vasf olmas kanlmadr. Bu u demektir: O vasf, hkmn konulmasnda eriat koyucuya ait maksat olmaya uygun bir manay kapsar olmas kanlmazdr. llet, uygun bir vasf olmasayd, yani eriat koyucunun hkmn konulmasndaki maksad olmaya uygun bir manay kapsamasayd da sadece bir iaret olsayd, o vasfla illetlendirmek imknsz olurdu. nk o zaman o, hkme bir emare yani bir iaret olurdu. Dolaysyla hkmn bilinmesi dnda onda bir fayda yoktur. Asl hakkndaki hkm, hitapla bilinmitir, hitaptan kartlm illet ile deil. Onun iin illetin; hkm belirleyen olarak tarif edilmesi hatadr. nk bu, illetin sadece emare olmas demektir. Hlbuki illetin vakas, onun emare olmaddr. Bilakis o, hkmn konulmasna sevk edendir.

llet, her ne kadar hkmn delili olsa da, onunla hitabn delil olmas arasnda fark vardr. Zira hitap; hkme delildir, hkme almettir ve onu belirleyendir. llet de, hkme delildir, ona almettir ve onu belirleyendir. Fakat illet, bunun yansra hkme sevk eden husustur. Zira illet, hkmn kendisinden dolay konulduu husustur. Dolaysyla illette, belirleme yansra illiyet de vardr. Yani hkmn kendisinden dolay konulduu eye dellet de vardr, onun iin illet, nssn akledilenidir. Nss illeti kapsamyorsa, onun mantuku vardr, mefhumu vardr fakat makulu yoktur. Dolaysyla nssa, bakas kesinlikle ilhak olunmaz. Fakat nss, iindeki hkmle anlalr bir vasf birletirerek bir illeti kapsyorsa, o zaman onun mantuku olur, mefhumu olur, makulu olur. Dolaysyla ona bakas ilhak edilir.

Bylece illetin varl; nss, olaylardan baka fertleri ve baka eitleri kapsar klar. Bunu da mantuku ve mefhumu ile deil de, olaylarn nssta geenle birlikte illette ortak olularndan dolay ilhak yoluyla yapar. Buna gre illette, hkme delaletine ilaveten yeni bir ey vardr. O da bu hkmn konulmasna sevk eden husustur. Dolaysyla illetin, hkm belirleyen olarak tarifi doru deildir. nk bu tarif, illetin mahiyetine delleti tam ifade etmiyor. Bunun iin illet, hkme sevk eden olarak tarif edildi. Bu tariften, onun hkm belirleyen olduu da anlalr.

Ayrca illet, hkmn delili hakknda gelebilir. Zira hkme dellet eden hitap, hitabn ierdii illete de dellet etmi olabilir. Allahu Telann u sznde olduu gibi:    مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ     Allahn (fethedilen) lkeler halkndan Rasulne verdii fey (silah kullanmadan elde edilen ganimet) Allah, Rasul, yaknlar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmlar iindir. Bylece o mallar, iinizde yalnz zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn diye.[1]     Sonra da u sz geliyor:   لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ ...fakir muhacirler iindir.[2]     Bylece ayet, feyin fakir muhacirlere verilmesi hkmne dellet etti. Onun iin Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem hakknda bu ayetin indii o feyi ki o, Nadiroullar feyi idi- fakir olan iki adam dnda Ensara vermeksizin sadece muhacirlere verdi. Ayn ekilde ayette geen illete dellet etti. O da Allahu Telann u szdr:    كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ     Mallar sadece iinizde zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn.[3]    Yani, devlet/mal ve imknn sadece zenginler arasnda kalmasn, bilakis bakalarna da gesin diye, demektir. Bylece bu illet de, hkmn konuluuna sevk eden olarak hkme dellet etmektedir.

u da bir baka rnektir: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemden taze hurmann kuru hurma ile satnn caiz oluu hakknda kendisine sorulduunda yle dedii rivayet edildi:  أَيَنْقُصُ إِذَا يَبِسَ قَالُوا نَعَمْ فَنَقال النبي فلا إذن  هل   Taze hurma, kuruduunda noksanlayor mu?  Dediler ki; Evet. Bunun zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem dedi ki; O halde hayr.[4]  Hadis, taze hurmann kuru hurma ile takasnn caiz olmad hkmne dellet etmektedir. Ayn ekilde hadiste geen, taze hurmann kuruduunda noksanlayor olmas illeti de, hkmn konuluuna sevk eden olarak hkme dellet etmektedir.

Bu iki rnekte illet, hkmn delili iinde gelmitir.

llete dellet eden delil olabilir, sz ile kast edilen, delaletin illette olmasdr. Bylece hkmn konulmasna sevk eden olarak illet, hkme dellet etmi olmaktadr.

Mesela; gasp hkm, gasp edilen maln kendisinin geri verilmesidir. Bu Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznn genelliinden alnmtr:   عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ  Ele, aldn geri vermesi bortur.[5] Bu sz, dn alma ile, kiralama ile ve gasp ile bakasnn malndan elinin aldn mal sahibine geri vermesinin insana farz olduuna dair bir delildir. Fakat gasp olunan mal telef olduunda gasp edenin o maln benzerini ya da deerini mal sahibine vermesi vacibtir. Bunun delili de Enesten rivayet edilen u hadistir:  Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin elerinden bazs Nebiye bir tabakta yemek hediye etti. Aie tabaa eliyle vurup iinde olan yere frlatt. Bunun zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:  طعام بطعام  وإناء بإناء Yemee yemek, tabaa tabak[6]  bn Ebu Htim rivayetinde ise Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:         مَنْ كَسَرَ شَيْئًا فهو له  فَعَلَيْهِ مِثْلُهُ   Kim bir ey krarsa, o onundur, benzerini sahibine vermesi de zerine zorunludur.[7]     Bu sz, telef olann ve bundan dolay da gasp edilen maln telef olmasnn hkmnn delilidir. Telef, telef olann deerinin ya da benzerinin sahibine verilmesinin illetidir. Bylece yukardaki hadis, illete de delil olmaktadr.

Ayrca ferdin mal saygndr. Kiinin onay olmadka mal alnmaz. Bu da Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznn genelliinden dolaydr:    لا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ إِلا بِطِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ    Rzas olmadan Mslman bir kiinin mal hell olmaz.[8]   Fakat o maln yasaklanmas zarara yol aarsa ondan zorla alnr. Bu bn Abbasdan rivayet edilen u hadisten dolaydr: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:    لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ وَلِلرَّجُلِ أَنْ يَجْعَلَ خَشَبَةً فِي حَائِطِ جَارِهِ  Ne zarar vermek ne de zarara maruz kalmak vardr. Bir kiinin evinin duvarna odun koymas hakk vardr.[9]    Ebu Hureyreden de Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin yle dedii rivayet edildi: لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَهُ فِي جِدَارِهِ    Komu, komusunun duvarna kazk akmasna mani olmaz.[10]  Bu iki hadis, komunun komusunun duvarna kazk akmasna mani olmasnn hell olmadna, engel olduunda hakimin onu zorlayacana dellet etmektedir. Hlbuki duvar, ahsn mlkdr, komusunu engelleme hakk vardr. Fakat komunun kazk akmasna engel olursa, ona zarar vermi olur. Dolaysyla zararn ortadan kaldrlmas iin, komusuna izin vermesine zorlanr. Burada illet, zarar vermektir. Bu zararn engellenmesine dair ve zararn, mlk sahibinin mlknden taviz vermeye zorlanmas iin illet olduuna dair delildir. Bylelikle illete de delil olmaktadr.

Birinci rnekteki telef ve ikinci rnekteki zarar, her ikisi de, her birine dellet eden delilin geldii er illetlerdir.

Buna binaen illetin delilinin, hkmn delili olmas art deildir. Bilakis illetin delili, hkmn delili olabilir ve kendisindeki maksadn illete dellet olduu delil olabilir.

lletin bilinmesi; illet nssla sabit olduundan dolay, hkme bal deildir. Dolaysyla hkme bal deildir fakat delilin varlna baldr. Hkm tek bana, hakknda delil gelmi olsa da, illete dellet etmez. nk illet hkm deildir ve hkm, illete delil olmaya uygun deildir. Bundan dolay iki ilev arasndaki srf benzerlikten dolay bir hkm bir hkme kyas edilmez. Bilakis er delilin kendisine dellet etmi olduu bir illetin olmas kanlmazdr.

Buna binaen hkm ve illet, farkl iki eylerdir. O ikisinden her birisi de Kitap veya Snnet veya sahabenin icmsndan kendisine dellet eden bir delile ihtiya duyar. Dolaysyla delilin hkme delleti, illetin varlna dellet etmeye yeterli deildir. Bilakis illete dellet eden bir delilin olmas kanlmazdr. Bu ister illete dellet eden zel bir nss ile hkmn delilinin kendisi olsun, ister ise kendisiyle maksadn illete dellet olduu bir delil olsun fark etmez. Fakat illetin kendisi hkme delil olur, baka bir delile ihtiya duymaz. nk illetin kendisi delildir. Zira illet, nssn anlalandr. Bylece o, nssn mantuku ve mefhumu gibi olur. Bundan dolay illetin hkme sevk eden eklinde tarifi, onunla ilgili tarifin en dakiidir.

lletin tarifi, hkmn kendisinden dolay var olduu eydir eklinde olunca; illet ile sebep arasnda bir benzerlik olumaktadr. llet ile menat arasnda da bir benzerlik olumaktadr. Onun iin illet ile sebep arasndaki farkn ve illet ile menat arasndaki farkn aklanmas kanlmazdr.

 

llet le Sebep Arasndaki Fark:
 

* Sebep; varl, var olmay yokluu da yokluu/bulunmamay gerektiren husustur. O, hkmn teriine/konulmasna sevk eden deildir. Zira sebep, hkmn vakada var olmas ile alakaldr, vakann zm iin hkmn konulmas ile alakal deildir. Ramazan ayna ahit olmann, ona ahit olan zerine orucun vacib olmas iin sebep olmas gibi. Dolaysyla sebep, vacib olmann varlna dellet etmektedir, vacib olana sevk edene yani vacib olmann sebebine dellet etmemektedir. Vacib olmann varl, vacib olmann sebebinden baka bir eydir.

llet byle deildir. Zira illet, hkmn kendisinden dolay var olduu yani konulduu eydir. Yani illet, hkmn konulmasna sevk edendir. O, hkmn konulmasyla alakaldr, hkmn bilfiil varl ile alakal deildir. llet, hkmn var olu sebebi deil, vacib olu sebebidir.

* Sebep, hkmn varlndan nce gelir. Zira sebep var olduunda, vacib olarak konulmu hkm de var olur. Sebebin var olmasndan nce, konulan hkm mkellef zerinde vacib olarak durur. Fakat bu vacib oluun var olmas, sebebin var olmasna baldr.

llet byle deildir. Zira illet, hkmn konuluu ile beraberdir. nk illet, hkmn konulmasna sevk edendir.

Mesela; Ramazan ay hilalinin grlmesi, orucun vacib oluunun varlna sebeptir. Zira hilalin grlmesi orutan nce gelir. Kendilerinden elektrik elde edilen kamu suyu elaleleri byle deildir. Zira onlar, elektrii kamu mlkiyeti yapmann illetidirler, hkmn konulmas ile birliktedirler. Dolaysyla elalelerin kamu mlkiyeti olmas, onlardan elde edilen elektriin kamu mlkiyeti olmas hkmne, sevk eden olarak elik etmektedir.

* Ayrca sebep, var oluuna sebep olduu hususa hsstr, onu bakasna tamaz. Dolaysyla ona kyas yaplmaz.

llet ise byle deildir. Zira illet, kendisinden dolay konan hkme hass deildir. Bilakis o hkm bakasna tar, ona ve illete kyas yaplr.

Mesela; akam namaz vaktinin girmesi, akam namaznn var oluunun sebebidir. Vacib oluunun sebebi deil. Onun akam namazndan bakas iin sebep olmas da uygun deildir. Dolaysyla ona kyas yaplmaz. Fakat namazdan alkoymak, Cuma ezan okunduunda al-veriin haram olmas hkmnn konulmasnn illetidir. Allahu Telann u sznn dellet ettii gibi:   إِذَا نُودِي لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ Cuma gn namaza arldnzda al-verii brakp Allahn zikrine kounuz.[11]  Bu ayetin dellet ettii namazdan alkoymak illeti, al-verie hass deildir. Bilakis al-veriten bakasnda gerekletiinde hkm o bakasna geer. Dolaysyla o illet vastas ile o hkme kyas edilir. Bylece Cuma ezan okunduunda, kira szlemesi yapmak, yzmek, yaz yazmak haram olur.

Buna gre illet, hkmn konulmasna sevk edendir. Sebep ise, hkmn bilfiil olumasna yani onun yerine getirilmesine sevk eder.

Buna binaen, Allahu Telann u sz;  أَقِمْ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ Gnein batya doru meyletmesinden gecenin karanlna kadar namaz kl.[12]  illet deildir, sadece sebeptir. Zira, gnein batmaya ynelmesi, namaz klmak iin sebeptir, illet deildir.

Aie RadyAllahu Anhadan yle dedii rivayet edildi: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem zamannda gne tutuldu. Bunun zerine, namaza toplanlmas iin bir ar yaptrd. Sonra ayaa kalkp iki rekatta drt rkulu ve drt secdeli bir namaz kldrd.[13]    Bu da illet deildir, sadece bir sebeptir. Zira gne tutulmas, namaz klmak iin bir sebeptir, illet deildir.

Seleme b. el-Ekvadan u rivayet edildi: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem akam namazn, bir engel ile grnmeyecek ekilde gne battnda klard.[14]   Bu da illet deildir, sadece sebeptir. Zira bir rt/engel ile grlmeyecek ekilde gnein batmas, akam namaznn klnmas iin sebeptir, namaza illet deil.

te bunlarn hepsi ve benzeri sebep cinsindendir, illet cinsinden deil. nk gnein batya ynelmesi, gne tutulmas, gnein batmas, bunlarn her biri hkmn bilfiil var olmas iin sebeptir, hkmn vacib olumas iin sebep deil. Yani bunlar, o hkmn belirli mkellef tarafndan var edilmesi/uygulanmas iin sebeptir, hkmn konulmas iin sebep deil.

Bundan dolay aa kyor ki; ibadetler de sebep olarak geenler, illet deildirler ve bunlar ibadetleri tevfiki klmaktadr. badetler illetlendirilmez ve onlara kyas yaplmaz. nk sebep, kendisi iin sebep olduu hususa hasstr, o da hkmn yerine getirilmesi iindir, hkmn terii iin deil.

 

llet le Ment Arasndaki Fark:
 

llet, hkmn kendisinden dolay var olduu eydir. Ya da baka bir ifade ile illet; hkme sevk eden husustur. Ona dellet eden bir er delilin olmas kanlmazdr.

Ment ise, eriat koyucunun hkm kendisine bal ve asl kld husustur. Yani ment, hkmn kendisine uygun dt meseledir, hkmn delili deildir ve illeti deildir.  المناط Ment kelimesi,  الأناطة Ente fiilinin mekan ismidir. Ente; balamak, asl klmak demektir. Bu lgavi mana, hkmle ilgili olarak ment kelimesinden kast olunandr. Zira bu kelimeye, bundan baka bir er mana gememitir. Dolaysyla lgavi mana, kendisi ile aklama yaplan ve kast edilen olmas gerekmektedir. Buna binaen ment kelimesinden kast olunan, hkmn kendisine bal/asl olduu ey olmaktadr.

Bylece hkmn ment; hkmn kendisine bal klnd yani asl klnd eydir. Kendisine bal klnmak demek, hkm kendisi iin getirmektir. Bylece hkm ona asl ve bal olur. Ment kelimesinin aklamas ite budur. Bu kelime iin baka bir mana kesinlikle yoktur.

Buna binaen, tahkik-ul ment/ment aratrmas, hkmn kendisi iin geldii eyin vakasna hakikatini anlamak iin bakmaktr. Yani gelen hkmn delili bilinmitir, illeti bilinmitir. Fakat hkm bu eye bizzat uyuyor mu uymuyor mu? Delili ve illeti bilinen hkmn fertlerden bir ferde uyup uymadna bakmak mentn aratrlmasdr.

Bylece hkmn ment, er hkmdeki nakl olmayan/vahy olmayan yndr. Zira ment, nakillerin dndaki bir husustur. Menttan kast edilen, er hkmn kendisine tatbik edildii vakadr.

* arap haramdr, dendiinde, er hkm arabn haram olmasdr. Belirli bir iecein, haramdr ya da haram deildir, diye hakknda hkm uygulamak iin arap olup olmadn aratrmak, ment aratrmasdr. Zira o iecek hakknda haramdr denilebilmesi iin, onun arap olup olmadna bakmak kanlmazdr. te arap m, deil mi diye o iecein hakikatine bakmak ment aratrmasdr.

* Kendisinden abdest almann caiz olduu su mutlak sudur, dendiinde er hkm, mutlak sudan abdest almann caiz olmasdr. Kendisinden abdest almak caizdir ya da deildir, diye hkm kendisine uygulamak iin suyun mutlak olup olmadn aratrmak, ment aratrmasdr. Zira kendisinden abdest almak caizdir veya caiz deildir diyebilmek iin suyun mutlak olup olmadna bakmak kanlmazdr. te suyun gereine bu bak ment aratrmasdr.

* Abdesti bozulan kimsenin namaz iin abdest almas vacibtir, dendiinde er hkm, abdesti bozulan kimsenin namaz iin abdest almasnn vacib oluudur. Kiinin abdestinin bozulup bozulmadn aratrmak ise ment aratrmasdr.

Bylece bu rneklerde ment aratrmas; belirli bir iecein arap olup olmadn aratrmak, suyun mutlak su olup olmadn aratrmak, kiinin abdestinin bozulup bozulmadn aratrmaktr. Zira bu rneklerde ment; iecek, su ve kiidir. Buna gre ment aratrmas; kendisi ile ilgili er hkmn onlara tatbik edilebilir olup olmamas bakmndan bu hususlarn gereine vakf olmaktr. Dolaysyla ment aratrmas; er delilinin ya da er illetinin bilinmesinden sonra er hkmn durumlardan birisinde var olup olmadn bilmek iin bakmaktr.

* Kble yn, kendisine ynelme farziyetinin mentdr. Kendisine ynelme farziyeti ise er hkmdr. Bu, Allahu Telann u sznn dellet etmesinden bilinmektedir:     فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا  وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ   Artk yzn Mescid-i Haram tarafna evir. (Ey Mslmanlar!) Siz de nerede olursanz olun yzlerinizi o tarafa evirin.[15]     Bu ynn, kble yn olmas, menttr. Benzerlik veya phe etme durumunda, bunun aratrlmas, ment aratrlmasdr. Zira ment aratrmas, hkmn mahalli olan eyin aratrlmasdr.

Bu aklamalara binaen grlyor ki; ment, illetten bakadr. Ment aratrmas, illet deildir. nk ment aratrmas, kendisine hkm tatbik edilmesi istenen eyin hakikatine bakmaktr. Misal; bir iecein arap olup olmadna bakmak gibi, bir suyun mutlak su olup olmadna bakmak gibi, bir kiinin abdestinin bozulup bozulmadna bakmak gibi, bir ynn kble yn olup olmadna bakmak gibi.

Tahkik ul-illet/illet aratrmasna gelince; o, hkme sevk edene bakmaktr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin, kendisine kuru hurma ile taze hurma sat hakknda sorulduunda, أَيَنْقُصُ إِذَا يَبِسَ هل Taze kuruduunda noksanlar m? deyip Evet denildiinde, فلا إذن    yle ise hayr.[16]  Demesine illet ile ilgili bir durum ifade edip etmediini anlamak iin bakmak gibi. Allahu Telann u; كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ Mallar sadece iinizde zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn.[17]   Szne illet durumu ifade edip etmediine bakmak gibi. Allahu Telann u szne;   إِذَا نُودِي لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ   Cuma gn namaza arldnzda al-verii brakp Allahn zikrine kounuz.[18],   فَإِذَا قُضِيَتْ الصَّلاةُ فَانتَشِرُوا فِي الأرْضِ   Namaz klndnda yeryzne dalnz.[19]   Bunlardan bir illet kartlr m, kartlmaz m, diye bakmak gibi. Allahu Telann u;    وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ       ... ve gnlleri (slma) sndrlacak olanlara[20] Szne, illete dellet eder mi, etmez mi, diye bakmak gibi...

Ment aratrmas, o hususun ancak kendisi ile bilindii ilme baldr. Bylece vahiyden bakasna; ilimlere, tekniklere, o hususu tantan bilgilere dayanr. Onun iin ment aratrmas yapan hakknda mtehit olmas art koulmaz. Bilakis o hususun limi olmas yeterlidir.

llet tahkiki ise; illetli olarak gelen nss anlamaya baldr. Bylece vahye dayanr. Yani Kitab ve Snneti bilmeye dayanr. Onun iin illet aratrmas yapan hakknda mtehit olmas art koulur.

te illet ile ment arasndaki fark ve illet aratrmas ve ment aratrmas arasndaki fark budur.

tihat, ment aratrmasna bal olduunda, bu; kendisinden ment aratrmasnn renilebilmesi yani mentn aratrlabilmesi iin er itihat artlarna sahip bir mtehide ihtiya duymaz. u anlamda ihtiya duymaz: er delilleri bilmeye ve Arapay bilmeye ihtiya duymaz. nk bu itihattan kast edilen, konunun ne zere olduunu bilmektir, yani kendisine er hkm tatbik edilen hususu bilmektir. Bunda sadece, bilinmesi kast edilen o konunun ancak kendisi ile bilindii hususu bilmeye ihtiya duyulur. Dolaysyla o kiinin, er hkm, o gereklilik uyarnca indirilmesi iin o eyle ilgili bu bilgilerin alimi olmas kanlmazdr. O kii ister mtehit olsun, ister mtehidin o hususu tanmak iin kendisine bavurduu baka bir kii olsun ya da o hususu erh eden/aklayan bir kitap olsun fark etmez.

Dolaysyla ment aratrmasnda, itihatta art koulan er hususlar bilmek ve Arapay bilmek art koulmaz. Bilakis ment aratrmasnda kendisine hkm tatbik edilmek istenilen konuyu bilmesi  onun dndaki hususlarda tam cahil olsa da- yeterlidir.

* Senetlerin durumlarn, yolarn, sahihlerini, bozuklarn, metinlerinden gerekli olan ve olmayann bilen muhaddis gibi. ster er ilimlerin limi olsun veya olmasn, ister Arapay bilsin veya bilmesin onun hadisle alakal hususlardaki ilmine itibar edilir.

* Hastalklar ve zrleri bilmek hususunda doktor, imalat hatalarn bilmek hususunda imalat, ticari mallarn deerini hatalarn bilmek hususunda piyasa uzmanlar, lafz ve manasn bilmek hususunda dil limi, aletleri icad eden, atom limi, uzay ilimlerinde uzman gibi, er hkmn mentnn vastas ile bilindii her kimsenin mtehit olmas art koulmaz, hatta Mslman olmas da art koulmaz. nk ment aratrmasndaki maksat, o hususun gereine vakf olmaktr. Bu ise, itihatla alakal deildir, er bilgilerle ve Arapa ile alakal deildir. Bilakis bundan kast olunan, belirli bir hususla snrldr, o da o hususun bilinmesidir.

Hkmn mentnn aratrlmas, yani kendisine hkm tatbik edilmesi istenilen eyin aratrlmas, mutlaka hkmn bilinmesinden nce olmas gereken bir husustur. Ment aratrmas yaplmadka hkmn bilinmesi mmkn deildir. Zira her er hkm iki ncle dayaldr. Birincisi; ment aratrmasna baldr. kincisi; er hkmn kendisine baldr. Birincisi, sadece akldir, yani dnmek, zihinde tartmakla tespit edilir, nakli olann dnda kalandr. kincisi ise, nakldir, yani Kitap, Snnet ve sahabelerin icmsndan naklinin sahih olduu er nssn anlalmas ile tespit edilir.

Dolaysyla mtehit nce, hakknda er hkm aklamay istedii eyin veya vakann veya olayn hakikatini anlamaldr. Ona vakf olduktan sonra, nakli olanlar anlamaya geer. Yani kendisinden o olay veya vaka veya ey iin hkm kartmann kast edildii er nss anlamaya geer. Ya da o olay ya da vaka ya da o eye tatbik edilmesi kast edilen er hkm anlamaya geer. Yani mtehidin hkmleri kartrken ve benimserken unlar gz nnde bulundurmas kanlmadr:

1- Vakay anlayp iyice kavramas,

2- Sonra bu vakann er delilden zm hakknda vacib olan anlamas. O vacib olan husus ise; bu vaka hakknda kendisi ile hkm verdii Allahn hkmn anlamaktr.

3- Sonra bunlardan birisini dierine tatbik etmektir. Baka bir ifade ile vakay anlayp iyice kavramay Allahn hkmn bilmeye balamasdr.

 

lletin artlar:
 

llet hakknda sekiz art, art koulur:

1- lletin, sevk eden manasnda olmas kanlmazdr.

llet, ylesine bir vasf olsayd, onun ile illetlendirmek mmkn olmazd. nk o zaman hkme dair bir emare yani iaret olurdu. Dolaysyla hkmn bilinmesinden baka onda bir faide de olmazd. Hkm ise hitap ile bilinir, kendisinden kartlm illet ile deil. Onun iin illet hakknda onun, hkme sevk eden olmas art koulur.

2- lletin; zahir, belirgin, mnasip manay kapsayan bir vasf olmasdr. Yani illetlendirmek iin anlalr bir vasf olmasdr.

Zira er nsslarda eitli vasflar geer. Bu demek deildir ki, bu vasflar, srf er delillerde getikleri iin er illetlerdir. Bilakis onlar, dier vasflar gibi sadece vasflardr. Onlar illet yapmaya uygun yapan, onlarn cmledeki belirli bir konum zere konumlardr ve belirli bir vasf olulardr. Onun iin vasfn bizzat kendisinin ne olduunun idrak edilmesi ve cmledeki terkip iindeki konumunun iyice anlalmas kanlmazdr. Ta ki o vasf illet yaplmaya uygun olsun ve kendisi ile illetlendirmek caiz olsun. Onun iin illet hakknda; onun bir vasf olmas art koulur, o vasfn da dzensizlikten uzak ak net olmas art koulur, cmledeki konumunun da iletlilii ifade eden olmas yani anlalr vasf olmas art koulur. 

3- lletin, hkmde etkili olmasdr.

Zira hkmde etkili olmazsa, illet olmas caiz olmaz. lletin hkmde etkili olmasnn manas, mtehitte hkmn, onun varlyla meydana geldiine yani onun dnda bir ey olmakszn ondan dolay hkmn meydana geldiine dair bir zann glip olumasdr.

Buna gre Allahu Telann u;    لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ     Kendilerine ait bir takm yararlar yaknen grmeleri ... iin[21]   Sz, illetle ilgili bir durum ifade etmez. nk yararlar yaknen grme vasf hkmde etkili deildir. Dolaysyla illet olmaz.

* Allahu Telann u;    كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ     Mallar sadece iinizde zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn.[22]   sz ise, illetle ilgili bir durum ifade eder. nk zenginler arasnda devlet olmama vasf hkmde etkili olmutur, hkm bunun sbutu ile hsl olmutur.

Bundan dolay illetin, hkmde etkili olmas kanlmazdr.

4- lletin, slim olmasdr.

Kitaptan veya Snnetten veya sahabelerin icmsndan bir nssn onu reddetmemesidir.

5- lletin, srekli olmasdr.

Yani illet ne zaman var olursa, hkmnn de var olmasdr.

6- lletin geili olmasdr.

Zira geisiz olsayd uygun olmazd. nk illetin faydas sadece kendisi ile hkm tespit etmektedir. Geisiz illet; asldaki hkmn nss ya da icm ile sabit oluundan dolay ve illetin kendisi istinbat edilmi/kartlm olmasndan dolay asldaki hkm tespit eden deildir. Dolaysyla o hkme feri olur. Bylece asldaki hkm tespit eden olsayd, o hkm de illete feri olurdu. Bu bir ksr dngdr. Ayn ekilde geisiz illet, geili olmayndan dolay, ferideki hkm de tespit eden deildir. Onun iin sahih olmaz.

7- lletin tespit edilmesi yolunun, ayn er hkmde olduu gibi er olmasdr.

Yani illetin; Kitap veya Snnet veya sahabelerin icms ile tespit edilmesidir. Bu er delilden birisi ile tespit edilmediinde, o er bir illet saylmaz.

8- lletin er bir hkm olmamasdr.

Zira er hkm; er hkmle illetlendirilmez. nk hkm, hkmn illeti olsayd, o, ya belirleyen bir emare manasyla olurdu ya da hkme sevk eden manasyla olurdu. Belirleyen emare manas ile olursa onunla illetlendirmek, doru olmaz. nk illet bir emare ve iaret deildir, sadece hkmn konulmasna sevk edendir. O, hkme sevk eden manasyla olursa, vukuu bulmas imknsz olur. nk o, hkmn kendisine sevk eden olmasn gerektirirdi. Yani hrszn elinin kesilmesinin, hrszn elinin kesilmesine sevk eden olmasn gerektirirdi. Bu ise olmaz. Onun iin, illetin bir er hkm olmas uygun olmaz.


[1] Har: 7

[2] Har: 8

[3] Har: 7

[4] Drekten

[5] Ahmed b.Hanbel

[6] Tirmizi

[7] Dremi, K. Buyu

[8] Ahned b. Hanbel, Ms. 19774

[9] Ahmed b. Hanbel, Ms. Ben Him, 2719

[10] Buhari, K. Mezlim vel-Gsb, 2283

[11] Cuma: 9

[12] sra: 78

[13] Mslim

[14] Mslim

[15] Bakara: 144

[16] Drekten

[17] Har: 7

[18] Cuma: 9

[19] Cuma: 10

[20] Tevbe: 60

[21] Hacc: 28

[22] Har: 7