lletin Delilleri


lletin ancak vahyin getirmi olduklarndan alnmas caizdir. Yani sadece Kitap, Snnet ve sahabelerin icmsndan alnmas caizdir. nk Kitap, lafz ve mana olarak vahiyle gelmitir. Snnet, mana olarak vahiyle gelmitir. Sahabelerin icms da bir delili kefeder, yani Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden syledii ya da yapt ya da hakknda skt ettii bir hususu kefeder, dolaysyla o da vahiyle gelenden saylr. llet bu nden birisinde getiinde er illettir. Bunlardan birisinde gemezse er illet saylmaz, eriata gre bir deeri de yoktur.

Kitap ve Snnetten er nsslarn kapsaml incelenmesinden aa kyor ki; er nsslar illete ya aka, ya delalet olarak, ya istinbat yoluyla, ya da kyas yoluyla dellet etmektedirler. er illete, eriatta yani yani er nsslar olarak itibar edilen nsslarda, bu drt durumun dnda herhangi baka bir dellet yoktur.

er nss; illete, ya nssta aka dellet eder, yani nssn lafzlar veya terkibi ve tertibi illete dellet eder, ya da illet bir tek nsstan istinbat yoluyla elde edilir veya bir eyin illet oluu toplamlarndan deil- belirli dellet edilenlerinden anlalan belirli eitli nsslardan istinbat yoluyla kartlr. Ya da eriatn, kendisinden dolay illet olarak itibar etmesine sebep olan hususu kapsamasndan dolay, nss ve sahabelerin icmsnda gemeyen illeti, Kitap veya Snnet ile yani nss ile ve sahabelerin icms ile gelmi olan baka bir illete kyas ederek illet elde edilir. Yani nssn getirmedii bu illet, eriat koyucunun illet oluuna sevk eden olarak itibar ettii eyin kendisini iermektedir. Yani ondaki illetlik yn, nssn getirmi olduu illetteki illetlik ynnn aynsdr.

I- Nssn kendisine aka dellet ettii illete gelince:

O, nssn mantukundan ya da mefhumundan anlalan illettir. Bu Kitaptan veya Snnetten bir delilin delil getirmeye ve bakmaya/dnmeye ihtiya duymakszn dilde kendisi iin konulan bir lafzla belirli bir vasfla illetlendirilmeye dellet etmesidir. Bu iki ksmdr:

1- erisindeki vasfn, hkmn illeti oluunun ak olduu husustur. Buna rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ    zin istemek baktan dolay konuldu.[1] Yani bakasnn evine girerken bakn, kendisine baklmas haram olana dmemesi iin izin istemek hkm konuldu.

Baka bir rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا Ben size onu srf (dardan Medineye) gelen yoksul kafileden tr yasaklamtm. Artk yiyin, saklayn, tasadduk edin.[2]

Hadiste geen  الدافة Dffe, ktlk senesinde yiyecek toplamak iin yava yava giden bir topluluktur. Bu lafz,  الدفيف  kelimesinden alnmtr. O da,  الدبيب Debb srngen demektir. Hadisten kast edilen, gezgin kafile ya da dmanna doru yava yava hareket eden ordudur.

Bir baka rnek de, Allahu Telnn u szdr:  مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ     te bu yzdendir ki srailoullarna yle yazmtk:[3]

2- erisinde  ل Lm,  كي Key,  إن n,  ب B, gibi illet harflerinden bir harfin getii husustur.

- ل Lm, harfine rnek Allahu Telnn u szdr: لئلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ    Ki insanlarn Rasullerden sonra Allaha kar bir bahaneleri olmasn...[4]    Bir hccet/bahane olmamas, bana  ل Lm, gelmi bir vasftr. Dolaysyla bu, onun Rasullerin gnderiliinin illeti olduuna dellet etmektedir. nk vasf, kendisi ile illetlendirilendir, isim deil. Bu da dil ehlinin ل Lmn illetlendirme iin olduunu aklamalarndan ve onlarn lafzlar hakkndaki szlerinin de hccet oluundan dolaydr. Onun iin bana  ل Lm gelen vasfla illetlendirme er illet olmaktadr.

- كي Key, harfine rnek Allahu Telnn u szdr:  كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ    Mallar sadece iinizde zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn.[5]    Yani devlet zenginler arasnda kalmasn, bilakis bakalarna da gesin diye. Yani feyden ensara verilmeden muhacirlere verilmesindeki illet, zenginliin sadece onlar arasnda dolamamasdr.

Bir baka rnek de Allahu Telnn u szdr:   لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ    Ki evlatlklar, karlaryla iliiklerini kestiklerinde (o kadnlarla evlenmek isterlerse) mminlere bir glk olmasn.[6] Yani Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Zeydin boanm eiyle evlendirilmesinin illeti, evlatlklarnn boanm eleriyle evlenmekte mminlerin sknt ekmemesidir.

- إن n, harfine rnek ise, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Uhudda ehit olanlar hakknda syledii u szdr:  زَمِّلُوهُمْ بِدِمَائِهِمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ يَدْمَى لَوْنُهُ لَوْنُ الدَّمِ وَرِيحُهُ رِيحُ الْمِسْكِ  فِي اللَّهِ إِلَّا يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ  كَلْمٌ يُكْلَمُ  Onlar kanlar ile gmn. Zira Allah yolunda yaralanan bir kimse Kyamet Gn, rengi kan rengi, kokusu misk kokusu olan kan ah damarlarndan akarken harolunacaktr.[7]   Bylece ehidin ykanmamsnn illeti, Kyamet Gn yaralarndan kan akarak har olunacak olmalardr.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi Ve Selem bir ihraml hakknda ona giysisini kyas ederek yle dedi:     وَلَا تُمِسُّوهُ طِيبًا وَلَا تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا   Ona koku srmeyin ve kafasn rtmeyin. Zira Allah onu Kyamet gn lebbeyk diyerek diriltecektir.[8]

Bir baka rnek de, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kedinin temiz olmas hakkndaki u szdr:    إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ   nk onlar sizin etrafnzda gezinip dolaanlardandrlar.[9]

Bir baka rnek de, Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: لا تَشْتَرُوا السَّمَكَ فِي الْمَاءِ فَإِنَّهُ غَرَرٌ Sudaki bal satmayn. nk o yanltr.[10]

- ب B, harfine rnek Allahu Telnn u szdr:    فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنْ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ O vakit Allahtan bir rahmet ile onlara yumuak davrandn.[11]     بB, harfi, bana geldii hususu, Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme nisbet edilen yumuak davranmann illeti yapt.

Bir baka rnek de Allahu Telnn u szdr:    جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ Yaptklarna karlk olarak.[12]

te bunlar, illetlendirme hakknda ak sgalardr. Ancak sgann illetlendirme ifade etmesi, sadece hakknda u husus gerekletiinde olur:

1- Harfin bizzat kendisinin dilde illetlendirme iin konulmu olmas.

2- Bana geldii hususun sfat olmas.

3- Bu sfatn hkm iin uygun olmas. Hkmn ona uymasna binaen olmas.

Vasfn mnasib olmasnn manas; dilin konuluundan dar kmamakla birlikte, onun uyumuna binaen hkme varmaktan dolay o hkmn konulu maksad olmaya elverili olann meydana gelmesini gerektiren bir istikrarl, ak vasf olmasdr.

Bu husus bir arada toplanrsa, sga illetlendirmeyi ifade eder ve hakknda nss gelen hkm bu durumda illetlendirmek vacib olur. Bu husus bir arada toplanmadnda sga, illetlendirme iin olmaz. Buna gre Allahu Telnn u szlerindeki  ل Lm, illetlendirme iin deildir. لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ   ...Kendilerine ait bir takm yararlar yakinen grmeleri iin.[13]     لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا    O, kendileri iin bir dman ve tasa olsun diye.[14]     Bu ayetlerdeki  ل Lm, harfi illetlendirme iin deildir, bilakis akibeti bildirmek iindir. nk bu harf ne kadar dilde illetlendirme iin konulmu olsa da, onun uyumuna binaen hkme varmaktan hkmn konuluuna maksat olmaya elverili olann meydana gelmesi gerekmemektedir. nk hacc, bir takm yararlar grmek iin konulmad. Firavun ve kars, Musay kendilerine dman olsun diye almadlar.

Bir baka rnek de Allahu Telnn u szleridir:   ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ (Bu sylenenler), onlarn Allaha ve Rasulne kar gelmelerinden trdr.[15]   إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمْ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ    eytan; iki ve kumar yoluyla ancak aranza dmanlk ve kin sokmak ... ister.[16]     Bu szlerdeki  ب B ve  إن nne, harfleri, illetlendirmek iin deildirler. nk her ne kadar bu harfler dilde illetlendirmek iin konulmu olsalar da, uygun bir vasfn bana gelmemilerdir. Dolaysyla onlarn bu ayetlerde illetlendirme iin olmalar sz konusu olmaz.

II- Kendisine delilin dellet ettii illete gelince:

Bu, tenbih ve im diye isimlendirilip iki ksma ayrlr:

1- Hkmn, kendisine ait bir mefhumu muvafaka ve mefhumu muhalefetinin olmas bakmndan anlalr bir vasfa baskn olmasdr. Bu durumda vasf, illet saylr ve hkmn kendisi ile illetlendirilir.

Buna rnek Allahu Telnn u szdr:  إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ  Sadakalar (zektlar) Allahtan bir farz olarak ancak yoksullara, dknlere, zekt toplayan memurlara, kalpleri (slma) sndrlacak olanlara,... mahsustur.[17]  Kalpleri sndrlacak olanlar zekt vermekle kalpleri sndrlan Mslman ahslardr. Bu tabir bir isim deildir, sadece zekt verme hkm iin uygun bir vasftr. Bylece onlara zekt vermenin illeti, kalplerini sndrmak olmaktadr. Bunun gibi yoksullar, dknler, zekt toplayan memurlar da ayndr. Zira zekt vermenin illeti, yoksul olmalar, dkn olmalar ve zekt memuru olmalardr, yani bu vasflar ile vasflanm olmalardr.

Bir baka rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: الْقَاتِلُ شيئا   و لا يَرِثُ Katil bir eye varis olamaz.[18]   Katil kelimesi, anlalr bir vasftr. Zira varis olmamann illeti olduuna dellet etmektedir. Yani varis yaplmamasnn illetinin katil olmas olduuna dellet etmektedir.

Baka bir rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: لا ضمان على مؤتمن  Emanet edilene tazmin etmek yoktur.[19] Tazmin etmenin illeti, emanet edilen olmasdr. nk emanet edilen lafz, tazmin etmeme hkmne uygun bir vasftr. Dolaysyla illettir.

Bir baka rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: لا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ ولا الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ Mslman kfire, kfir de Mslmana varis olmaz.[20]  Bu dellet ediyor ki, onun varis yaplmamasnn illeti, kfir olmasdr.

Bir baka rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: مَنْ أَسْلَفَ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ      dn veren, belirli bir zamana kadar belirli bir l ve tartda dn versin.[21]   dn vermenin caiz oluu hakkndaki illet, onun llen ve tartlan olmasdr. nk dn vermenin caiz oluu hkmne uygun bir vasftr. Bylece onun, belirli lde ve belirli tartda olmas illetidir. Vb.

2- lletlendirmenin, konulu bakmndan lafzn dellet edileninden dolay gerekli olmasdr, lafzn konuluu ile illetlendirmeye dellet eden olmas deil. Bu be eittir:

a- Hkmn, sebeb olma ve takip etme  ف Fs ile vasfa dayandrlmasdr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szlerinde olduu gibi:   إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لا خِلابَةَ Sat yaptnda, cezb edici olmayan ekilde syle.[22]   Cezb edici sz hilekrlktr.  مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ    Kim l bir araziyi ihya ederse, o onundur.[23]    ملكت نفسك فاختاري   Nefsinin sahibisin. O halde seimini yap.[24] 

فا F, harfi; hkmn kendisinden kt herhangi bir cmlede vasfn bana geldiinde, illetlendirme ifade eder, ister hkmn bana gelsin, ister vasfn bana gelsin, fark etmez. Zira  فا F, harf bunun gibi ekillerde sebeb olmak iin konulmutur. Dolaysyla illetle ilgili durumu ifade eder.

فا F, harfinin, lgatte mutlak birletirme manasna gemesi, erteleme ve mhlet kast edildiinde ثم Smme, manasnda gemesine gelince, bu, yukardaki rneklerde zahir deildir. Ayrca sebeb olma ve takip etme ilevine engel olan bir karinenin varl halinde bulunmaktadr. Bunun iin bunlarda asl olan, illetlendirme ifade etmesidir. Birletirme ve erteleme ilevi, asl olann kartdr. Zira  فا F, harfi, lgatte tertip ve takip iin konulmutur. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznde olduu gibi:   مَنْ حَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَهُ   Kim iletilmeyen bo bir araziye duvar ekerse, o onundur.[25] Bu szdeki  ف F, harfi, illetle ilgili durumun kartlmasna dellet etmektedir. nk burada  ف F, harfi, takip iindir. O zaman hkmn kendisinden kartld hususun ardndan geleni tespit etmesi gerekir. Dolaysyla onun hkme sebep olmas gerekir. Zira  ف F, harfi, tertip ve takip iin konulmasnda, sebep oluu ifade eder. Dolaysyla illetle ilgili durumu ifade eder. Buna gre bu harf bundan bakasnda kullanldnda, asl olandan bakasnda kullanlm olur.

b- Bir olay olup onun Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme sunulmas, bunun zerine hemen Nebiin bir hkm vermesi, vuku bulan oluumun o hkme illet olduuna dellet eder.

Buna rnek; Buharinin Ebu Hureyre yoluyla tahri ettii u rivayette olduu gibidir: Bir bedevi Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme gelip; Mahfoldum dedi. Bunun zerine Nebi ona;  ولم Ne iin? dedi. O da; Ramazan gndz kasten eimle cinsi ilikide bulundum dedi. Bunun zerine Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:   فَأَعْتِقْ رَقَبَةً  Bir kle azad et.[26]   Bu rivayet, Ramazan gndznde cinsi ilikide bulunmann, kle azad etmenin illeti olduuna dellet etmektedir. Zira biliyoruz ki; o bedevi, eriata gre hkmnn aklanmas iin Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme bir olay hakknda soru sordu. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem de o hkm sadece o soruya cevap eklinde zikretti, o hkm sorudan nce zikretmemiti, soruyu cevapsz brakmad, cevab ihtiya duyulan vakitten sonraya ertelemedi. Hlbuki bunlarn hepsi de mmknd. Ancak zahirde yle deil. O, onun sorusu hakknda bir cevap olunca, hakknda cevap olan sorunun zikredilmesi, cevap verenin szndeki cevapta takdir edilmi olmaktadr. Zira sanki yle demi oluyor: Cinsi ilikide bulundun, kefaretini de!

c- eriat Koyucunun, hkmle birlikte bir vasf zikretmesi, kendisi ile illetlendirme takdir edilmeseydi, onun zikredilmesinin bir yarar olmazd. Zira eriat Koyucu, yarar olmayan i yapmaktan tenzih edilir. er nsslarda zikredilen bir hususun genellikle bir er itibar olur. Onun iin bu vasf illet olarak itibar edilir, nss da illetli olur. Szn bir soruya cevap olmas gibi. ster vasf soru mahallinde olsun, ister soru mahalline karlk olarak hkmn beyannda soru mahallinden sapm olsun, fark etmez.

Buna rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yaplan u rivayettir: Kuru hurma ile taze hurma satnn caiz olup olmad sorulduunda Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:   أَيَنْقُصُ إِذَا يَبِسَ قَالُوا نَعَمُ فلا إذن    Taze hurma, kuruduunda noksanlayor mu? Dediler ki Evet. O da; O halde hayr. dedi.[27]    Taze hurmann kuruduunda noksanlatna dair onlarn cevabndaki noksan vasfnn hkmle birletirilmesinin abes olmas mmkn deildir. Bilakis bu birletirmede bir yararn olmas kanlmazdr. Rasuln taze hurma sat hakkndaki cevabnn فلا إذا  yleyse hayr sznde ف F, harfi ile birlikte olmas; noksanln taze hurmay kuru hurma ile sattan kanma hkmnn illeti olduuna dellet eden illetlendirme sgasndandr. Bu hkm, ف F, harfi ile ve onun da  إذا zen, harfiyle birletirilmesi ile kartlmtr. Bu rnekte vasf, soru mahallinde gerek olarak zikredilmitir.

Vasfn soru mahallinden baka yerde zikredildii duruma gelince; bu hkmn beyannda, soru mahalline karlk olarak zikrine sapyor olmasdr. Buna rnek u rivayettir: Hasaml hizmeti kadn gelip Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme yle sordu: Ya Rasulullah, annem boynunda hacc borcu olduu halde vefat etti. Onun yerine ben haccetsem, bunun ona faydas olur mu? Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem dedi ki:  أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَةً اقْضُوا اللَّهَ فَاللَّهُ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ    Ne dersin, annenin bir borcu olsayd onu der miydin? Allaha borlar deyin. Zira Allah borcu denmeyene daha layktr.[28]  Hasaml kadn sadece hacc hakknda sordu. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem, Ademolunun borcunu zikretti. Bununda hakknda sorulana karlk olarak zikretti, sorunun kendisine cevap deil. Fakat onun zikredilmesi, hakknda sorulan hkm kendisinden karan oldu. Zira hkmn, bor vasf ile birletirilmesinin abes olmas mmkn deildir. Bilakis onun bir fayda iin olmas kanlmazdr. Bylece Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bu vasf, hkm kendisine balayarak zikretmesi, onunla illetlendirmeye dellet etmektedir. Aksi halde onu zikretmesi abes olur.

d- Nssta bir hususun hkm zikredilir. Sonra onun zikredilmesini, o husus ile baka bir hususu bir birinden ayrt etmenin zikredilmesi takip eder. Hlbuki o ikisinin bir birinden ayrt edilmesi zikredilmeseydi, hkm sonraki hususu da kapsyor olacakt.

Buna rnek, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ سَوَاءً بِسَوَاءٍ يَدًا بِيَدٍ فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ  "Altn altnla, gm gmle, buday budayla, arpa arpayla, hurma hurma ile, tuz tuzla babaa misliyle, pein olarak satlr. Bu cinsler farkl olduu takdirde pein ise dilediiniz gibi satn."[29] 

Budayn buday ile satn hkmn, ondan nehiy olarak zikretmitir. Sonra onu hububattan buday-arpa gibi cins fark olduunda birbiri ile satn caiz olduunun zikredilmesi takip etmitir. ki hkm arasndaki bu ayrt etme, cinslerin bir olmasnn sattan nehyin illeti olduuna dellet etmektedir. Bunun delili de cinslerin farkl olmas halinde, onu satn mubah klnmasdr.

Bu ayrt etme, bu eitte eya arasnda ayrt etme manasnn anlald eitli lafzlarda olur.

- Bunlardan birisi; ayrt etmenin art ve ceza/karlk lafzyla olmasdr. u rnekte olduu gibi:    فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَد   Bu cinsler farkllatnda pein olarak istediiniz gibi satn.

- Ayrt etmenin, gaye ile olmasdr. Allahu Telnn u sznde olduu gibi:   وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ  Temizleninceye kadar kadnlara yaklamayn.[30] Buna bir baka rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   لا تَبْتَاعُوا الثِّمَارَ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاحُهَا  Uygunluu aa kncaya kadar meyveleri satmayn.[31]   Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin siyahlaasya kadar zm, byyesiye kadar tahl satmaktan nehyetmesi gibi.

- Ayrt etmenin istisna ile olmasdr. Allahu Telnn u sznde olduu gibi:    فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَ أَنْ يَعْفُونَ    Tayin ettiiniz mehrin yars onlarn hakkdr. Ancak kadnlarn vazgemeleri... hali mstesna.[32]

- Ayrt etmenin,  ولكن Velakin/Fakat, gibi dzeltme lafz ile olmasdr. Allahu Telnn u sznde olduu gibi:  لا يُؤَاخِذُكُمْ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمْ الأيْمَانَ Allah sizi yeminlerinizdeki lavden (kastsz yeminden) dolay sorumlu tutmaz. Fakat balanm olduunuz yeminden dolay sizi sorumlu tutar.[33]

- Ayrt etmenin, iki eyden birisinin, dierinin zikredilmesinden sonra, sfatlarndan birisinin zikredilmesi ile yeniden balamas eklinde olmasdr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznde olduu gibi: وللراجل سَهْم  ولِلْفَارِس ثَلاثَةَِ  Yayalara bir hisse ve svariye hisse..[34]

e- eriat Koyucunun hkmle beraber anlalr bir vasf zikretmesidir. Bu, illetlendirme iindir, ondaki illetlendirme ekli anlalr durumdadr. Buna rnek, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznde olduu gibi: لا يَقْضِي الْقَاضِي بين أثنين  وَهُوَ غَضْبَانُ   Kad gazapl iken hkm vermez.[35]   eriat Koyucu, hkm vermekten nehy ile birlikte fke halini de zikretmitir. fkeli olmak, illetlendirmek iin olduu anlalr bir vasftr. Anlalr ki, hkm vermekten nehyin illeti, fikir karlnn ve durum bozukluunun olmas halidir. Dolaysyla bu, fkenin illet olduuna dellet etmektedir.

 -Ebu Hureyrenin Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden yapm olduu u rivayet de buna rnektir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem, ehirlinin lde yaayan bedeviye satn yasaklad.[36]  ehirlinin bedeviye sat yapmasnn yasaklanmas zikredildi. Nehiy ile birlikte, sat yapann ehirli olduu, mterinin de bedevi yani lden gelen olduu zikredildi. Bunlarn her ikisi de sat yapmann yasaklanmasnda illetlendirme iin olduklar anlalr vasftrlar. Anlalyor ki, o yasaklamann illeti, bedevinin piyasa fiyatlarnn cahili olmasdr. Dolaysyla bu, mterinin bedevi oluunun illeti olduuna dellet eder. nk o, piyasa fiyatlarn bilmez. Bu da illetlendirme yndr.

-Satlmak iin pazara getirilmekte olan maln yolda karlanmasnn yasaklanmas gibi. Bundaki illetlendirme yn aka gemitir. Ebu Hureyreden rivayet edilmitir ki: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem satlmak iin getirilen maln yolda karlanmasn yasaklad. Zira bir insan onunla karlap houna giderse alr. Mal sahibi de pazara geldiinde malnda serbesttir.[37]

- Ayn ekilde birisi; Alim, ikram eder/sayg ile davranr. Cahil ise, aalar. dediinde; o, ikram etmekle birlikte, illetlendirme iin anlalr bir vasf olan hikmeti zikretti. Anlalr ki; ikram etmenin illeti, limin ilimden zerinde bulunduu haldir. Ayni ekilde hor grmekle birlikte illetlendirme iin anlalr bir vasf zikretti. Anlalr ki hor grmenin illeti de, bilgisizlikten zerinde bulunduu haldir, yani cehalettir.

te byle, illetlendirme iin olduu anlalr her vasftaki illetlendirme yn de anlalr. Eer er nssta hkmle birlikte zikredilirse hkmn illeti olur. Var olup olmamas bakmndan hkm illetlendirilen ile birlikte dner.

III- lletin bir tek nsstan ya da belirli eitli nsslardan istinbat yoluyla elde edilmesine gelince: Bu yle olur: eriat Koyucu, bir durumda bir hususu emretmi olur ya da nehyetmi olur. O durum ya o hususla birlikte nssta zikredilmitir ya da nssta onun fiilen varln tayin eden fiili karinelerden anlalr. Sonra o halin ortadan kalkmasndan dolay emrettii hususu nehyeder veya nehyettii hususu emreder. Bylece o zaman anlalr ki; hkm, o durum ile ya da ona dellet eden ile illenlendirmitir. Buna rnek:

Allahu Telnn u sznde olduu gibidir:   يا أيها الذين آمنوا إِذَا نُودِي لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ      Ey iman edenler! Cuma gn namaza arldnzda al-verii brakp Allahn zikrine kounuz.[38] Ayetin konusu, Cuma namaz hkmlerini aklamaktr, al-veri hkmlerini aklamak deil. Al-veriin yasaklanmas, Cuma ezannn okunmas halinde geerli olmaktadr. Sonra nss gelip yle dedi: فَإِذَا قُضِيَتْ الصَّلاةُ فَانتَشِرُوا فِي الأرْض وابتغوا من فضل اللهِ     Namaz klndnda yeryzne daln ve Allahn ltfundan isteyin.[39] O halin ortadan kalkmas halinde de yeryzne dalmay ve Allahn ltfundan istemeyi emretti. Bu emrin geldii hal ise; Cuma namaznn edasnn bitmesi yani Cuma namaznn sona ermesiyle birlikte al-veriin caiz olmas halidir. Bundan, Cuma ezannn okunmas halinde al-veriin yasaklanmasnn illetinin, o halin kendisine dellet ettii namazdan alkoyma olduu istinbat edilir.

Bir baka rnek de Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   الْمُسْلِمُونَ شُرَكَاءُ فِي ثَلاثٍ الْمَاءِ وَالْكَلا وَالنَّارِ Mslmanlar eyde ortaktrlar: Su, mera ve ate.[40]  Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem den sabit olmutur ki, insanlarn arazilerindeki kuyulara, Medine ve Taifteki suya fertlerin sahip olmalarna skt etmitir. Fakat Rasuln fertlerin mlk edinmelerine izin verdii kuyular; toplumun kendilerine ihtiya duymad ve bahe gibi yetitirilmesi iin var olan kuyulardr. Bu durumda onlara izin verilmesi, suda ortakln ancak toplumun kendisine ihtiya duyduu durumda olduuna dellet eder. Bundan, suya toplumun ihtiyacnn olmas, sudaki ortakln illeti olduu yani suyun toplumun ihtiyalarndan olmasnn, ondaki ortakln illeti yani onun kamu mlkiyetinden oluunun illeti olduu istinbat edilir.

Bylelikle ortaklk sadece o hususta olmaz, bilakis toplumun ihtiya duyduu her hususta ortaklk olur. Bu husustan (su, mera, ate) herhangi birisine toplumun ihtiyac kalmadnda illetin gitmesinden dolay ondaki ortaklk da gider.

te, ierisinde bir hal veya vasftan dolay hkm geen, sonra da o hkme muhalif bir hkmle emretmek hususunda baka bir nssn geldii her nss byledir. Zira o iki nsstan, o halin ileti olduu ya da hkmn illetine dellet ettii istinbat edilir.

Bundan dolay, eriat Koyucu bir hususu genel olarak nehyederse ve o hususun iki halinden birinde de onu mubah klarsa, genel nehyin varlyla birlikte o durumun iki halinden birinde mubah klnmasndan, nehyin illetinin, ierisinde mubah klnd halin karsndaki hal olduu istinbat edilir.

IV- Kyas yoluyla elde edilen illet: Bu illet er delille bizzat gelmemitir. Fakat zat ve cinsi bakmdan onun benzerini er nss getirmitir. Dolaysyla bizzat er delilin getirmedii illet er nssn getirdii illete kyas edilir. nk er nssn getirmi olduu illetlendirme yn onda vardr.

Fakat kendisine kyas edilen illet hakknda u art koulur: Onun, illetlendirme iin olduu anlalan ve kendisindeki illetlik durumu anlalan bir nsstan alnm olmasdr. T ki illetlendirme yn nssta gemi olsun. Bylelikle o illet, vahiyle gelenlerden saylr. Zira illetlendirme ynn vahyin getirmi olmas, vahyin getirmi olduu illete kyas yaplmasn salar.

te ierisinde bir illetin bir illete kyasnn caiz olduu tek hal budur. Bu halin dndakilerde illetin illete kyas kesinlikle caiz olmaz. Zira bir illetin bir illete kyas, kendisi iin bizzat er delilin gemedii hkmn, kendisi iin er delil geen hkme kyas edilmesi gibidir. Nasl ki, hkmn hkme kyas, kendisine kyas edilen hkm eriatn dellet ettii er bir illetle illetli olmadka caiz deildir. ki ilev arasndaki srf benzerlikten dolay hkmn hkme kyas caiz deildir. Ayn ekilde illetin illete kyas da; kendisine kyas edilen illet, eriat tarafndan illetlik ynnn aklanmasyla illet olmas bakmndan illetli olmadka, yani illetlik yn eriat ile gelmi olmadka caiz deildir. ki illet arasndaki srf benzerlikten dolay illetin illete kyas caiz deildir.

Onun iin, illetlendirme iin olduu anlalan ve ierisindeki illetlendirme yn iin anlalan bir vasfta olmadka illetin kyas caiz olmaz. Zira illetin bir illete kyasnda, illet hakkndaki illetlendirme ynnn, ya eriat Koyucu tarafndan ya da dilin dellet edileni tarafndan beyan kanlmazdr. Onun hakknda bu aklama yapldnda, illette zerinde kyas yapmann caiz olduu husus olan illetlendirme yn bulunmu olur. Bu tamamen kendisine kyas yaplan hkmde, kyasn iinde meydana geldii illetin bulunmas gibidir. Dolaysyla illette, ierisindeki illetlendirme ynnn eriat tarafndan yaplan beyan bulunduunda ki bu illete dellet eden nssn illetteki illetlik ynn aklam olmas ile olur- o zaman, bu illete kyas yaplmas caiz olur. Bu aklanmadnda o illete kyas yaplmas caiz olmaz.

ncelendiinde anlalr ki; bu ancak bir durumda mevcuttur. O da, illetin, illetlendirme iin olduu anlalr ve ierisinde illetlendirme yn anlalr bir vasftan alnm olmasdr. Bunun dnda kalan durumlarda illet hakknda kyas yapmak kesinlikle caiz olmaz.

Dolaysyla; istinbat edilmi veya anlalr olmayan vasftan alnm illete kyas yaplmaz, cmid/donuk isime kyas yaplmaz. nk o vasf deildir, illetlik manas iermez, dolaysyla ona kyas yaplmaz.

* eriat Koyucunun hkmle birlikte zikrettii, lafznda dilin konuluuna gre illetlik ynnn anlalr olduu vasfa rnek; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:    لا يَقْضِي الْقَاضِي بين اثنين  وَهُوَ غَضْبَانُ      Kad, gazapl iken iki kii arasnda hkm vermez.[41]   fkeli hal, hkm vermekten nehyin illetidir. Zira o, hkm vermeye engel olma illetidir.  الغضب Gazap/fke lafzndan, onun fkeli olmasnn, hkm vermekten nehyetmenin illeti olduu anlalr. Onu illet yapan, fikrin ve durumun karmasdr. Dolaysyla bu illete, ierisinde fikir karklnn ve durum karklnn hsl olduu her husus, kyas edilir. Mesela; alk gibi. Dolaysyla kad, a iken hkm vermez. Bylece fkelilik, kendisine kyas yapmak iin asl olarak alnan illet olmaktadr. Bu illet incelendiinde aa kyor ki; o, onu illet yapan sebebi anlalr klan uygun bir vasftr yani o, illetlendirme iin olduu anlalan ve ierisindeki illetlik yn anlalan bir vasftr. Onun iin ona kyas yaplmas sahih olur.

* eriat koyucunun hkmle birlikte zikrettii, er nssn ondaki illetlik ynn aklayarak geldii vasfa rnek ise; Ebu Hureyreden yaplan u rivayettir: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem satlmak iin getirilen mal yolda karlamay yasaklad. Zira bir insan onunla karlap houna giderse alr. Mal sahibi de pazara geldiinde malnda serbesttir.[42]

Satlmak iin getirilen mal yolda karlamak, onun satnn caiz olmaynn illetidir. Onun illet oluunun yn ise, nssn kendisinin aklad gibi mal sahibinin piyasa fiyatn bilmemesidir. Zira nssta geen pazara geldiinde sz yani piyasa fiyatlarn bildiinde, demektir. Dolaysyla satlmak iin getirilen maln yolda karlanmasna, ehirde otursa da, piyasa fiyatn bilmeyen herkese kyas edilir. Mesela; hapisten yeni kan mahpusun sat yapmas da, satlmak iin getirilen maln karlanmasna kyas yaplarak caiz olmaz. nk onda da satlmak iin getirilen maln yolda karlanmasnda olan husus vardr, o da piyasa fiyatlarnn bilinmemesidir.

te, illet olarak itibar edilmesine dellet eden bir delilin eriattan gelmedii, fakat kendisinde iindeki illetlilik ynnden dolay illet olarak itibar edilmesine dellet eden bir delilin eriattan geldii vasfta bulunan hususun bulunduu her mesele byledir. Dolaysyla onun kyas yoluyla illet saylmas caiz olur. Onun hkm, illet oluuna dair er nssn getii hususun hkm olur. u daima gz nnde bulundurulmaldr ki; bu, sadece zerinde kyasn yapld asln, illetlendirmek iin olduu anlalr ve kendisindeki illetlik yn anlalr bir vasf olmas halinde olur.

Ksaca; kyas yoluyla elde edilen illette, onun kyas iin asl olarak alnan illet olmas iin u artn kendisinde olmas art koulur:

1- Cmid/donuk isim deil, sfat olmas.

2- Anlalr vasf olmas. Yani lafzn delaletinden olmayan baka bir manaya dellet eden, yani kendisinin illetlendirme iin olduuna dellet eden olmas.

3- Kendisindeki illetlik ynne dellet eden olmas.

Onun iin cmid lafzlar illetlendirmeye kesinlikle dhil olmazlar. Buna rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:         الذهب بالذهب مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى      Altn altn ile gm gm ile, hurma hurma ile, buday buday ile, tuz tuz ile, arpa arpa ile ayn miktarda olarak (aranzda mbadele edin). Kim bunlarda artrma yapar veya artrlmasn isterse, faiz alm olur.[43]  Bu hadisin ierisinde geen hususlar illetlendirilmez. nk onda geen bu eyler cmid lafzlardr, vasf deildirler. Bunlarla illet alglanmaz. Onlarda ne delil bakmndan ne de eriata gre illetlendirme anlalmaz. Dolaysyla ribann haram oluu bu alt eya ile snrlandrlr. Faizle ilgili mallar sadece bu alt hususta snrl olmaktadr.

yle denilmez: Altnda faizin haram oluu, onun lt oluundan dolay ya da deerli bir maden olduundan dolaydr. Dolaysyla onda ribann haram klnnn illeti, onun altn ya da gm olmas ve ondaki illetlik cins lt olmas ya da deerli maden olmas yaplr.

Byle denilmez. nk altn ve gm kelimesi, cmid bir isimdir, bir vasf deildir. Dolaysyla illet olmas, kesinlikle mmkn olmaz ve ona kyas yaplmaz. Ayrca herhangi bir illetlendirme iermemektedir. Dolaysyla o, illet olmad iin ona hkmn kyas yaplmaz. llet olmamasna ilaveten, onda illetlik ynne dellet etmediinden dolay ona illetin kyas da yaplmaz.

yle de denilmez: Buday, arpa, hurma ve tuzda ribann haram klnmas, lt olularndandr. Dolaysyla ondaki haram klmann illeti, onun buday olmas ya da arpa olmas ya da tuz olmas olmaktadr, ondaki illetlik yn de cins lt olmas ya da yiyecek olmasdr.

Byle denilmez. nk buday, arpa, hurma ve tuz kelimeleri, cmid isimlerdir, vasf deildirler. Dolaysyla illet olmalar kesinlikle uygun olmaz ve onlara kyas yaplmaz. Ayrca onlar, herhangi bir illetlendirmeyi iermemektedirler, onlarda illetlik ynne dellet etmemektedirler. Dolaysyla onlara kyas yaplmaz. Bylece onlar illet olmadklarndan dolay onlara bir hkmn kyas yaplmaz. llet olmamalarna ilaveten kendilerinde illetlik ynne dellet etmediklerinden dolay onlara bir illetin kyas da yaplmaz.

yle de denilmez: Ondaki illet, fazlalktr. Bu ise her cinste gerekleir. Dolaysyla bir tek cinsin mutlak olarak alp verilmesi/deiimi haram klnr. Yani fazlalktan dolay cinsin mutlak oluu haram klnr.

Byle denilmez. nk hadisteki;  مثلا بمثل Ayn miktarda sz, haram klnn illeti deil, bir vasftr. Ondan, illet olmasnn anlalmas, hem dil bakmndan hem de eriata gre mmkn deildir. Onun iin hkm cmid lafza baskn kalmaktadr. Bunun iin hadisin sonunda;   فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى    Kim bunlarda artrma yapar veya artrlmasn isterse, faiz alm olur.   Yani, kim bu nssla belirlenmi hususlarda artrr ya da arttrrsa, demektir. Dolaysyla fazlalk, haklarnda nss olduundan dolay bu hususlarda olmakla snrldr. nk  مثلا بمثل ayn miktarda sz ve فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى   Kim bunlarda artrma yapar veya artrlmasn isterse, faiz alm olur. sz bu alt hususa vasf olarak gelmilerdir. Onun iin bu vasf onlardan her birisi ile tekrarlanmtr ki, ondaki vasfla ilgili durum gereklesin ve bunu   فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى   Kim bunlarda artrma yapar veya artrlmasn isterse, faiz alm olur.  sz ile pekitirmitir. Bundan dolay elmas ve cevher gibi deerli mcevher ve benzerlerinin haklarnda nss olmadndan dolay artrlr ya da arttrlr olsa da alp vermesi riba saylmaz. Buna binaen zeytinde, soanda, limonda, elmada ya da demirde, bakrda ya da toprakta, imentoda v.b. hakknda nss olmad iin riba yoktur.

Buna baka bir rnek Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr: مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلا فِضَّة ٍلا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحَ مِنْ نَارٍ  ما     Altn ve gm sahibi olup da onun hakkn vermeyen kimseye Kyamet Gn ateten plaka yaptrlacaktr.[44]

   Bu hadiste geen hususlar kesinlikle illetlendirilmezler. nk bu hususlar cmid lafzlardr, vasf deildirler. Bunlarla illet alglanmaz. Bunlardan ne dil bakmndan ne de eriata gre illetlendirme anlalmaz. Dolaysyla zekt; altn ve gm paraya hasredilir.

yle denilmez: Onlar mal olduklarndan dolay onlarda zekt farz olmutur. Dolaysyla onlara her mal kyas edilir.

Byle denilmez. nk altn ve gm kelimeleri cmid isimlerdir, illet olmalar uygun olmaz. Onun iin onlara kyas yaplmaz. Onlar herhangi bir illetlendirmeyi de iermemektedirler, kendilerinde illetlik ynne dellet etmemektedirler, dolayssyla onlarn illetlerine de kyas yaplmaz. Onun iin demirde, bakrda, elikte bir kiiye ait iken zerlerinden tam bir yl gese de zekt farz olmaz. Ayn ekilde sahibinin yanndayken zerinden tam bir yl gese de elmasta, cevherde de zekt farz olmaz. Ayn ekilde kiraya vermek iin ayrlm evlerde, kiraya vermek iin ayrlm ister binek arac ister nakliye arac olsun arabalara da zekt vacib olmaz. Bunlar her ne kadar altn ve gm gibi mal olsalar da, altn ve gmn mal olmalar, haklarnda zektn vacib oluunun illeti olmalarn gerektirmiyor. Onlarda zektn farz oluu kesinlikle illetlendirilmemitir. Bu ikisi cmid isimlerdir. Dolaysyla illet olmazlar, onlarda illetlendirme de olmamtr. Doal olarak onlara kyas yaplmaz. Onlarn illeti olduu ve o illete kyas yapld da iddia edilmez.

Hayvann zekt da byledir. Cmid lafz olduundan dolay ancak hakknda nssn getii hususta zekt vacib olur. Hububat zekt da ayn ekildedir. Cmid lafz olduunda dolay ancak hakknda nssn getii hususta zekt vacib olur. Dolaysyla o illetlendirilmez ve ondan illetlik anlalmaz. nk illetlik, illetlendirme iin olduu anlalan ve kendisindeki illetle ilgili yn anlalan vasfla snrldr. Bu ise, hadislerin hakknda zektn farz oluunu belirledii hususlarda mevcut deildir. stelik eriat koyucu, hakknda zektn vacib olduu hususlarn her eidinin nisabn aklamtr ve onu cmid lafzla belirlemitir.

Allahu Telnn u sz de byledir:   حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ Size le, .... haram klnd.[45]  Buna kyas yaplmaz. nk le cmid bir isim olduundan dolay haram klmak iin anlalr bir vasf deildir. Dolaysyla ona kyas yaplmaz. O kendisine illetlik ynne dellet etmez. Onun illeti olduu ve o illetine kyas yapld da iddia edilmez.

erisinde cmid ismin getii btn nsslar bunun gibidir. Ayrca hem dil bakmndan hem de eriata gre herhangi bir illetlendirme kapsamad ve kendisinde illetlik alglanmad iin anlalr olmayan vasf illetlendirmeye dhil olmaz. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz:    مَنْ ابتاعَ نَخْلاً بعد أن تؤبر فَثَمَرُتهَا لِلْبَائِعِ إِلا أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ    Kim alanm bir hurma aac satarsa, mteri art komadka onun meyvesi satana aittir.[46]     Bu sz hurma aacna hastr, bakasn kapsamaz ve ona kyas da yaplmaz. nk alamak belirli bir itir.  التأبير Alamak kelimesi, her ne kadar bir vasf olsa da, hkmn illeti iin anlalr bir vasf deildir. Dolaysyla illetlendirme iermemektedir. Onun iin ona kyas yaplmaz.

te byle anlalr olmayan her vasf, kyas iin asl olarak alnmaz. Buna binaen illetin kyas da, sadece anlalr vasf ile tespit edilen illet ile snrldr.

te bunlar Kitap, Snnet ve kyastan illetin delilleridir. Sahabelerin icmsndan deliline gelince; o, sahabelerin, belirli bir eyin illet olarak itibar edilmesine dair icmlarn rivayet etmeleridir. Zira bu, her zaman er illet olur. nk onlarn icms, hakknda bir delilin olduunu kefeder. Nitekim sahabeler, adaletin ahitlik iin illet olarak itibar edilmesine icm etmilerdir. Dolaysyla bunlardan her birisi er illettir. nk onlar sahabelerin icms ile tespit edilmilerdir. Bu illetler aynen Kitap ve Snnet ile sabit olan illet gibidirler


[1] Buhari, K. stizn, 5772

[2] Mslim

[3] Maide: 32

[4] Nisa: 165

[5] Har: 7

[6] Ahzab: 37

[7] Nesi

[8] Buhari

[9] Nesei, K. Tahre, 67

[10] Ahmed b. Hanbel, Ms, 3494

[11] Ali mran: 159

[12] Vaka: 24

[13] Hacc: 28

[14] Kasas: 8

[15] Enfal: 13

[16] Maide: 91

[17] Tevbe: 60

[18] Ebu Davud

[19] Drekten

[20] Ahmed b.Hanbel

[21] Tirmizi, K. Buyu, 1232

[22] Buhari, K. Buyu, 1974

[23] Buhari, Ahmed b. Hanbel, Ms, 14109

[24] evkn, Neyl-l Evtrda zikretti.

[25] Ahmed b. Hanbel, B. Ms, 14556

[26] Buhari, K. Nafakt, 4949

[27] Drekten

[28] Buhari, K. Hac, 1720

[29] Mslim, Mskt 81, (1587)

[30] Bakara: 222

[31] Mslim, K. Buyu, 2834

[32] Bakara: 237

[33] Maide: 89

[34] bni Mace, K. Cihd, 2845

[35] Ahmed b.Hanbel

[36] Buhari

[37]Tirmizi

[38] Cuma: 9

[39] Cuma: 10

[40] Ebu Davud, Ahmed b. Hanbel, Baki Ms. Ensr, 22004

[41] Ahmed b.Hanbel, Tirmizi, K. Ahkm

[42] Tirmizi

[43] Tirmizi, K. Buyu, 1161

[44] Mslim

[45] Maide: 3

[46] Buhari