DELL OLMADII HALDE DELL SANILANLAR


2- Sahab Mezhebi:
 

tihat meselelerinde bir sahabe mezhebinin, mtehit sahabelerden bakasna delil olmad hususunda ihtilaf yoktur. Dolaysyla sahabe mezhebi, mtehit sahabeler bakmndan er delil saylmaz, ihtilaf edilen husus, sadece sahabe mezhebinin tabiin ve onlardan sonraki mtehitler iin delil olup olmamasdr.

Baz imamlar, sahabe mezhebinin delil olduunu sylediler. Onu er hkmler hakknda er delillerden saydlar. Sahabe mezhebinin delil oluuna dair Kitap, Snnet ve cmdan deliller getirdiler.

- Kitaptan delilleri, Allahu Telnn u szdr: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ    Siz insanlar iin kartlm en hayrl bir mmetsiniz. Marufu emredersiniz...[1] Bu, emrettiklerinin maruf/iyilik olduuna dair sahabelere ynelik bir hitaptr. Marufu emretmek, kabul vacib bir husustur.    

- Snnetten delilleri, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szleridir:  أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهنديتم   Ashabm yldzlar gibidir. Onlardan hangisine uyarsanz hidayet bulursunuz.[2] اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ    Benden sonra gelenlerden Ebu Bekir ve mere uyun.[3]

Bu szler, sahabeleri amm ve mukallid olarak taklid edenlere hitap etmeye hamledilemez. nk onda umumu tahsis eden delil yoktur ve onu sahabelere tahsisin faydasnn iptali vardr. nk amm olanlarn sahabe olmayan mtehitleri taklit etmenin caiz oluunda ittifak vukuu bulmutur. Dolaysyla geriye bu szle kast olunann onlarn mezheplerine tabi olmann vacib oluu kalmaktadr.

- cmya gelince; Abdurrahman b. Avf, Ali RadyAllahu Anh Ebu Bekir ve mere uymas artyla Hilfete atad. O uymay reddetti. Abdurrahman b. Avfn bu artn kimse knamad, dolaysyla icm hsl oldu. Ayrca sktu icm yayldnda inkr edilmeyen sahabe szdr ve hccet olarak kabul edilir. Ayn ekilde yaylmayan sahabe sz de hccet olur.

Sahabe mezhebi delildir, diyenlerin delillerinin zeti bunlardr. Bu deliller, sahabe mezhebinin hccet oluuna dellet etmeye uygun deildirler.

-Ayette yle bir dellet yoktur. nk ayet Muhammed SallAllahu Aleyhi VeSSellemin mmetinin tamamna hitaptr, sadece sahabelere ve Rasuln zamanna deil. Ayrca   تأمرون بالمعروف  Marufu emredersiniz sz, onlarn emrettikleri hususun maruf olmas anlamna gelmez. nk bu szden sonra   وتنهون عن المنكر  ve mnkeri nehyedersiniz sz gelmektedir. Fakat bu ayetin manas; Marufu emredip mnkeri nehyettiiniz iin siz hayrl mmetsiniz.

- O iki hadise gelince; o, sahabelere vgdr, onlarn szlerinin er delil olmas deildir. بأيهم اقتديتم اهنديتم Hangisine uyarsanz hidayet bulursunuz. szyle kast olunan, onlarn Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden rivayet ettikleri husustur, her eyde onlara uymak deil. Zira sahabeler masum deildirler ve sadece masum olan kimseye her eyde uyulur.

Sahabelerin sktu icmsnn hccet oluu, yaylmamaktan deil, sadece yaylmaktan ve normalinde inkr edilen husustan olmasndan gelmektedir. Bu iki husus ise, sahabe mezhebinde yoktur. Zira sahabelerin mezhebi, yaylsa da hatta sahabeler ona kar kmasalar da o skt saylmaz. nk skt icm, normalinde inkr edilen hususa hastr ve bu her hkm iin geneldir. Bir de skt, o szn yaylarak sahabelerin bilmesi durumunda muteberdir. Sahabe mezhebi ise yaylmamtr, dolaysyla sahabeler onun zerinde skt etmi saylmazlar. Onun iin sahabe mezhebi, sahabelerin sktu ile kyas edilmez. Btn bunlardan aa kyor ki, bu delillerin tamam sahabe mezhebinin er delil olduuna dair hccet olmaya uygun deildirler.

Ayrca sahabe mezhebinin er delil olduunu nefyeden husus vardr. Buna rnek Allahu Telnn u szdr: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ    Bir hususta ihtilafa derseniz onu Allaha ve Rasulne gtrn.[4]

Bylece anlamazln kendisine gtrlecei ynler tayin edilmitir. Onlar da Allah ve Rasuldr. Yani Kitap ve Snnettir. Bu ikisinin dndakilere gtrlmez. Sahabe mezhebi ise, Kitap ve Snnetten deildir. Dolaysyla ona gtrlmez, bavurulmaz. Onun iin o hccet saylmaz.

Bir baka husus ise; sahabe, itihat ehlindendir. Onun hata yapmas mmkndr. Hata ihtimali mevcut olduu srece, mezhebi hccet saylmaz.

Bir baka husus ise; sahabeler, bir takm meselelerde ihtilaf etmilerdir. Her biri dierinin mezhebinin tersine gitmitir. Sahabe mezhebi hccet olsayd, Allahu Telnn delilleri elikili, farkl olurdu, bir ksmna tabi olmak dierine tabi olmaktan evla olmazd. Dolaysyla onlarn mezhepleri er delil olmaz.

Ayrca sahabeler Rdvanullahi Aleyhim snnetlerden birounun kendilerine ulamadn itiraf edip kabul ediyorlard. Birounun Rasulden kendilerine ulaana ters den grlerinden vazgeiyorlard. Bu da onlarn mezheplerinin delil olmadna dair delildir. nk Rasuln kendi meselesi hakknda sylediinin onlara ulamamas mmkndr. Snnetten bir ounun kendilerine ulamadn kabul etmelerine dair delil, Ebu Hreyrede rivayet edilen u husustur:

Muhacir kardelerimi pazarlarda al-veri megul ediyordu. Ensardan kardelerimi de mallar zerinde almak megul ediyordu.

Ber b. zibten yle dedii rivayet edildi: Size anlattklarmzn hepsi Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden iittiklerimiz deildir. Fakat bize ashabmz anlattlar. Develeri gtmek bizi megul ediyordu.

zin istemek ile ilgili hadis hakknda mer RadyAllahu Anhu yle diyor: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin emrinden/dininden olan bu husustan haberim olmad, yle mi? Pazarlarda al-veri beni oyalad.

Byle birok rivayet var. Onlarn kendilerine Rasulden hadis ulatktan sonra ona ters den grlerinden vazgetiklerine dair delil, rivayet edilen u husustur: mer, ocuunu bytp kaan kadnlar eve konulmalarn reddediyordu. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bu konuda izin verdii kendisine haber verildiinde, onlar reddetmeyi durdurdu.

Yine rivayet edilir ki; mer, parmaklarn diyetlerinin farkl olmas grndeydi. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin onlarn diyetinin eit olmasn emrettii haberi kendisine verildiinde, kendi grn terk edip, parmaklarn diyetlerinin eit olmas hkmn ald.

Yine rivayet edilir ki; mer, mecnunun recm edilmesini istedi. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin;       رفع القلم عن ثلاثة  عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ   وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ  Kalem kiiden kaldrld:       1- Uyanncaya kadar uyuyandan, 2-Bulua erinceye kadar ocuktan, 3-Akl bana gelinceye kadar mecnundan[5]    sz kendisine bildirilince, onun recm edilmemesini emretti.

Abdullah b. mer, araziyi kiraya veriyordu. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bunu nehyettii kendisine bildirilince araziyi kiraya vermekten vazgeti.

Abdullah b.Abbasn, muta nikhnn nehyedildiini, Ali RadyAllahu Anhu kendisine bildiresiye kadar haberi yoktu.

Rivayet edilir ki, bni Abbas yle dedi: Allahn sizi yere akmasndan korkmuyor musunuz? Ben size Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem dedi, diyorum, siz de Ebu Bekir ve mer dedi diyorsunuz. O ensar, Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szn unuttular: الأئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ mamlar Kureytendir.[6]

Bunun gibi birok olay vardr. Bunlarn tamam, sahabelerin mezhebinin hata ve unutkanla ak olduuna dellet etmektedir. Dolaysyla delil olmaya uygun olmaz.

Geriye Abdurrahman b. Avfn, Ebu Bekir ve mere uymay talep etmesi zerinde Sahabelerin cmas meselesi kald. Bu, sahabe mezhebinin delil oluuna dair bir icm deildir. O sadece, bir mtehidin kendi grn terk ederek baka bir mtehidi taklit etmesinin caiz oluuna dair bir icmdr. Bundan kast, Mslmanlarn szlerinin bir grte birletirilmesidir. Bu bir eydir, sahabe mezhebinin hccet olmas baka bir eydir.

Btn bunlardan anlalyor ki, sahabe mezhebi er delillerden deildir.

 

3- stihsan:
 

الاستحسان stihsan Arapada  الحسن - Hasen kelimesinin  استفعال -stifl kalbndaki haldir. Her ne kadar bakasna gre irkin grlse de ekiller ve manalarda insann kendisine yneldii ve holand, gzel bulduu husustur. Bu lgat manas, fkh usulnde bahis konusu olan istihsandan kast olunan deildir. Zira din hakknda heva-heves ile sz sylemenin caiz olmad hususunda, Allahu Telnn eriat hakknda bir er delil olmakszn mtehidin ehveti ve hevas/arzusu dorultusunda hkm vermesinin reddedildii hususunda bir ihtilaf yoktur. Bu hususta amm ile mtehit arasnda bir fark yoktur. Bahis konusu olan istihsan, ancak fkh usul limlerinin stlah/terim olarak kullandklar istihsandr, lgatla ilgili mana deil.

stihsan hakknda konuanlar, onun tarifinde ihtilaf etmilerdir. stihsann baz tarifleri unlardr:

-Mtehidin vicdann etkileyen, fakat onu ifade etmekte glk ektii ve aka ortaya koyamad bir delildir.

-Bir kyastan daha kuvvetli bir kyasa gei gerekliliidir.

- Kendisinden daha kuvvetli bir delille kyas tahsis etmektir.

-tihat ekillerinden lafzlarn genelliini kapsamayan bir itihat eklini ondan daha kuvvetli bir ekilden dolay terk etmektir. Bu hatra ilk anda gelen hkm hakkndadr.

-Daha kuvvetli bir husustan dolay bir meseleyi benzerlerinden ayrmaktr.

-Bir meselede, o meselenin benzerlerine verilen hkmden vazgemeyi gerektiren bir gereke ile o hkm brakp aksine bir hkm vermektir.

stihsan drt eide ayrdlar:

1- Kyas istihsan. 2- Zaruret istihsan. 3- Snnet istihsan. 4- cm istihsan.

Bir ksm da istihsan iki ksma ayrd: 1- Zaruret istihsan. 2- Kyas istihsan. Onlara gre:

1-Kyas istihsan: Hatra ilk gelen zahir/ak kyas hkmnden vazgeip farkl bir hkme gitmektir. Zira birincisinden daha dakik ve daha gizli, fakat delil bakmndan daha kuvvetli, bak bakmndan ve sonuca varma bakmndan daha doru baka bir kyastr, diyorlar ve bunu Haf/kapal kyas olarak isimlendiriyorlar. Buna rnek udur:

ki ahs, cretinin tamam ikisinin zerine bor olarak iki kiiden bir araba satn alsalar. Alacakl olanlardan birisi borcun bir ksmn alyor. Hlbuki onun alnan kendi hissesi yerine saymas hakk yoktur. Bilakis ortann ondan hissesini talep etmesi hakk vardr. nk onun bortan ald miktar, ortaklaa sattklar maln fiyatndandr.  Yani iki ortaktan herhangi birisinin satlan maln cretinden almas iki ortak iin almasdr. Onlardan birisinin kendisine den hissesi deil. Alnan bu miktar alan kiinin elindeyken, dier ortak hissesini almadan kayp olduunda, kyasn gerei, ikisinin hesabndan yani irketin hesabndan kayp olur. Fakat istihsanda, sadece o miktar alan kimsenin hissesinden kayp saylr. nk aslnda o, o miktar alana bu hususta ortak olmak zorunda deildir. Bilakis o, alnan miktar alana terk etmesi ve bortan kalan da kendi hissesine katmas hakk vardr.  te kyas istihsan byledir.

2- Zaruret istihsan: Zorlayan bir zarurete ya da bir zorluu gidermek veya bir ihtiyac karlamak eklinde bir gerekli maslahata bakarak hakknda kyas hkm olana ters dmektir. nk kyas hkm baz meselelerde soruna veya skntya sebep oluyor. te o zaman, istihsana gre; kendisiyle skntnn ortadan kaldrld ve sorunun giderildii baka bir hkme gidilir. Buna rnek; cretle alandr. Onun eli, cretle tutulduu hususta emanet eli saylr. Kast olmakszn onun cretle tutulduu o ite bir zarar vermesi sz konusu olduunda o, ondan tazmin ettirilmez. Mesela; bir kii, birisini elbise diktirmek iin bir aylna kiralasa, bu zel cretli olur. Kast olmakszn onun elinde o elbise telef olsa, ona tazmin ettirilmez/dettirilmez. nk onun eli emanet elidir. Bir kimse, herkese elbise diken terziye bir elbise diktirmek iin kiralasa (ona sipari verse), o terzi genel cretlidir. Onun elinde elbise telef olursa, onun eli de emanet eli olduu iin, ona tazmin ettirilmez. Fakat istihsanda, zel cretliye tazmin ettirilmez, gcnn stnde i kabul etmemesi iin genel cretliye tazmin ettirilir.

* Snnet istihsanna gelince: O, Snnetle sabit olmu bir hususa muhalif oluundan dolay kyasn hkmn terk etmektir. Buna rnek, Huzeymenin ahitliidir. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem onu, onun ahitliini iki kiinin ahitlii sayp tek bana ahitliini kabul ederek Huzeymeye hass klmtr. yle demitir:  من شهد له خزيمة أو شهد عليه فحسبه  Huzeyme kime ahitlik yaparsa, ona yeter.[7]  Huzeymenin ahitliinin kabul edilmesi, kyas terk etmektir. Zira kyasa gre o ahitlik kabul edilmez. nk/ispat vastas olmas iin yeter say iki erkek ahit olmas veya bir erkek iki kadn ahit olmasdr. Fakat nss gemesinden dolay kyas terk edilmitir.

* cm istihsanna gelince: O, kyasn gereini terk edip, hakknda icm hsl olmu baka bir hkme gemektir. Buna rnek; eser siparile bir ey yaptrma szlemesidir. Kyas, mevcut olmayann sat olduu iin onun caiz olmamasn gerektirir. Fakat onun caiz olduuna dair icm olumutur.

Onlarn er delil olarak itibar ettikleri istihsan ite budur. Onun er delil olduuna dair Kitaptan, Snnetten ve cmdan delil getirdiler.

* Kitaptan delilleri, Allahu Telnn u szleridir: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ    Onlar ki, dinleyip de szn en gzeline uyarlar.[8] وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ    Rabbinizden size indirilenin en gzeline tabi olun.[9]

ki ayeti yle delil gsteriyorlar: lk ayet, szn en gzeline tabi olan verek gelmitir. kinci ayet ise, indirilenin en gzeline tabi olmay emretmitir. Eer en gzel olan hccet olmasayd, byle olmazd.

* Snnetten delilleri de; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   فَمَا رَأَى الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ حَسَنٌ     Mslmanlarn gzel grd ey Allah katnda da gzeldir.[10]

* cmya gelince: Kalma miktar, su miktar ve cret belirlemeksizin, su tayann elinden alp su imenin ve hamama girmenin istihsana gre caiz olduu hususundaki mmetin icmsdr.

stihsann zeti, istihsan hakknda onu er delil olduunu syleyenlerin grlerinin ve delillerinin zeti ite budur.

Gerek olan ise, istihsan er delil saylmaz. Onlarn getirdikleri tarifler, yorumlar ve deliller, onun er delil saylmasna dair bir hccet ortaya koymamaktadr.

Tariflere gelince; dellet ettikleri manalar bakmnda ksmdr:

Birinci ksm, u szleridir: Mtehidin zihninde etki yapan fakat onu ifade etmekten glk ektii ve aka ortaya koyamad delildir. Bu tarif esasndan batldr. nk mtehidin zihninde etki yapp da mtehidin ne olduunu bilmedii delil, delil saylmaz. Ayrca onun gerekten bir delil mi yoksa fsit bir vehim mi olduu hususunda tereddt iinde ise, ona bal kalmann yasak olduu hususunda ihtilaf yoktur. Eer onun er delillerden bir delil olduu gerekleirse, kendisi asndan ona balanmann caiz olduu hususunda da bir ihtilaf yoktur. Fakat o istihsan olmaz, sadece delil almak olur. Bakas asndan ise, onun alnmasnn doru olmas iin delil olduunun gerekletiinin ifade edilmesine gereksinim vardr. Her iki ynden de istihsan delil olmaz. Bundan dolay bu tarife gre istihsan batldr

kinci ksm tariflerden ise tek bir mana anlalr. O tarifler unlardr: Bir kyastan daha kuvvetli bir kyasa gei gerekliliidir. Kendisinden daha kuvvetli bir delille kyas tahsis etmektir. Daha kuvvetli bir husustan dolay o meseleyi benzerlerinden ayrmaktr. Bir meselede o meselenin benzerlerine verilen hkmden vazgemeyi gerektiren bir gereke ile o hkm brakp aksine bir hkm vermektir.

Bu tariflerin hepsi, tek bir manadr. O da, daha kuvvetli bir delilden dolay kyas terk etmektir. stihsan iin yaplan bu tarif ve aklamalarda geen daha kuvvetli delilden kast edilen, Kitaptan veya Snnetten bir nss ise, bu istihsan deildir, bu sadece nss tercihtir. Dolaysyla nss ile delil getirmektir. Eer daha kuvvetli delilden kast edilen, maslahattan uygun gren akl ise, bu batldr. nk kyas, nss ile sabit olan er bir illete bina olur. Akl veya maslahat ise, ne bir nsstr ne de ondan daha kuvvetli baka bir illettir. Bilakis onun er nssla yani vahyin getirdii ile bir alakas yoktur. Onun iin bu, nsstan vazgeitir, batldr.

nc ksm tarif ise, onlarn u szdr: tihat ekillerinden lafzlarn genelliini kapsamayan bir itihat eklini ondan daha kuvvetli bir ekilden dolay terk etmektir. Bu hatra gelen ilk hkm hakkndadr. Bu tarif her ne kadar, zahirle delil getirmeyi terk edip baka bir delile gitmek hususunda ikinci ksm gibi olsa da, bununla ikinci ksm arasnda fark vardr. Bu fark ise ikinci ksmn manas, daha kuvvetli bir delilden dolay kyasn terk edilmesidir. Fakat bu tarif geneldir. nk bu, kyas da olabilen bakas da olabilen zahir bir delili terk edip baka delile gitmek demektir. nk itihat ekillerinden bir itihat eklini terk etmek deniliyor. Bu ise kyastan daha geneldir. Ayrca bu ksm, kendisine ynelen daha kuvvetli yn, hatra ilk gelen hkmde klmtr. Bu ise ikinci ksmdan farkldr. Zira o hatra gelen ilk hkmle olmaz.

Bu nc ksma da ikinci ksma verilen cevap verilir. Kendisinden daha kuvvetli olarak aniden akla gelen bir delil ile zel bir delilin hkmnden vazgeip kart hkme gemekte, aniden akla gelen delil eer Kitaptan veya Snnetten veya Sahabelerin cmasndan ise, onunla delil getirmek shati hususunda bir ihtilaf yoktur. Bu durumda istihsan olmaz. Eer o daha kuvvetli delil; akl ve maslahat ise o, er bir delilden daha kuvvetli olmas bir yana, er bir delil dahi deildir. Onun iin onunla delil getirmek sahih olmaz. Bu durumda o hkm veya delili terk etmek batl olur. Buna binaen bu tarife gre istihsan reddolunur ve onun er bir delil saylmas doru olmaz. nk iki durumdan birincisinde ya Kitap olur ya Snnet olur, ya Sahabelerin cms olur. stihsan olmaz. kinci durumda ise, delili terk edip delil olmayana gitmek olduu iin batl olur.

Bu izahat, istihsan iin yaplan tarifler ve aklamalar ynnden idi. stihsanlarn ksmlar ynnden izaha gelince: lk iki ksm olan kyas istihsan ve zaruret istihsan batldrlar.

Kyas istihsannn batl oluu, istihsann tarifleri ve aklamalarnn ikinci ksmnn batl oluundan aa kmaktadr. O ise, bir meseleyi benzerlerinden ayr tutmakt. Ayrca onu kapal kyas saymalar da batldr. nk onun kyas ile alakas yoktur. O ancak maslahatla ilgili bir illetlendirmedir. rnee gelince: bir tek satla tamam satlan ortak maln cretinden ortaklardan birisinin ald miktarn yok olmas hakkndaki hkmde ihtilaf edilmesi sahih deildir. nk o iki ortaktan birisi tarafndan irket/ortaklk iin alnm irket malndan yok olmutur. nk ister satlm araba olsun ister onun creti olsun mal, irketin maldr, o iki ortaktan birisinin mal deildir. Dolaysyla onun yok olmas, irket malnn yok olmasdr, sadece o mal alan ortan malnn yok olmas deildir.

Bylece burada istihsan ile eriatn hkmnden ve er delillerden vazgeip er olmayan bir hkme, nefislerin hevasnn hkim klnmasna gidiyorlar. Zira birka ahsa ait ortak bir bor olduunda bu, iki ortaa ait bir tek ahsn borcu gibidir. Dolaysyla iki ortaktan birisi, o bortan kendi hissesi miktarn alp, ikinci ortak ondan kendi hissesini almadan nce elinde yok olursa, bu yok olu ikisinin hesabndan olur, sadece o miktar alan ortan hissesi hesabndan deil. nk ortak; vekildir ve emindir. Onun eli de veklet eli ve emanet elidir. O borcu aldnda hepsi iin alm olur. O mal onun elinde yok olunca, o yok olmasndan sorgulanmaz. nk eli emanet elidir. er nsslarn kendisine dellet ettii er hkm budur. Bu kyas deildir. Yani bu mesele, kyas meselelerinden deildir. Bu hkm kyasla sabit olmamtr. Bu sadece irket meselelerinden ve emanet meselelerinden bir meseledir. Bu, Snnetten bir er delil ile sabit olmu hkmdr. Fakat istihsan savunanlar, o ortan ald eyi kendi hissesi saymas hakknn olmad bilakis bortaki ortann alnan miktardan hissesini ondan istemesi hakknn olduunu tasvip ediyor olmalarna, istihsan, o alnan miktarn yok olmasnn sadece onu alann hissesinden saylmasn gerektirir diyorlar. Bylece er hkmn gerektirdiini terk edip, istihsan dnda yani grdnde mtehidin istihsan dnda, bir delil olmakszn bir bakasna gidiyorlar. Buna da unu bahane gsteriyorlar: O ikinci ortak, o bortan alan ortaa ald hususta ortak olmak zorunluluu yoktur. Bilakis onun, alnan alana terk etmesi ve kalan borcu kendi hissesine katma hakk vardr, ona ortak olma hakk da vardr. Alnann yok olmasnn iki orta zerine deil de sadece alann zerine olmasn byle delillendiriyorlar. Bu ise er delili terk etmektir ve heva ile hkm vermektir.

Zaruret istihsanna gelince: O zorlayan bir zarurete bakarak ya da bir zorluu gidermek veya bir ihtiyac karlamak eklinde gerekli bir maslahata bakarak hakknda kyas hkmne ters dmektedir. Bylece onlara gre zaruret istihsan, eriatn uygun grmesine gre deil de mtehidin aklnn uygun grmesine gre maslahatla ilgili hkmlere giden bir yol olmaktadr. eriata ters dmekle, maslahat grd hususta akla tabi olmaktr. Dolaysyla er nss deil de akl ve maslahattan uygun grdn hakim klmasyla ve onu eriatn dellet ettii er illete tercih edilmesiyle batl oluu aktr. Bu batldr, baka sze de gerek yoktur. Mesela cretli alan rneinde bu batllk ortadadr. Zira genel cretli tazmin ettirilip de zel cretlinin tazmin ettirilmemesi, tercih ettiren olmakszn yaplan bir tercihtir ve er nssa muhaliftir. Zira Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle diyor:  لاضمان على مؤتمن    Emanet edilene tazmin etmek yoktur.[11] Bylece bir mal zerinde emaneti olan kimse kesinlikle tazmin ettirilmez. nk hadisin  لا ضمان  -tabirinde nefiy  لا -lm cins iindir, ister zel cretli olsun, ister genel cretli olsun her emanetiyi kapsar. Dolaysyla istihsan ile hkm vermek; delili terk etmek ve heva ile hkm vermektir. Zira o hkm, hadisi terk edip akln uygun grd maslahatla verilen hkmdr. Akln uygun grd o maslahat ise, ortak cretlinin daha fazla kazanmak hrs ile insanlarn malndan gcnden fazlasn almay kabul etmemeyi salamaktadr. Zira bu durum insanlarn malnn yok olmasna yol aar. Onun iin Rasuln hadisi terk edilmitir. Dolaysyla phe yoktur ki bu istihsan batldr, baka sze gerek yoktur.

Buradan, kyas istihsan ve zaruret istihsan olan ilk iki ekildeki istihsann batl oluu aa kmaktadr. Snnet istihsan ve icm istihsanna gelince; bunlar istihsan deildirler. Onlar sadece delillerin tercih edilmesidir. Zira Huzeymenin ahitlii rneinde aktr ki, hadis kyasa tercih edilmitir. Dolaysyla bu, delillerin tercihi konularndandr, istihsan ile alakas yoktur. Siparile bir ey yaptrmak konusunda da aktr ki, Sahabe cmas tercih edilmitir. Hlbuki siparile bir ey yaptrmak Snnet ile sabittir. Zira Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem siparile bir mhr ve bir minber yaptrmtr. Dolaysyla siparile bir ey yaptrmak, istihsandan deildir.

Ayrca istihsan savunanlarn ileri srdkleri rnekler, er deliller ile sabittir. Zira bedeli, su miktar ve kalma sresi belirlenmeksizin hamama girmek rnei; bedeli ve iilen suyun miktar belirlemeksizin sucunun elinden su imek rnei, hepsi de Snnet ile sabittir. Zira bu, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin zamanda onun bilgisi ve takriri ile vukuu bulmutur. Dolaysyla bu, Takriri Snnet delili ile sabittir, istihsan ile deil.

Onlarn istihsann hccet olduuna dair getirdikleri delillerin hepsi de bu hususta delil getirmek iin uygun deildirler. nk o deliller, kast ettikleri usul ile ilgili manasyla istihsana uygun dmemektedirler. yle ki:     الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ    Onlar ki, dinleyip de szn en gzeline uyarlar.[12]   Bu ayette szn en gzeline uymann vacib oluana dair bir dellet yoktur. Ayrca szn en gzeline uymak usul ile ilgili manas ile istihsana uymak demek deildir. Bilakis bu iki szden birisi gzel dieri en gzel olduunda delile uymak zorunlu olur. 

وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ  Rabbinizden size indirilenin en gzeline tabi olun.[13]  Bu ayette de, istihsann indirilmi olann en gzeli olmas bir yana indirilmi bir delil olduuna dair bir dellet yoktur. Bu ayetin usul ile ilgili manasyla istihsanla bir alakas yoktur.

فَمَا رَأَى الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ حَسَنٌ     Mslmanlarn gzel grd ey Allah katnda da gzeldir[14]   hadisine gelince;  Bu ancak, mubahlardan gzel grdkleri demektir. Farz, mendub, haram, mekruh, batl, fsid olduuna dair hakknda delil olan hususlarda ise, Mslmanlarn gzel grdne tbi olmak deil, delile tbi olmak vacib olur. Mslmanlarn uygun grdne tbi olmak, rada sz konusudur, er hkme delil getirmek hakknda sz konusu deildir. Dolaysyla Mslmanlarn uygun grd er delil deildir, onlarla er hkme delil getirmek uygun olmaz. Ayrca hadisin usul ile ilgili manasnda istihsan ile bir alakas kesinlikle yoktur.

Btn bunlardan aa kyor ki; istihsan er bir delil deildir. Bilakis o heva heves ile hkm vermektir, o er delili terk edip akln maslahat olarak grdn almaktr. Ancak onun er delil olduunu syleyenlerin olmasndan dolay phetd-delildir. Dolaysyla onlarn onunla kartm olduklar hkmler er hkm saylr. nk o pheli delildir.


[1] Ali mran: 110

[2] Razn, tahri etti.

[3] Tirmizi, K. Menkb, 3595

[4] Nisa: 59

[5] Ebu Davud, K. Hudud, 3825

[6] Ahmed b. Hanbel, Ms. Basriyyn, 18941

[7] Tabern- El-Kebr, Mecmuul-Zevid, Fethul-Br

[8] Zmer: 18

[9] Zmer: 55

[10] Ahmed b. Hanbel, Ms, 4318

[11] Drekten

[12] Zmer: 18

[13] Zmer: 55

[14] Ahmed b. Hanbel, Ms, 4318