DELL OLMADII HALDE DELL SANILANLAR


4-Mesalihi Mrsele:
 

Baz imamlar ve mtehitler maslahata er delil olarak itibar etmilerdir. Maslahat ksma ayryorlar. Zira yle diyorlar:

Maslahat, eriatn onamasna gre ksmdr:

1-eriat, onu itibar ederek onamtr. Dolaysyla o hccettir. Meydana gelmesi, nssn makulundan/aklediliinden ve icmdan hkm karmak olan kyasa baldr.

2-eriatn batl oluunu onad husustur. Bu, limlerden birisinin halifelerden birisine, her ramazan gn orulu iken cima etmesi zerine, kesintisiz ardarda iki ay oru tutmas gerektiini sylemesi gibidir. O halifenin mli durumu elverili olduu halde ona kle azad etmesini emretmemesinden dolay o lime itiraz edilince yle demitir: Ona yle emretseydim, ehvetinin gereini yerine getirmeye engel tekil etmek hususunda kle azad etmeyi kmseyerek ona kolay gelirdi. Onu bundan engellemek iin kefaret orucunun vacib klnmasnda maslahat vardr. Bu sz, Snnetin nssna muhalif olmas nedeni ile batldr. nk Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem ramazanda orulu iken hanm ile cins mnasebette bulunduunu syleyen bir Araba yle demitir:   فأعتق رقبة  قال ليس عندي قال  صُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ قَالَ لا أُستطيع قَالَ أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا    Bir kle azad et. Dedi ki; Bende yok. Rasul dedi ki; ki ay ardarda kesintisiz oru tut. Dedi ki; Yapamam. Rasul dedi ki; Altm miskine yemek ver.[1]       Bu hadiste tertibe dair kuvvetli bir dellet vardr.

3-eriattan belirli bir nssn hem batl oluunu hem de itibar edilmesini onamad maslahattr. te buna mesalihi mrsele denir. Dediler ki:

Maslahat, okuma yazmann renilmesi gibi belirli bir nss ile bizzat gelmise veya her eit marufun emredilmesi ve btn mnker eitlerinin nehyedilmesi gibi eidinin itibarn eriatn onayladna dair genel bir nss ile gelmise, ite bu iki durumda o maslahat mesalihi mrseleden saylmaz. nk o zaman maslahat kyasa bal olur. Fakat mesalihi mrsele, delilden kopuk olandr. Yani hakknda bir delil bulunmayandr. Fakat o, eriatn maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi iin gelmi olmas genelliinden alnmtr.

Dolaysyla onlara gre; Mesalihi mrsele; bizzat kendisinin ya da eidinin itibar edilmesine dair eriatta bir nssn gemedii bir maslahattr. Dolaysyla o, delilden uzak yani kopuktur. Fakat ona itibar edilmesine, eriatn nsslar kll ekilde dellet etmitir. Bylece bir olay ve benzeri durumlarda er nss olmadnda er hkmler mesalihi mrsele esasna bina edilirler. Dolaysyla maslahat delil olmaktadr. Bununla fakih, kendisinde baskn bir maslahat olan her amelin, eran talep edilmi olduuna buna dellet eden zel bir er nssa gereksinim duymakszn- hkmedebilir.

Fakat onlar, er maslahatlar ile er olmayan maslahatlar birbirisinden ayrt etmilerdir. yle demektedirler:

Delil olmaya uygun olan maslahatlar, eriatn maksatlaryla uyumlu olan maslahatlardr. eriatn ncelikli maksad, be zaruriyetin rknlerinin korunmasdr. Onlar da; Dinin korunmas, cann korunmas, akln korunmas, maln korunmas ve neslin korunmasdr. Nitekim ilahi eriatlar bu be rknn saygnlnn ve korunmasnn vacib oluunda ittifak etmilerdir. Bunlardan dier maslahatlar kar ve akl onun maslahat olduunu anlar. Bylece onun maslahat oluunun akln takdirine gre olmas er delil olmaktadr. Zira eriatn maslahatlarna gtren ve o maksatlarn gereklemesine yardmc olan her ey, maslahattr. Maslahat hakknda, kyasa muhalif olmas art koulmaz. Bilakis kyasa muhalif de olabilir, orijinal er delil de olabilir.

Mesalihi mrseleyi savunanlar, onu kati olmayan er nsslar tahsis eden saymaktadrlar. Mesela; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle diyor: الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ    Beyyine/ispat vastas delili iddia eden getirir.[2]   Mesalihi mrseleyi savunanlara gre; bir kii baka birisinde mal olduunu iddia eder ispatlamaktan aciz olursa, iddia edilenden yemin etmesi talep edilir. ddia edilen ile iddia eden arasnda bir arkadalk olmadka iddia edilene yemin ettirmeyi uygun bulmazlar. Ta ki sefihler, faziletlilere kar cretkr olmasnlar, zira bu onlar yalan iddia ile mahkemelere akn etmelerini salar. Bylece mesalihi mrseleyi Kitap ve Snnet gibi bizzat asl sayyorlar, hatta onu, nss kat olmadnda Kitap ve Snneti tahsis eden klyorlar.

Onlar eriatn hkmlerinde mutlaka maslahat getirdiine karar vermilerdir.  O maslahat nssla gelmise bilinir, nssla bilinmezse, eriattaki genel nsslar ile talebi bilinir. Onlara gre; Mtehit bununla; ierisinde zarar olmayan ya da yarar zararndan daha byk olan bir maslahat olan her amelin, zel bir ahide/delile gereksinim duymakszn talep edilen olduuna hkmedebilir. erisinde maslahat deil de zarar olan veya ktl yararndan daha byk olan bir hususun, zel bir nssa gereksinim duymakszn nehyedilmi olduuna hkmedebilir.

Dediler ki; eriat Koyucunun kullarn maslahatn kast ettiini gryoruz. Muamelat hkmleri, maslahat nerede ise onunla birlikte dnmektedirler. Zira bir durumda yasaklanan bir eyde bir maslahatn olmadn, onda bir maslahat olduunda ise caiz olduunu grmektesin. Bir mddete kadar dirhemin dirhemle deiimi szlemelerde yasaklanmas ve bor vermekte ise caiz olmas gibi, eriat koyucu nsslarda, nsslarn haddinde/snrnda durmay deil, manalara tabi olmay kast etmitir.

Onlar maslahatlar er delil yapmann, heva-hevese tabi olmay er delil yapmaya gtrecei itirazna kar savunma yapmlardr. Zira heva-heves ile maslahatlar arasndaki irtibatla ilgili olarak, o ikisi arasnda bir ayrlmazln sabit olmadn kabul etmilerdir. Zira eriatn belirlemi maslahatlarnda yaln heva-hevesler ve ehvetler gzetilmez. Muteber maslahatlar, dnya hayatnn Ahiret hayat iin dzenlenmesi bakmndan itibar edilmektedirler, maslahatlarn salanmas hususunda nefislerin hevas bakmndan deil. nk eriat, mkellefleri heva heveslerinin cazibelerinden kurtarmak iin gelmitir.

Zira Allahu Tel yle diyor:       وَلَوْ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتْ السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ  Eer hak, onlarn arzu ve isteklerine uysayd, mutlaka gkler ve yer ile bunlarda bulunanlar bozulur giderdi.[3]

Mesalihi mrselenin delil olarak alnmasna dair iki delil ileri srlyor:

1-eriat Koyucu, hkmlerin cinsi hakknda, maslahatlarn cinsine itibar etmitir. Maslahatlarn cinsine itibar edilmesi, fertlerinden bir fert olmas nedeni ile bu maslahatlarn itibar edilmesi zannn gerektirir. Dolaysyla mesalihi mrsele, eriat Koyucunun itibar ettii hususlardan olmaktadr.

2-Sahabelerin RadyAllahu Anhum durumlarn inceleyen kimse, onlarn olaylarda yalnzca maslahatlarla yetindiklerine, baka bir hususu aramadklarna kani olur. Bu ise onlarn maslahatlar kabulne dair onlarn bir icmsdr. Sahabelerin mesalihi mrseleye dayanarak amel ettiklerini syledikleri bir takm ameli rivayet ediyorlar. Bunlardan birka tanesi unlardr:

a- Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin sahabeleri, onun zamannda olmayan bir takm hususlar yapyorlard. Mesela; Ebu Bekir, Kuran bir mushafta toplad. Osman, belirledii bir nusha dndaki nushalarn imha edilmesini emretti. Bunlar Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin zamannda yoktu. Fakat Ebu Bekir ve Osmann grdkleri maslahat onlar o ameli yapmaya zorunlu kld. Bunun zerine onu yaptlar. Zira Kuran hafzlarnn lmesi ile Kurann unutulmasndan korkuyorlard.

b- Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin sahabeleri, ondan sonra maslahatlara ya da mesalihi mrseleye dayanarak arap ienin haddinin seksen sopa olduunda ittifak etmilerdir.

c- mer b.Hattab, mallar hakknda thmetli olan valilere, zel mallarn, vilayet otoritesiyle elde ettikleri mallarna katmalarn art kouyordu.

d- Rivayet edildi ki; mer, su kartrlm stn tamamn, sahtekr cezalandrmak iin dkt. Bunu da satclarn insanlar aldatmamalar iin genel maslahat kapsamnda yapmtr.

e- mer b. Hattabtan nakledildi ki; o, bir kiinin ldrlmesine ortak olan bir topluluu ldrtmtr. nk maslahat bunu gerektiriyordu. Zira bu konuda bir nss da yoktu.

Savunmalarna gre mesalihi mrselenin vakasnn zeti budur ve delilleri budur. Delillerinin incelenmesine gelince: Birinci delil iki ynden fasittir:

1- eriat Koyucunun, hkmlerin cinsi hakknda maslahatlarn cinsine itibar eder iddias, esasnda batl bir iddiadr, eriattan bir senedi yoktur. Zira hkmlerin cinsi hakknda itibar edildiine dellet eden ne Kitaptan ne de Snnetten bir nss gelmemitir. Ayn ekilde bu hususta Sahabelerin cmas da olumamtr. Mademki; bu eriat Koyucunun getirdii ne Kitapta ne Snnette ne de Sahabelerin cmasnda sabit olmutur, o halde bu iddia esasnda batl olmaktadr.

Allahu Telnn u sz ise;  وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ Biz seni ancak alemlere rahmet olarak gnderdik.[4]    Bu, hem sga hem de mana bakmndan illetlik ifade etmez. Zira bu Allahu Telnn u sz gibidir:  وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَ بُشْرَى   Allah bunu sadece mjde olsun ... diye yapmtr.[5]  Dolaysyla (Enbiya:107.) ayetinden kast edilen, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme slmn gnderilmesinden hsl olan neticenin, insanlar iin rahmet olmasdr. Buna gre eriatn lemlere rahmet olmas, eriatn konulmasnn illeti deildir, sadece eriattan hsl neticedir. Buna binaen, eriat Koyucu er hkmlerin cinsi hakknda, maslahatlarn cinsine itibar etmemitir. nk maslahatlar, eriatn Konulmasna ve er hkmlerin cmlesine illet yapmamtr. Dolaysyla mesalihi mrsele iin eriata gre herhangi bir itibar olmaz.

2-Kitap ve Snnetten er nsslar, kula ait belirli bir fiille alakaldr. Zira onlar, bu fiil hakknda eriatn hkmne er delildirler. O er nsslar, maslahat ve zararla alakal deildirler, maslahat ve zarara delil olarak gelmediler. Zira Allahu Teala yle derken;   فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ   Alnm bir rehin de yeterlidir.[6]   إِذَا تَدَايَنتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ Belirlenmi bir sre iin birbirinize borlandnz vakit onu yazn.[7]  وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ  Al-veri yaptnzda ahit tutun.[8] Sadece rehinin hkmn ve borcu yazmann hkmn aklyor. Bunun maslahat olup olmadn ne aka ne de dellet olarak aklamyor. Nss, bu hkm maslahattr ya da deildir noktasna uzaktan yakndan hibir ekilde getirmiyor. O halde neye dayanarak bu maslahatlarn er delil saylabilmesi iin, eriatn onlara dellet ettii syleniyor?!.

Ayn ekilde er illetlerin de er nsslar gibi, kulun fiili ile alakal olarak, bu fiil hakknda eriatn hkmnn illetine delil olarak gelmilerdir. Onlar da maslahat ve zarar aklamyorlar. Bilakis, hkm iin illet yaptklar belirli bir manay aklyorlar. O manaya kesinlikle maslahat ya da zarar denilmez. Zira Allahu Tel yle derken;    كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الآغْنِيَاءِ مِنْكُمْ Mallar sadece iinizde zenginler arasnda dolaan bir devlet olmasn.[9]    لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ     Ki evlatlklar, karlaryla iliiklerini kestiklerinde (o kadnlarla evlenmek isterlerse) mminlere bir glk olmasn.[10]  وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ    ... ve gnlleri (slma) sndrlacak olanlara.[11] Sadece maln fakirlere datlmasn illetinin, zenginler arasnda dolamasn engellemek olduunu aklyor. Rasuln Zeyneb ile evlendirilmesinin illetinin, evlatln boanm kars ile evlenmenin mubah olduunun aklanmas olduunu aklyor. Zekt malndan kalpleri sndrlacak olanlara verilmesinin illetinin, onlarn kalplerinin sndrlmasna devletin ihtiya duymas olduunu aklyor. Bu illetin maslahat ya da zarar olduunu aklamyor. Maslahata uzaktan yakndan hibir ekilde bakmyor. O halde neye dayanarak, bu maslahatlarn er delil saylmas iin, eriatn ona dellet ettii syleniyor?!.

ster bir illet ile illetlenmi olarak gelsin ister ise illetlenmemi olarak gelsin, er hkmlere dellet eden er nsslar sadece, kulun fiili hakknda Allahn hkmn aklayan belirli bir takm manalara dellet etmektedirler. Maslahatlarn salanmas ve zararlarn giderilmesi iin gelmemilerdir. Zira bu nsslarda maslahat ve zarara bir yer yoktur. nk nsslar ona dellet etmemektedirler.

yle denilmez: Cuma ezan okunduunda al-veriin haram klnmas maslahattr, Petrol kuyularnn kamu mlkiyeti olmas maslahattr, ksas maslahattr denilmez. Ayn ekilde, Zinann haram klnmas fesat kaynann yani zararn nlenmesidir, Mslmanlara kar casusluk yapmann haram klnmas zararn nlenmesidir, faizin haram klnmas zararn nlenmesidir denilmez.

Byle denilmez. nk Allah yle demedi. Buna dellet eden bir delil yoktur. nk Allah bu hkmleri er nsslar ile koymutur. Onlardan bir ksm, eriatn belirledii bir illetle illetli olarak gelmitir, bir ksm da illetli olmayarak gelmitir. Onlardan illetli olarak gelenlerden herhangi bir hkm iin illet, maslahatn salanmas ve giderilmesi deildir.

- Cuma namaz ezan okunduunda al-veriin haram klnmas, er nsstan, namazdan alkoymak olduu anlalan bir illetten dolaydr. Bu alkoyma, er nssn getirmesinden dolay illettir, yoksa onun bir maslahatn salanmas ya da bir zararn nlenmesi olduundan dolay deil. Dolaysyla burada maslahat ve zararn varlna hatta bahsine bir yer yoktur

- Petroln kamu mlkiyeti olmas, er nsstan ok miktarda su gibi bitmeyen madde olmas anlalan bir illetten dolaydr. Zira petroln bitmeyen ok miktarda maden oluunun illet olmas, er nssn onu getirmesinden dolaydr, onun bir maslahat olmas ya da bir zarar nlemesinden dolay deil. Zira burada maslahat ve zararn varlna hatta bahsine bir yer yoktur.

te ileri srlen btn er illetler ve btn illetli hkmler byledir. Onlar maslahat veya zarar olularndan dolay deil de sadece eriatn getirmi olmasndan dolay itibar edilen belirli illetlerdir. Onun iin illetli hkmlerde ve onlarn illetlerinde maslahatn salanmasna ve zararn nlenmesine kesinlikle bir varlk yoktur. Bu izahat, illetli olarak gelen hkmler ile ilgili idi.

lletli olmakszn gelen hkmlerde de ayn ekilde maslahatn salanmasna ve zararn nlenmesine dellet eden bir ey kesinlikle yoktur. Zira zinann haram klnmas, Mslmanlara kar casusluun haram klnmas, faizin haram klnmas hkmlerinin delillerinde maslahat ve zarara dellet eden bir husus kesinlikle gememitir.

Dolaysyla yle denilmez: Zina zarar engellemek iin haramdr, casusluk zarar engellemek iin haramdr, faiz zarar engellemek iin haramdr.

Byle denilmez. nk o yle deildir. Ona herhangi bir ekilde dellet eden bir husus kesinlikle yoktur.

Buna binaen; eriat hkmlerin cinsi hakknda maslahatlarn cinsine itibar etmitir iddias; er hkmlerde kendisine dellet eden bir hususun olmad batl bir iddiadr. Ne illet olmayan hkmlerde hatta ne de hkmlerin illetinde buna dellet eden bir husus vardr.

Bunun iin; Yararl olduu iin ithalat serbest brakmak gerekir, zararl olduunda ise yasaklamak gerekir, demek caiz olmaz. Ayn ekilde zina, zarar gidermek iin haram klnd, Cuma ezan okunduunda kira szlemesi yapmak zarar gidermek iin haram klnd, nehirler maslahat olduu iin kamu mlkiyeti klnd, cihat maslahat olduu iin farz klnd denilmez.

Byle denilmez. nk er nss kesinlikle bunu demiyor. er nsstan bu, hem mantuk olarak hem de mefhum olarak anlalmaz. Dolaysyla bylesi iddia Allaha iftiradr ve vakaya muhalefettir.

eriatn nsslar, hem hkme delaletlerinde hem de hkmn illetine delaletlerinde bir maslahat iin geldiklerine dellet etmediklerine gre; nsslarn, maslahatlarn bizzat kendilerine ya da nevilerine/eitlerine dellet ettiinin sylenmesi caiz olmaz. nk er nsslarda bundan bir ey kesinlikle gememektedir.

Bununla; er nsslar maslahatlarn bizzat kendilerine ya da eitlerine delil olarak gelmitir. sznn batll aa kmaktadr. nk er nsslar maslahatlarn hem bizzat kendilerine hem de eitlerine dellet etmemektedirler. Dolaysyla bu maslahatlar er delil saylmazlar.

Bizzat kendileri veya eitlerinin itibar edilmesiyle ilgili olarak eriattan bir nssn getii maslahatlar vardr szlerinin batl olmas bakmndan durum byle olduuna gre; eriatta kendilerine bir nssn gemedii maslahatlarn er delil saylmamalar evl babndandr. Yani onlara er delil olarak itibar edilmesinin batl olmas evl babndandr, ayrca onun zerine bina olunanlar da batl olur. Zira temel batl olunca ona bina edilenler de batl olur. Yani er nsslarda geen hususta maslahatn varl batl olduuna gre; mesalihi mrsele de -eriat hkmlerin cinsi hakknda maslahatn cinsini belirlemitir- szne bina edildiine gre, zerine bina edilen husus da batl olur. Yani mesalihi mrselenin er delil olarak itibar edilmesi batl olur.

Bu iki yn, onlarn ilk delillerinin batl oluuna dellet etmektedir. O ilk delil; Mademki eriat hkmlerin cinsi hakknda maslahatlarn cinsine itibar etmitir, kendisine dellet eden bir delilin gelmedii maslahat da eriat Koyucunun cinsine itibar ettii maslahatlarn fertlerinden bir ferttir. O halde eriat Koyucunun itibarna dhil olur. Bu delil batldr. nk eriat Koyucu, maslahat klli olarak eriatn konulmasna illet yapmamtr, onu eriatn hkmlerinden herhangi bir hkm iin de illet yapmamtr. Yani hkmlerin cinsi hakknda maslahatn cinsine itibar etmemitir.

Hkmn kendisinin, gc yeten ihtiya sahibine almann vacib olmas gibi bir maslahat salyor olmas ya da rvetin haram klnmas gibi bir zarar gideriyor olmasna ya da illetin kendisinin, toplumun ihtiyalarndan olann kamu mlkiyeti olmas gibi bir maslahat salyor olmas ya da varisi ldrmenin mirastan alkoyan olmas gibi bir zarar gideriyor olmasna gelince: Bunlarn hepsi de eriat Koyucunun hkmlerin cinsi hakknda maslahatlarn cinsine itibar ettiine dair delil olmaya uygun deildir. nk er hkmn kendisinin delil olmas uygun olmaz. nk er hkmn kendisi, kendisine dellet edendir/sonu olarak kartlandr. llet de ayn ekilde delil olmaya uygun deildir. nk illetin kendisi de sonu olarak kartlandr. Bunun iin er hkmn, bir eyin maslahat ya da zarar gidermek olduuna dellet ettiini varsaysak dahi, hkmn bu delaletine er delil olarak itibar edilmez. nk er delil; hkme dhil olarak gelen nsstr, hkmn kendisi deildir. Ayn ekilde, er illetin, bir eyin bir maslahat olduuna dellet ettiini varsaysak dahi, illetin bu delleti er delil olarak itibar edilmez. nk er delil, illet hakknda delil olarak gelen nssn kendisidir, illetin kendisi deil. Buna binaen hkmn veya illetin maslahata veya zararn giderilmesine delaleti, maslahat veya zararn giderilmesine delil olmaz. Dolaysyla onlarn delaleti eriatn delaleti olmaz. Bylelikle o dellet, eriatn hkmlerin cinsi hakknda maslahatlarn cinsine itibar etmi olduuna dair hccet olmaya uygun deildir.

Ayrca hkmn veya illetin kendisine dellet ettii hususun maslahat veya zararn giderilmesi saylmas sadece Mslman nazarnda ve slm toplumundadr. Mslman olmayan yle grmez. nk bir eyin maslahat veya zarar oluu sadece hayata bak asna baldr. yle ki; fikirler mefhumlatnda insann davranlarna etki ederler. nsann davranlarnn mefhumlarna gre yrmesini salarlar. Bylece insann hayata baknn deimesine bal olarak maslahatlara bak deiir. Zira insann bir eyi maslahat saymas ya da maslahat saymamas, sadece hayata bak asna baldr. Bunun iin onlar, Mslmann bak asna gre maslahattrlar, Mslman olmayann bak asna gre maslahat deildirler. eriat ise sadece insan iin gelmitir, dolaysyla hakknda maslahattr denilen husus insandaki vakasna gre maslahattr, sadece Mslmann bak asna gre deil. Buna gre, eriat bu bir maslahattr demise, o btn insanlar nezdinde maslahattr. Onun iin eriat bu hkm bir maslahattr ya da bir zararn giderilmesidir veya bu illet bir maslahattr veyahut bir zararn giderilmesidir demedi. Ancak bir maslahat olup olmadn zikretmeksizin sadece ne olduunu aklayarak hkm yledir dedi.

Bylece hkmn kendisi, bir maslahata ya da bir zararn giderilmesine dellet etmemi olur. Onu yle yorumlayp syleyen ancak Mslmandr. Bu hkmlerin ve illetin de, hkmler hakknda onlarn bir maslahat olduunu veya bir zarar gidermek olduunu sylemediklerini de tespit etmektedir.

Ayrca Mslman kendisi slm olmayan toplumda baz hkmlerde dnyevi bir maslahat grmez. nk o hkmler ona bir menfaat salamazlar. Mesela; kapitalist toplumda faiz, ticari hayatta ve iktisadi hayatn tamamnda ok nemli bir cz saylr. Mslman faizle ilem yapmama hkmne balandnda, bu onu zarara srkler ya da en azndan kazancnn az olmasn salar. Dolaysyla bunu kendisi iin bir dnyevi maslahat olarak grmez, o hkmle ancak er hkm olduu iin amel eder. Bununla da er hkm veya er illetten herhangi birisi bir maslahata dellet etmi olmaz.

Bylelikle eriat Koyucunun hkmlerin cinsi hakknda, maslahatlarn cinsine itibar ettii iddias, aka kesin olarak nefyedilmektedir. Bu nefyedilince, ona bina edilmi olduundan mesalihi mrsele de nefyedilmi olur.

Onlarn delillerinden ikincisine gelince; bu da iki ynden fasittir:

1-Onlarn sahabe icms olarak kendisiyle delil getirdikleri husus, icm deildir. O sadece sahabelerin fertlerinin fiilidir, onlar sahabeden pek ok sayda ferdin fiili ile delil getirmilerdir. Sahabeden fiiller rivayet edip, Sahabeler bu fiilleri mesalihi mrseleye dayanarak yaptlar diyorlar. Bu bir icm saylmaz, hatta skti icm dahi saylmaz. nk her ne kadar sahabelerden pek ok kiinin amelleri olsalar da, onlar farkl sahabelerin farkl amelleridirler, sahabelerin hakknda icm ettikleri veya skt ettikleri tek bir amel ya da tek bir sz deildirler. Bunun iin o bir icm saylmaz, sadece fertlerin ameli saylr. Sahabelerin bireylerinin fiili ise kesinlikle bir er delil saylmaz. Onlar kendileri de o fiili, sahabelerden fertlerin ameli olarak getirmilerdir, Sahabelerin cmas olarak deil. Buna binaen sahabelerden bir takm fertlerin mesalihi mrseleye er delil olarak itibar edip ona gre davrandklar varsaym ile o er delil saylmaz.

2-Sahabelerin, mesalihi mrseleye er delil olarak itibar ettikleri iddias doru deildir. Sahabelerden birisinden herhangi bir salih veya sakat rivayette sahabelerin mesalihi mrseleye delil olarak itibar ettikleri nakledilmemitir.

Mesalihi mrseleyi savunanlarn, sahabelerin amellerinden, sahabelerin maslahata delil olarak itibar ettiklerini anlamalar, anlayn doru olduu varsaymna binaendir. Dolaysyla bu, sahabeler mesalihi mrseleyi er delil olarak itibar ettiler, anlamna gelmez. Sahabeler er delillerden haberdar ve onlara vakf idiler. Henz kaideler oturmamt, artlar tanzim edilmemi ve fkh usul ilmi mevcut deilken, sahabeler meseleler hakknda, kendilerinden sonra gelen asrlarn fakihleri nezdinde kyas, asl, feri hususunda muteber izgilere bakmakszn, kendilerinden sonra konulan zarar giderilir, harama vesile haramdr gibi kaidelere dayanmakszn hkm veriyorlard. Onlar sadece dili bilmekteki ve eriat anlamaktaki salkl mizalarna gre delilden hkm istinbat ediyorlard. Dolaysyla buna dikkat etmeyen bazlar, sahabelerin sadece maslahat gzettiklerini sandlar. Gerek ise byle deildir. Bilakis sahabeler Kitap ve Snnet ile kaytlydlar, bu izgiden dar kmadlar. Onlara ait bir er delile dayanmayan ne bir sz ne de bir amel vardr.

Ayrca onlarn getirdikleri rneklerin hepsi de akli maslahata dellet etmiyor. Onlardan her rnek, bir er delile dayaldr. yle ki;

- Ebu Bekirin Kurann bir araya toplatlmasn emretmesi, Osmann belirledii bir mushaf dndaki mushaflarn imha edilmesini emretmesi olaylar, ok byk bir zararn ortadan kaldrlmasna dellet etmektedirler. Zira Kuran hafzlarnn lmleri artnca Kurann yok olmasndan korkuldu. Dolaysyla Kurann bir araya toplatlmasn uygun grdler. Mushaflarn oaltlmas ihtilaflaryla birlikte Kurann kraatnda ihtilaflarn vukuu bulmas, onun yznden Mslmanlar arasnda Kuan hakknda ihtilafn ortaya kmasndan korkuldu. Onun iin Huzeyfe b.      El-Yemn, Osmana; htilafa dmelerinden nce Mslmanlara ula. dedi. Bunun zerine Osman, bir tek mushafn nshas dndaki mushaflarn imha edilmesini emretti.

te bunlarn hepsi de, Mslmanlarn halifesinin zarar ortadan kaldrmasdr, kendisine gre kendisiyle amel ettii bir maslahat deildir. O sadece Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin zararn ortadan kaldrlmasn emretmesinden dolaydr. Zira bni Abbas RadyAllahu Anhumadan Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin yle dedii rivayet edildi:  لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ   Ne zarar vermek ne de zarara maruz kalmak vardr.[12]

Ebu Bekir ve Osmann yaptklar, zararn ortadan kaldrlmasdr. O ikisinden her birisi bunu Snnete dayanarak yapt, onu maslahat olarak grdkleri iin deil.

- arap iene verilen had cezasna gelince; bu da Snnet ile sabittir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem arap iene had uygulamtr. Enesten u rivayet edilmitir: Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme arap imi bir adam getirildi. ki cirit sopas ile krk civarnda vuruldu.[13]    bn Ebi eybeye ait rivayette ise: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem arap iene iki ayakkab ile krk defa vurdu. Ahmedin rivayetinde ise: Yaklak yirmi kiiye, her birisinin cirit sopas ve ayakkablarla iki sopa vurmasn emretti. Aliden yaplan u rivayete gelince: Dedi ki; Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem krk sopa vurdu, Ebu Bekir krk sopa vurdu, mer seksen sopa vurdu.[14] Bu, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin vurdurmu olduu sopa krk, sahabelerin vurdurmu olduu sopa da krk ve seksen olduuna dellet eder. Bu demektir ki; en az krk en fazlas seksendir ve imama terk edilmitir. Buna binaen bu, mesalihi mrseleden deildir. Zira o, seksen sopay maslahat olduu iin deil, krk sopa cezasn uygulamasnn ve seksen sopa vurma cezasn uygulamasnn halifeye terk edilmi olmasndan dolaydr.

- merin yapt ise, ilerin gzetip gdlmesi babndandr. Bu ise kendi itihad ve grne gre yapmas halifeye terk edilmi husustur. Zira halife valileri kendi gr ve itihadna gre hesaba eker. Bu, halifenin valileri tayin etmesi, hesaba ekmesi, Beyt-l Maldan harcama yapmas, anlamalar yapmas v.b. gibidir. Halifenin bunu yapmas, eriatn onu halifeye bir hak olarak vermesinden kaynaklanyor. Dolaysyla onu er hkmle yapar, maslahattan dolay deil. Hatta eriat onu halifeye hak olarak vermitir. Onun uygun grd ey halifenin itihadna baldr. Mslmanlarn nasihati ise ona yardmc olur. Dolaysyla halifenin fiili, delili maslahat olan bir er hkm deildir. Sadece istediini setii mubahlardandr.

- Su kartrlm stn dklmesi ise kamu hukuku babndandr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin yapt gibi pazar tefti etmek babndandr. Zira Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem pazarda bir buday yn grdnde elini iine daldrd. Onda nem olduunu grdnde, o yn sahibine;  ما هذا يا صاحب الطعام ؟ Bu nedir, ey yiyecek sahibi? diye sordu. O da Gkyz onu slatt, ya Rasulullah dedi. Bunun zerine ona dedi ki; َا أَفَلَا جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ كَيْ يَرَاهُ النَّاسُ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّي      O nemli yeri aa karp insanlarn grmesini salayamaz mydn? Kim aldatrsa benden deildir.[15]   Dolaysyla mer de sahtekrlar cezalandrmak iin hisbe hkmn yerine getiriyordu. Stn karm olduunu grdnde sahtekar cezalandrd. Onun bu stn dkme cezas, tazir cezas babndandr. Tazir cezasnn takdiri imama veya kadya verilmitir. O onu uygun grd biimde takdir eder. O, delili maslahat olan bir er hkm deildir.

- merin, bir kiinin ldrlmesine karm bir topluluu ldrtmesine gelince; onu mer, olayn rivayetinde de nss olarak getii gibi ortaklaa yaplan hrszla kyas yapt. Dolaysyla o i mesalihi mrsele cinsinden deil, kyas cinsindendir.

Onlarn sahabelerden rivayet ettikleri btn olaylar byledir. Onlardan bir tanesi dahi maslahat deildir. O olaylar sadece er delillere dayaldrlar. Bylelikle onlarn er delil varsaylarak sahabelerin bireylerinin ameli ile delil getirmeleri geersiz olmaktadr.

Bunlardan aa kyor ki; mesalihi mrselenin er delil olduuna dair delil getirmek iin ileri srdkleri deliller, esaslarndan batl delillerdir. Bylece onlarla delil getirmek geersiz olmaktadr. O zaman delilliine dellet eden bir delilin olmayndan dolay mesalihi mrsele er delil saylmaz. Onun iin er delil olarak itibar edilmemesi iin tek bana yeterlidir.

Bununla birlikte, onlarn tariflerine gre bizzat mesalihi mrselenin vakas da onun hccet olmadna dellet etmektedir. Mesalihi mrselenin incelenmesinden onun er delil saylmasnn birka ynden fasid olduu aa kmaktadr:

1-Mesalihi mrsele, er hkmn tarifiyle elimektedir. Yani er hkmn vakas ile elimektedir. Dolaysyla onu er hkm iin delil saymak, esasnda batldr. Zira er hkm, rinin hitabdr. er hkme ister, eriat Koyucunun kullarn fiilleriyle alakal hitabdr diyelim, ister, eriat Koyucunun er fayday ifade eden hitabdr diyelim, ister, Allahn hitabdr diyelim fark etmez. Hangi ekilde olursa olsun bu tarifler er hkmn, rinin yani Allahn hitab olduu hususunda ittifak etmi durumdadrlar. eriat Koyucunun hitabndan bir delili olmayan maslahatn delil yapld hkm, kesinlikle bir er hkm saylmaz. nk o hkme, eriat Koyucunun hitab olan er hkm vakas uygun dmemektedir. Bylece eriatn kendisine dellet etmedii maslahat er hkme er delil olarak kabul etmek batldr. nk maslahata dayandrlan, er hkmn vakasna uygun dmemektedir.

yle denilmez: eriatn btn ona dellet etti denilmez. nk eriatn btnne er hkmdr denilmez. Fiilen imknsz olduundan dolay, eriatn btn hakknda cz ile ilgili olana dellet ediyor denilmez. Zira btn, cz ile ilgili olana dellet etmez. Dolaysyla eriatn btn, bu cz ile ilgili olan iin belirli bir hitaba dellet eden olmaz.

2-Allahu Tel yle dedi:  وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ    Rasul size ne verdi/getirdi ise onu aln. Sizi neden nehyetti ise onu terk edin.[16]   Akln ileri srd mesalihi mrseleyi Rasul getirmedi. nk akl onu belirli bir nsstan anlayarak deil de kendinden ileri srmtr. Onun iin mesalihi mrseleyi delil olarak kabul edenler diyorlar ki; eriat koyucu, maslahatsz bir eye izin vermez, zararl olmadka da bir eyi yasaklamaz. Dnya ilerindeki maslahatn ynn beer akl idrak edebilir ve bilebilir. Sonra da her ne kadar ak zel bir nss ile gelmemi olsa da eriat Koyucunun emri ile onu terk eder. Bu durumda onlar, eriatn sadece maslahat getirmi olmas varsaymna binaen akl, maslahat ve zararl olan anlamaya muktedir kabul ediyorlar. Dolaysyla onlara gre akl, mesalihi mrseleyi ileri srendir. Akln ileri srd eyin, er hkm olarak alnmas, onu Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem getirmedii iin caiz deildir. nk   الرسول وَمَا آتَاكُمْ   Rasul size ne getirdi ise tabirinin mefhumu, Rasulden bakasnn getirdiini almayn. Rasul kelimesi, anlalr bir vasftr, cmid isim deil yani lakab deil. Dolaysyla onun mefhumu muhalefeti olur. Manas da; Rasuln getirmedii her hususun alnmas caiz deildir. Dolaysyla akln getirdii srd hkm alnmaz.

3-Allahu Tel diyor ki:   فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ Rabbine yemin olsun ki, aralarnda kan ihtilaflarda seni hakem klmadklar ... mddete iman etmi olmazlar.[17] وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الظَّالِمُونَ - الْفَاسِقُونَ - الْكَافِرُونَ    Allahn indirdii ile hkmetmeyenler, zlimlerdir, -fasklardr,-kfirlerdir.[18] وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ   phesiz bu, benim dosdoru yolumdur, buna uyun, (baka) yollara uymayn. Zira o yollar sizi Allahn yolundan ayrr.[19] Buna gre mesalihi mrseleyi, er delil yapmak, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin Kitap ve Snnetten getirdiinden bakasn hakim klmaktr. Bu ise Allahn indirdiinden bakas ile hkmetmektir. Hatta akln ileri srd ile hkmetmektir. Bu eriattan bakasna tabi olmaktr, nk o akla tabi olmaktr. Bu ise, yukardaki ayetlerin nssna ters dmektedir. Onun iin mesalihi mrseleyi er delil yapmak caiz olmaz.

4-Biz sadece Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme tabi olmakla emrolunduk. Allahu Tel yle dedi: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمْ اللَّهُ Eer Allah seviyorsanz bana uyun ki Allah da sizi sevsin.[20]

Rasul sadece vahiyden bir ey getirir. Zira Allahu Tel yle dedi: وَمَا يَنْطِقُ عَنْ الْهَوَى (3) إِنْ هُوَ إِلا وَحْيٌ يُوحَى    O, kendi hevasndan bir sz sylemez. O, kendisine bildirilen vahiyden bakas deildir.[21] قُلْ إِنَّمَا أُنذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ    De ki, ben sizi ancak vahiy ile uyaryorum.[22]

Dolaysyla biz vahiyle gelene tabi olmakla emrolunduk. Bunun mefhumu muhalifi; biz vahiyle gelmeyene tabi olmaktan nehyolunduk, demektir. Yani Rasulden bakasna tabi olmaktan nehyolunduk demektir. Mesalihi mrseleyi er delil yapmak ise akla tabi olmaktr, dolaysyla o Rasulden bakasna tabi olmaktr. Bylece onun dellet ettii ey er hkm olmaz. Dolaysyla mesalihi mrselenin er delil olmas caiz olmaz.

5-Allahu Tel yle diyor:   الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي ورضيت لكم الإسلام دينا  Bugn sizin iin dinimi kemale erdirdim, zerinizdeki nimetimi tamamladm. Sizin iin din olarak slmdan raz oldum.[23]

Bu ayet gayet ak olarak Allahu Telnn dinini kemale erdirdiini belirtmektedir. Kendisine dellet eden bir delil olmadndan dolay er delil olmakszn akln kendisine dellet ettii maslahatlar olduu halde, mesalihi mrseleyi delil yapmann manas; slm eriat kmil deildir, noksandr demektir. nk eriatta kendileri iin bir delilin bulunmad bir takm ameller vardr, akl gelip onlardaki maslahat aklayarak onlara delili aklamtr. Bylece mesalihi mrsele, noksanl sabit olduktan sonra eirat tamamlam olmaktadr demektir. Bu ise, ayetin ak nss ile elimektedir ve eriatn vakasna ters dmektedir. Zira vakadan her eyin mutlaka bir er hkm vardr. er hkmle zmlenmeyen bir sorun yoktur. Dolaysyla mesalihi mrselenin er delil olarak itibar edilmesi, Kuranla ve eriatn vakas ile elimektedir.

6-Onlar, mesalihi mrsele hakknda; mrsele/kopuk olabilmesi iin, bizzat kendisinin ve cinsinin/eidinin itibar edildiine dellet eden bir nssn eriatta gemesini art koarlar. Onlarn bu, ona ait eriattan belirli bir delilin olmamasn art komalar, mesalihi mrselenin itibarndan dmesi iin yeterli olmaktadr. nk eriattan kendisine dellet eden bir delilin gememesi, onun reddedilmesi iin yeterlidir. nk alnmas kast olunan hkm, eriatn hkmdr, akln hkm deil. Zira onun eriattan olduuna itibar edilmesi iin, ona dellet eden bir delilin gemesi kanlmazdr. Dolaysyla eriattan bir nssn ona dellet etmemesinin art koulmas, mesalihi mrselenin er olmasnn nefyedilmesi iin ve er saylmamas iin yeterlidir.

Mesalihi mrselenin, eriatn maksatlarndan anlalyor olmasna gelince: eriatn maksatlar, anlalan bir nss deildir ki, onlardan anlalan bir delil olsun. Dolaysyla er hkme delil getirme hususunda eriatn maksatlarndan anlalann bir deeri yoktur. Ayrca eriatn maksatlar olarak isimlendirilenden kast olunan, nsslarn kendisine dellet ettii husustur; zinann haram klnmas, hrszln haram klnmas, insann ldrlmesinin haram klnmas, arabn haram klnmas, slmdan dnmenin haram klnmas gibi. Zira bunlar, eriatn maksad deildir, sadece kullarn fiilleri iin hkmlerdendir. Bunlar hakknda nsslarn dellet edileni/anlam snrnda durulur. eriatn maksadndan kast edilen, eriatn tamamnn hikmeti ise, yani Rasuln kullar iin rahmet olarak gnderilmesinin hikmeti ise, o bir hikmettir, illet deil. Hikmet ise, meydana gelebilir de gelmeyebilir de. Dolaysyla farkl olmas mmkn olduu iin o, kendisi ile delil getirilen bir asl olarak alnmaz. Bunun iin eriatn maksatlar olarak isimlendirilenden anlalann, er delil saylmas uygun deildir.

Btn bunlardan, mesalihi mrseleye er delil olarak itibar etmenin batl oluu aa kmaktadr. Dolaysyla er delillerden bir delil olmas uygun deildir. Ancak mam Malik RadyAllahu Anhu gibi bir mtehit onunla delil getirdiinde, onun gerei istinbat edilen hkm, er bir hkm saylr. nk vehmedilen bir delil olsa da, onun hakknda pheli delil vardr.


[1] Buhari

[2] Tirmizi, K. Ahkm, 1262

[3] Mminun: 71

[4] Enbiya: 107

[5] Enfal: 10

[6] Bakara: 283

[7] Bakara: 282

[8] Bakara: 282

[9] Har: 7

[10] Ahzab: 37

[11] Tevbe: 60

[12] Hkim tahri etti. Ahmed b. Hanbel, Ms. Ben Him, 2719

[13] Mslim

[14] Mslim tahri etti.

[15] Mslim tahri etti.

[16] Har: 7

[17] Nisa: 65

[18] Maide: 45, 46, 44

[19] Enam: 153

[20] Ali mram: 31

[21] Necm: 3-4

[22] Enbiya: 45

[23] Maide: 3