KLL KADELER


Kesin delillerle sabit er deliller hakkndaki ve delil sanlanlar hakkndaki szn sona ermesinden sonra; er deliller olmadn, sadece herhangi bir hkm gibi delillerden istinbat edilen er hkmler olduklarn aklamak iin kll kaideler ile delil getirmek hakknda izahat yapmak kanlmazdr. Zira ou zaman hkme bir kll kaide ve bir er tarif veya er bir hkm ile delil getirildii grlmektedir. Dolaysyla bunu iiten kimse, kll kaideyi hkme er delil sanmaktadr, ya da er tarifi hkme er delil sanmaktadr. Ya da er hkm, hkme er delil sanmaktadr. Belki de bunlarn er delillerden olduu vehmine kaplr. Hlbuki gerek yle deildir. Zira kll kaideler, er tarifler ve er hkmler, bunlarn tamam her ne kadar isimleri farkl olsa da er hkmlerdir. Bir kll kaide ile veya er tarif ile veya er hkm ile hkme delil getirmek, hkme detay getirmek cinsindendir, delille delil getirmek cinsinden deil.

Ancak, hkme bir kll kaide veya er tarifle delil getirmek ile, hkme er hkmle delil getirmek arasnda fark vardr. Zira bir hkme kll kaide veya tarif ile delil getirmek; hkme uygun olmas bakmndan ve hkmn de kendisi iin geldii vakaya uygun olmas bakmndan delil ile delil getirmek eklini alr. Dolaysyla ona nss muamelesi yaplr. O bir de, zmn esas olan fikirdir, dorudan zm deil. Hkme bir er hkmle delil getirmek byle deildir. Zira o, delil ile delil getirmek eklini almayp tatbik eklini alr. Dolaysyla hkmn bu vakaya uygunluu onun kendisi iin geldii vakadan olup olmad gzlemlenir. O, yani hkm, zmn esas olan bir fikir deildir, bilakis bir hkmdr, yani dorudan zmn kendisidir.

Bundan baka kll kaideler, er tarifler ve er hkmler, bunlarn hepsi de er delilden istinbat edilmi tek bir eydir. Zira kll kaideler ve er tarifler kll hkmlerdir. er hkm ise, bir cz hkmdr.

Onun iin onlardan herhangi birisi er delillerden bir delil saylmaz. Bilakis o, er delilden istinbat edilmi bir er hkmdr.

er hkmdeki klliliin ve cziliin idrak edilmesi iin, bu isimlendirmenin hakikat cinsinden deil de mecaz cinsinden olduunun dikkate alnmas kanlmadr. Zira kllilik ve czilik, mfredin delaletlerindendir, mrekkebin delaletlerinden deil. Dolaysyla onlara terkip delaletinde yer yoktur. er hkm mrekkeb bir cmledir, mfred bir isim deildir, ister hkm olsun, ister kaide olsun, ister ise tarif olsun. Zira  لحم الميتة حرام  l eti haramdr sz, mrekkeb bir cmledir.  الإجارة عقد على المنفعة بعوض  kira, bir bedel karl menfaat zerine szlemedir sz, mrekkeb bir cmledir.  الوسيلة إلى الحرام حرام  harama vesile, haramdr sz, mrekkeb bir cmledir. Bylece bunlara kllilik ve czilik dhil olmaz. nk onlar, ismin delaletlerindendirler, yani mfredin delaletlerindendirler.

Ancak, kllik isimde olduunda; o, mefhuma birok eyin ortak olmas uygun olandr. Hayvan, insan, ktip gibi. Tarif de; kendisine birok eyin ortak olmas uygun olandr. Zira icare tarifi, zel cretliye, ortak cretliye, ev kiralanmasna, araba kiralanmasna, arazi kiralanmasna v.b. tam uygun dmektedir. te o zaman onlara mecaz cinsinden kll hkm denilir. Kll kaide de yledir.

simde czilik olmas; ona bir ok eyin ortak olmasnn uygun olmad hususlardandr. Mesela; bir adama zel isim olarak Zeyd, bir kadna zel isim olarak Fatma denilmesi,  هو -o , هي o kadn, gibi zamirler. er hkm de kendisine bir ok eyin ortak olmad hususlardandr. l eti haramdr, arap imek haramdr v.b. gibi. Zira bu hkmler sadece lee ve araba uygun der. Dolaysyla ite o zaman ona mecaz cinsinden cz hkm denir.

Bylece fertlerine dellet etmesi ya da etmemesi bakmndan ona, mecaz olarak kll ve cz denildi. Fakat o, vakas bakmndan bir er delilden istinbat edilmi kartlm bir er hkmdr, bu ynden kaide, tarif ve hkm arasnda bir fark yoktur.

Kll kaide, czlerine uygun den kll hkmdr. Onun hkm oluu, eriat Koyucunun hitabndan istinbat edilmi olmasndandr. Zira o, eriat Koyucunun hitabnn dellet edilenidir. Onun kll oluu ise undan dolaydr: Bir hkm genel lafzlardan bir lafza atfedilmemitir ki ona genel hkm denilsin. Allahu Telnn u sznde olduu gibi:   وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ   Allah, al-verii hell kld.[1] Bu, al-veriin btn eitlerine uygun der. Dolaysyla genel bir hkmdr.  حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ  l/hayvan eti/le ... size haram klnd.[2] Allahu Telnn bu hkm de her lee uygun der. Dolaysyla genel bir hkmdr. Fakat kll kaide olan kll hkm, bir hkmn kll lafzlardan bir lafza atfedilmesidir. Onun iin ona kll denilir. Bundan dolay bu lafzn dellet edileni kapsamna giren her hkm, bu kll hkmn fertlerinden bir fert deil de detaylarndan bir detay olur. u kaidelerde olduu gibi: Harama vesile haramdr. Vacibin ancak kendisiyle tamamland ey de vacibtir. v.b. Zira bu kaidelerde haram ve vacib er hkm, al-veri mubahtr hkm gibi genel bir lafza atfedilmemitir. O sadece vesile gibi vacibin kendisi ile tamamland ey gibi kll bir lafza atfedilmitir. Onun iin o hkm kllidir.

Tarife gelince; hkmn kll olan vakasnn vasfdr. Onun iin o da kll kaide gibidir. Yani detaylarna dellet eden kll hkmdr. Mesela; er hkmn tarifi gibi. er hkm; eriat koyucunun kullarn fiilleriyle alakal hitabdr. Akdin tarifi gibi: Mahallinde eseri sabit olan meru bir ekilde icab ile kabul birletirmektir. ki tariften her birisi de kll hkmdr. nk er hkmn tarifinde; tarif edilen kll bir lafzla bildirilmitir. O da; eriat Koyucunun hitab tabiridir. Zira bu tabirin mefhumuna birok eyin ortak olmas uygundur. O, fiilin talebine, terkin talebine, serbest klmaya tam uygun dmektedir. Onun iin kll bir tariftir. Akd tarifinde de, tarif edilen kll bir lafzla bildirilmitir. O da; icab ve kabuln birlemesi tabiridir. Zira bu tabirin mefhumuna da bir ok eyin ortak olmas uygundur. Bu tabir; al-verie, evlenmeye, kiraya, irkete tam uygun dmektedir. Onun iin o bir kll tariftir.

Ancak kaide, bazen genel olabilir, fakat ounlukla kll olur, ayn ekil de tarif de bazen genel olabilir, fakat ounlukla kll olur. Zira hkm kll bir lafza atfedilmi olduunda, kaide kll olur. Fakat hkm genel bir lafza atfedilmi olduunda kaide genel olur. Ayn ekil de tarif de, tarif edilen kll bir lafzla bildirildiinde, tarif kll olur. Fakat tarif edilen genel bir lafzla bildirilmi olduunda tarif de genel olur. Bunun izi tarifte aa kar. Zira kll tarifte detaylandrma fertleri zerinde deil, detaylar zerinde yaplr. Genel tarifte ise, detaylandrma, detaylar zerinde deil de fertleri zerinde yaplr. Kll kaide de ayn ekildedir.

Genel kaide ile kll kaide ve genel hkm ile kll hkm arasndaki farkn gz nnde bulundurulmas gerekir. Genel ve genellik kelimesi; lafzlarn dilde sgalaryla ya da manalaryla derinlie dalma yoluna snrlandrlmakszn birok fertlere dellet etmesi iin konulmu olmas demektir. Mminler, kavim gibi. Kll kelimesi ile; mefhumuna bir ok eyin ortak olmas uygun den olmas yan sra hkmn kendisine atfedilmesi gz nnde bulundurulur. Zira burada kll kelimesi, kll manada hkme dellet eder. Allahu Telnn; إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ  Ancak mminler kardetir.[3] sz; genel bir kaidedir ve genel bir hkmdr, kll bir kaide ve kll bir hkm deil. nk o, mminlerin karde olmalar hakknda bir hkmdr. Bu, belirli bir vasfla genel hakknda bir hkmdr, belirli bir vasfla kll hakknda bir hkm deil. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sz byle deildir: الْعَجْمَاءِ جُرْحُها جُبَارٌ   Hayvanlara ar ceza vermek (eziyet etmek) zorbalktr.[4]  Zira bu sz, kll bir kaidedir. nk hayvanlara eziyet etmek hakknda bir hkmdr. O da onlarn cezalandrlmamasdr. Hayvanlara eziyet kelimesi kll bir lafzdr. Zira kllilik ancak lafzda olur, terkibde deil. Onun iin bu nss, kll bir nss denilmez. nk kllilik terkib kapsamnda olmaz. Dolaysyla nsslarda, kll nsslar olmaz. Fakat bu hkm kllidir denilir. nk o, hkmn kll bir lafza atfedilmesinden istinbat edilmitir.

Kll kaideler; herhangi bir er hkmn istinbat edilmesi gibi fark etmeksizin ayn ekilde er nsstan, ya da bir delilden ya da birka delilden istinbat edilirler. Ancak onlar hakkndaki delil, illet gibi bir manay ya da illeti ierir. Bu onu, btn detaylarna uygun den klar. Mesela; Harama vesile haramdr kaidesi, Vacibin ancak kendisiyle tamamland ey de vacibtir kaidesi, Topluluun veya toplumun ihtiya duyduu eylerden olan her ey kamu mlkiyetidir kaidesi gibi. Bunlardan her biri kll kaidedir. Zira onlarn delillerine bakldnda, hkmn delili, kendisine delalet ettii gibi o hkmden kaynaklanan ya da onun neticesi olan baka bir eye de dellet etmektedir. Dolaysyla o zaman onun illet gibi olduu aa kmaktadr. Allahu Telnn u sznde olduu gibi:  وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ    Allahtan bakasna tapanlara svmeyin, sonra onlar da bilmeyerek Allaha sverler.[5]   فيسبوا  kelimesindeki  ف F, harfi, onlarn Allaha svmesinin sebebinin, sizin onlara svmeniz olduunu ifade eder. Bu ise, haram olan Allaha svmeye sebep olann haram klndn ifade etmektedir. Dolaysyla bu sanki illettir. Bylece, kfir olanlara svmenin nehyedilmesi, hkmn delilidir. Bu delil, hkme delaletinin yansra,  فيسبوا الله  sonra onlar da Allaha ... sverler diyerek, ondan kaynaklanan baka bir eye de dellet etmektedir. Bylece bu ayetten; Harama vesile haramdr kaidesi istinbat edilmitir.

Mesela; Allahu Telnn u szleri gibi: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ Yzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi ykayn.[6] ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ Sonra akama kadar orucu tamamlayn.[7]

Bu ayetlerde geen  الى kadar harfi, dirsekten bir ksm ykanmadka dirseklere kadar elleri ykamak tamamlanm olmaz. Zira gayenin hsl olmas; gaye, gaye edilen yere dhil olmadka gereklemez. Bir dakika da olsa, akamn bir ksmna girmedike, orucun tamamlanmas gereklemez. Bylece ok az da olsa dirsekten bir ksmn ykanmas ve ok az da olsa akam vaktinin bir ksmna girilmesi iki ayetin dellet ile vacib olmaktadr. nk bunlar yaplmadka vacib klnan ellerin ykanmas ve gndz oru tutmak- tamamlanmyor. Dolaysyla bu gaye, vacib olan ellerin ykanmasn, gndz oru tutmay tamamlayan hususun vacib olduunu ifade ediyor. Bu sanki illet gibi olmaktadr. Bylece ayet hkme dellet ediyor ve الى الليل geceye/akama kadar derken de hkm tamamlayan baka bir eye dellet ediyor. Dolaysyla bu iki ayetten; Vacibin ancak kendisi ile tamamland ey de vacibtir kaidesi istinbat edilmitir.

Mesela; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem diyor ki;   الْمُسْلِمُونَ شُرَكَاءُ فِي ثَلاثٍ الْمَاءِ وَالْكَلا وَالنَّارِ   Mslmanlar eyde ortaktrlar: Su, mera ve ate.[8]  Yine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemden sabit olmutur ki; O, Taif ve Medine halknn suya ferdi mlkiyet olarak sahip olmalarn tasvip etmitir. Ferdi mlkiyetle kendisine sahip olunmasna izin verilen suyun halinden, toplumun kendisine ihtiya duymad su olduu anlalmaktadr. Dolaysyla insanlarn eyde ortak olularnn illeti, onlarn toplumun ihtiya duyduu eylerden olmas olmaktadr. Bylece delil hem hkme hem de illete dellet etmitir. Yani delil, hkme dellet etmitir ve hkmn konulmas sebebi olan baka bir eye de dellet etmitir. Bylece bu delilden; Toplumun ihtiyalarndan olan her husus kamu mlkiyetindendir kaidesi istinbat edilmitir.

Btn kll kaideler byledir. Bundan aa kyor ki, kll kaide, hkm bir kll hkm iin onun sebebi olduundan dolay yani ondan kaynaklandndan dolay- illet gibi yapmaktadr. Ya da kll bir hkm iin hkm gerek illet yapmaktadr. Zira kll kaide, detaylarna uygun den kll bir hkmdr. Onun iin uygun dt her hkme kll kaide uygulanr. Aynen delilin getirdii hkme uygulanmas gibi. Kll kaideye binaen kyas yaplmaz. Fakat onun detaylar kll kaidenin kapsamna girer. Yani tamamen delilin delaleti kapsamna girdii gibi, detaylar kll kaidenin mefhumu ve mantuku kapsamnda olur. Kll kaide ile delil getirmek, delil ile delil getirmek gibi olur. Dolaysyla kll kaideye kyas muamelesi yaplr. Kll kaidede olana muhalif bir er nss gemedike, kaidenin uygun dt her husus, kaidenin hkmn alr. er bir nss geldiinde nssn alnp kyasn geersiz klnmasnda olduu gibi kll kaide de, kendisi ile elien bir er nssn gemesi durumunda er nss alnr, kll kaide geersiz olur.

Ancak kll kaideler, kyas gibi bir er delil deildirler, eriatn asllarndan bir asl deildirler. Kll kaide sadece dier er hkmler gibi istinbat edilmi bir er hkmdr. Dolaysyla delil olmaz. Bunun iin onun uygun dt husus, onun detaylandrlmasndan ya da detaylandrma mesabesinden saylr.

Kll tarif de kll kaide gibidir. Zira onun uygun dt her husus, onun hkmn alr, ancak er bir nss getiinde nss alnr.

Genel kaideye gelince: Mesela; Helali haram, haram helal klmadka Mslmanlar arasnda bar caizdir. Zarar grmek de yok, zarar vermek de yok. kaideleri gibi. Bunlar sadece fertlerine tatbik edilirler. Genelin, btn fertlerini kapsamas gibi, genel kaide de fertlerini kapsar. Ancak er bir nss geerse kaide ilga edilir, nss alnr.

Genel tarif de aynen byledir. Genel kaide eer bu iki kaidede olduu gibi kendisi er nss ise, nss olduundan dolay er delil saylr. Nss deilse, delil saylmaz sadece detaylandrlan er hkm saylr. Genel tarif de genel kaide gibidir.

Muteber kaideler, ancak bir er delilden er istinbat yntemi ile istinbat edilmi kaidelerdir. er olmayan yntemle istinbat edilmi kaidelere ise, itibar edilmez ve bir deerleri de yoktur.

Bunun iin bazlarnn u szleri er kaidelerden deildir: Szlemelerde dikkate alnan husus, maksatlar ve manalardr, lafzlar ve ekiller deil. nk bu sz, bir er delilden istinbat edilmemitir. O sadece eski Fransz medeni kanundan alnmtr. Zira kaidenin manas; szlemelerde itibarn niyette olmas yani szlemelerde itibarn gerekeleri olmas demektir. Buna nssn ruhu diyorlar. Onlarn yazl szl nss ve onun mantuk ve mefhum olarak dellet etmedii hususu kast ederek nss olarak ve ruhen dediklerini grrsn. Nssn ruhu ile kast ettikleri; kendilerine sz dellet etmese de, konuyu kuatan durumlarn ve konumlarn kendisine dellet ettikleri husustur. Bu, Bat hukukularnn ruhi eilim diye isimlendirdikleridir. Bunu, durumlar ve konumlara itibar etmeksizin mefhum ve mantuk olarak nssn dellet ile snrlandrmak olan maddi eilimin kart olarak sylyorlar.

Dolaysyla bu; szlemelerde dikkate alnan husus, maksatlar ve manalardr, lafzlar ve ekiller deil kaidesi, sanki eski Fransz medeni kanunlarndan kelimesi kelimesine tercme edilmi olmaktadr. Onun iin bu kaide ve benzerleri eriattan ve er kaidelerden saylmazlar. nk onlar er hkmler deildirler. Bunun yan sra onlar kll hkmler de deildirler. Bu kaideler er bir delilden alnmamtrlar, stelik bir kfr fkhndan alnmtrlar.

Onlarn bu kaideye Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznden delil getirmeye almalarna gelince;    إِنَّمَا الأعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ Ameller niyetlere gredir.[9]  Bu szn bu kaide ile bir alakas yoktur. nk  إنما الأعمال  Ameller... diyor. szlemeler ve tasarruflar demiyor. eriat, szlemelere sgalaryla itibar etmitir, szleme taraflarnn niyeti ile deil ya da szlemenin durumlar ile deil. Tasarruflara da er artlar ile itibar etmitir, tasarrufta bulunann niyeti ve durumlar ile deil.

Amellerden kast olunan, szlerden kast olunandan bakasdr. Onun iin szlemeler denilir, yani szler demektir. Szlemelere, szl tasarruflar denilir. Tahdid sadece szl tasarruflar ve szlemelere uygun der, mantuk anlamda amellere deil. Zira ameller ile szlemeler ve tasarruflar arasnda ok byk fark vardr. Namaz, hac, zekt amellerdir, onlarda niyete itibar edilir, al-veri, vakf, vasiyet szlemelerdir ve tasarruflardr. Onlarda niyetin bir kymeti yoktur.

Buradan bu kaidelerin, eriatn hkmleri ile elikisi aa kmaktadr. eriattan istinbat edilmemi dier kaideler de byledir

Baz fakihler bir takm kaideleri er deliller konumunda grmlerdir, o kaidelerden bir ksm eriattan istinbat edilmitir, bir ksm da eriattan istinbat edilmemitir. eriattan istinbat edilene rnek; istishab kaidesi, zarar kaidesi gibi. Bunlar er kaidelerden saylrlar. nk onlarla ilgili er deliller vardr. eriattan istinbat edilmeyen kaidelere rnek; rf kaidesi, amellerin sonular kaidesi gibi. Bunlar er kaidelerden saylmazlar. nk onlarla ilgili er deliller yoktur. Hatta baz mtehitler, rf sadece er kaide yapmadlar. er hkm koymann asllarndan bir asl, er delillerden bir delil yaptlar. Hlbuki gerek bu deildir. Zira bu kaideler asllardan bir asl deildir, hatta bir er kaide bile deildirler.


[1] Bakara: 275

[2] Maide: 3

[3] Hucurat: 10

[4] Nesei, K. Zekt, 2450

[5] Enam: 108

[6] Maide: 6

[7] Bakara: 187

[8] Ebu Davud, Ahmed b. Hanbel, Baki Ms. Ensr, 22004

[9] Buhari, K. Bedeel Vah, 1