KLL KADELER


stishab Kaidesi:
 

stishabtan kast olunan durumun istishab/devam etmesidir. Usl limleri istishab yle tarif etmilerdir: Birinci zamanda var olmasna binaen ikinci zamanda da bir hususun varlna hkmetmektir, yani bir hususun, gemite var olmasna binaen imdiki zamanda da varlna hkmetmektir. Buna gre daha nceki varl bilinen her hususun sonra yokluu hakknda phe ortaya ktnda asl olan, onun halen varln koruduuna hkmedilmesidir. Daha nce varl bilinmeyen bir hususun daha sonra varl hakknda bir phe ortaya ktnda, o hususun halen var olmadna hkmedilir. Dolaysyla sanki gemiteki varl, imdiki zamandaki varl hakknda illet mesabesindedir.

Mesela; Bir kimse, bakiredir diyerek bir kz ile evlenip onunla cinsi ilikiye getikten sonra o kzn bekareti bozulmu bulduunu iddia ederse, o kii ispat vastas getirmedike iddias kabul edilmez. nk asl olan doduunda sabit olduundan dolay bekaretin varldr. Dolaysyla o kzn bekar olarak varl devam eder ve imdiki zamanda da bekaretine hkmedilir.

Bir kii, iyi avc olmas art ile bir kpek aldktan sonra, onun avclk iin iyi eitilmemi olduunu iddia ederse, bu doru kabul edilir, nk asl olan; kpein doduunda avclk iin eitilmi olmamasdr. Ta ki avclk renesiye kadar. Onun iin eitilmi olmamas devam eden haldir.

Aksi bir delil getiresiye kadar, btn hususlarda asl olan durum devam eder.

stishab er bir delil deildir. Aksi halde er delil olduu kesin delil ile ispat edilmeye gereksinim duyar. Bu hususta ise kesin delil getirilmemitir. stishab sadece bir er kaidedir, yani bir er hkmdr. Dolaysyla er hkm hakknda zanni delil yeterlidir. stishabn er kaide olduuna dair delil u husustur:

1-Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem diyor ki:   إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ وَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ      Ben de sizin gibi bir beerim. Siz davalarnzn halli iin bana geliyorsunuz. Baznzn hccet ynyle dier bazsndan daha ikna edici olmas, bylece benim, iittiime dayanarak onun lehine hkmetmem mmkndr..[1]

Yani Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem kendisine zahir olana gre hkm veriyor. Bu demektir ki, zahire hkm bina etmektir. Zahir husus ise; gemi zamanda bir ey iin sabit olan hkmdr. ster varl ister yokluu hakknda olsun, ister helal ister haram olsun fark etmez. Zira bu hkm, o husus hakkndaki zahir olandr. Bu iki durum, hakknda anlamazln olmad hususlardandr. Dolaysyla hkmn bu zahir ile olmas gerekmektedir. Zahirin aksi iddia edildiinde, bu iddiaya dellet eden bir delilin olmas kanlmazdr. Aksi halde o eyin gemi zamanda, zerinde bulunduu hkmn mahalli olan durum devam eder. Yani hkmn mahalli olan, zerinde bulunduu zahir, Hadisin gerei olarak devam eder.

2-nsan, balangta taharetin varl hakknda pheye derse, namaz klmann ona caiz olmad ve taharetin devam hakknda pheye derse, ona namaz klmasnn caiz olduu hususunda icm olumutur. Bu ise istishabn kendisidir. Zira balangta abdestin olmamas hali, kesin olarak sabit olula birlikte olmutur. Bu, taharetin olumas ile phe halini kesintiye uratr ve ek halini yok eder. Taharet hali, kesin olarak sabit olula birlikte olmutur. Bu, taharetin ortadan kaldrlmas ya da kaldrlmamas ile phe halini kesintiye uratr. Bu, halin istishab demektir. Bundan u kaide kartlr: Bir husus hakknda kesin olarak sabit olan durumun, aksine bir delil getirilesiye kadar o husus iin sabit olduuna hkmedilir.

3-lk zamanda bir hususun varl ya da yokluu hakknda sabit olan durumun ortadan kalkt ne kati olarak ne de zanni olarak ortaya kmad srece, zaruri olarak, onun durumunu olduu gibi devam ettirdii zannnn olumas gerekir. Zan ile amel etmek ise vacibtir. Dolaysyla varl ya da yokluu bir halde gereklemi olan bir hususun devamna zan etmek gerekli olur. Zann, er hususlarda tabi olunan bir hccettir. Zira er hkmler zann galibe bina olurlar. Bu kaide ise, bir er hkmdr. Dolaysyla onun hakknda zann galip yeterlidir.

te bu husus, istishab kaidesinin kendisi ile amel edilen bir er kaide olduuna dair bir delildir. Yani herhangi bir er kaide gibi ve herhangi bir kll er hkm gibi, detaylandrlmas caiz olan bir er kaidedir.

Buna binaen, sabit olup da yok olduu aa kmam olan bir hususun devamna zann edilir, dolaysyla ayn hkm verilir. nk zahir olan odur. Ancak ilk zamanda zikredilen ekilde sabit olmayp da ikinci zamanda devam zannedilen husus olursa; neshin caiz olmasndan dolay onun Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellemin zamannda bizimle ilgili olarak sabit olan hkmlerden olmamas gerekir Zira istishabdan zann hsl olmadnda, nesh edilmelerinin caiz oluundan dolay varln devam ettirmeleriyle ettirmemeleri eit olur. O zaman sbutuna karar vermek mmkn olmaz. Aksi halde tercih sebebi olmakszn tercih yapmak gerekir. Dolaysyla Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem zamannda sabit olmu hkmlerin sbutu ve nesh edilmi olmamalar sadece istishab ile hsl olur. Onun iin asl olan neshin olmamasdr. Neshin iddia edilmesi, kendisine dellet eden delilin olmamasn zorunlu klar.

Ayrca ilk zamanda zikredilen biimde sabit olmayp da varln devam ettirmesi pheli olan bir husus olduunda; bundan gemite olanla ilgili zannn olumamasnda eit olularndan dolay, nikh hakknda phe olduu gibi boama hakknda da phenin olmas gerekirdi. O zaman onlar hakknda cinsel ilikinin mubah klnmas ya da haram klnmas gerekirdi. Bu ise ittifakla batldr. Bilakis nikh hakknda phe olmakszn talak hakknda pheden dolay cinsel iliki mubah klnr. nk asl olan nikhn olmamasdr. Bylece bu asl hkmle birlikte devam eder. Dolaysyla nikhn varlna dair delil bulunasya kadar cinsi mnasebet helal olmaz. Nikhlanm bir kadn hakknda asl olan ise, nikhn varldr. Bu durumda hkm bu asl ile birlikte devam eder. Nikhn sbutuna, talakn olmamasna hkmedilir. Boanmann meydana geldiine dair delil getirilesiye kadar, talak hakknda phe olsa da, cinsi mnasebet onu nikhlayana helal olur.

Bunlarn hepsi de durumun hkmle birlikteliini devam ettirmesi; er hkmlerin tamam ve er deliller hakknda eriatn getirdii hususlardandr. Onun iin bir er kaidedir.

Buna binaen btn hususlarda, aksine delil getirmedike asl olan, istishab eder/hkmle beraber devam eder. Bir eyin vacib ya da mendub, ya da mubah, ya da haram, ya da mekruh olduuna dair delil getirildiinde, bu hkmn sabit olarak varlna devam ettirilir, o ey hakknda delil getirmeksizin baka bir hkmn olduu iddia edildiinde, onun hakknda bir delilin olmas kanlmazdr. Bir delil bulunmazsa, hakknda delil getirilen asl olan hkm olduu gibi devam eder. Bir husus hakknda bir hkm sabit olduunda, bu hkm o husus iin sabit olarak devam eder. O husus iin sabit olmayan baka bir hkmn olduu iddia edildiinde, ona dellet eden bir delilin olmas kanlmazdr. Delil bulunmazsa, sabit olan hkm olduu gibi devam eder.

stishab, fakih ve mtehit iin gereklidir. Onunla birok hkm aa kar. Kurtub dedi ki: stishab ile konumak, her fert iin gereklidir. nk o, Nbvvet ve eriatn zerine kurulduu bir asldr. Zira o delillerin halinin devam nakledilmezse, o hususlardan bir eyin ilmi hsl olmaz... Nbvvet ve eriat delillerinin halinin devam etmesi, shati hakknda akl sahiplerinin ihtilaf etmedii istishabtandr. Onun hakknda hibir ekilde pheye yol yoktur.


[1] Buhari