KLL KADELER


2- Zarar Kaidesi:
 

Zarar kaidesi iki hususu kapsar:

1-eriat Koyucunun hitabnda onun yaplmasnn talebine, ya da terk edilmesinin talebine, ya da serbest klnmasna dellet eden bir hususun gemedii bir eyin kendisinin zarar verici olmasdr. Onun zarar verici olmas haram klnmasna dair delildir. nk eriat Koyucu zarar haram kld. Onun kaidesi; Zararlarda asl olan haram klmaktr.

2-eriat Koyucunun bir eyi genel olarak mubah klm olmas, fakat o mubahn fertlerinden birisinde zararn bulunmasdr. O ferdin zarar veren oluu ya da zarara gtren oluu, haram klnmasna delil olmaktadr. nk eriat Koyucu, mubahn fertlerinden bir ferdi, zarar veren ya da zarara gtren olduunda haram klmtr. Bunun kaidesi ise yledir: Mubah hususun fertlerinden her fert, zarar veren ya da zarara gtren olduunda, o fert haram klnr, o husus mubah olarak kalr.

* Birinci kaideye gelince; onun delili, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szdr:   لاضرر ولا ضرار في الاسلام    slmda zarar grmek de zarar vermek de yoktur.[1]     

Ebu Davud, Nesei ve Tirmizi, Ebu Srmati Malik b. Kays             el-Ensrinin hadisinden tahric ettiklerine gre Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:   مَنْ ضَارَّ أَضَرَّ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ شَاقَّ شَاقَّ اللَّهُ عَلَيْهِ   Kim zarar verirse Allah da ona zarar verir. Kim sknt veren olursa Allah da ona sknt verir.[2]

Bu hadisler, eriat Koyucunun zarar haram kldna dair delildir. nc hadise gre delil getirmek aktr. Zira onda kast edilenin, zararn nehyedilmesi olduu aktr. lk iki hadise gelince, onlardaki nefy, zararn aslnn gerek olmas karinesiyle nehy manasndadr. Dolaysyla mana, zarar vermeyin! demektir. Bu, iktiza delleti cinsindendir. O ise, mefhumun ksmlarndan bir ksmdr ayn ekilde iltizam delaletindendir.

Ebu Davud, Cafer b. Muhammed b. Alinin babas el-Bkrdan onun da Semra b. Cendubtan rivayet edilen u Hadisi tahric etti: Ensardan bir adamn duvarnda ona ait bir hurma aacndan destek vard. O adam ehli birlikte iken Semura, hurma aacnn bana gelip onunla o adama eziyet etti, sknt verdi. Adam da ondan o aac oradan almasn talep etti, o kabul etmedi. Sonra Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSelleme gidip bunu ona anlatt. Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem ona onu satmasn nerdi, o kabul etmedi. Onu baka yere nakletmesini nerdi, o kabul etmedi. Ona; Onu bana hibe et sana u u var, dedi, ona tevik etti, o kabul etmedi. Bunun zerine  أنت مضار   Sen zararlsn. dedi. Sonra da Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem o Ensriye dedi ki;    اذهب فاقلع نخله     Git onun hurma aacn sk.[3]

Bu hadis de, zararn haram olduuna dellet etmektedir, buna ilaveten zararn ortadan kaldrldna da dellet etmektedir. Zira Rasuln o hurma aacn kknden sklmesini emretmesi, zararn ortadan kaldrlmasn emretmektir. Buna binaen zarar haramdr.

evkni, Neyl l-Evtr isimli kitabnda;  لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ    Ne zarar vermek ne de zarara maruz kalmak vardr.[4]  hadisinin erhinde yle demektedir:

Bu hadiste, hangi ekilde olursa olsun, komu olup olmamas fark etmeksizin zararn haram olduuna dair delil vardr. Bu genellii tahsis eden bir delil olmadka, herhangi bir ekilde zarar vermek caiz olmaz. Dolaysyla sana den, delil ile baz ekillerde zarar vermeyi caiz klan aramandr. yle bir delil gelirse onu kabul edersin. Aksi halde bu hadisin ekli ile emrolundun. Zira o, dinin kaidelerinden bir kaidedir. O dine ait klliyat ve cziyata ahitlik etmektedir.

Buna binaen zarar kaidesi, Snnetin nss ile sabittir. Bu hadisler, Zararlarda asl olan haram olutur kaidesinin er kaidelerden olduuna dair delillerdir.

* kinci kaideye gelince: Onun delili Rasulden yaplan u rivayettir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem bir seferinde Hicr denilen yerde konaklad. nsanlar oradaki bir kuyudan su imek istediler. nsanlar ona doru giderken Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:      لاتشربوا من مائها شيئا ولا تتوضئوا منه للصلاة وما كان من عجين عجنتموه هأعلفوه الإبل ولا تأكلوا منه شيئا ولا يخرجن أحد منكم الليلة إلا ومعه صاحب له   O kuyunun suyundan bir ey imeyin, namaz iin abdest almayn. Yourmu olduunuz hamurlar develere yem olarak verin, ondan bir ey yemeyin. Sizden birisi bu gece beraberinde bir arkada olmakszn dar kmasn. Bunun zerine insanlar Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin kendilerine emrettiklerini yaptlar. Saideoullarndan iki kii hari. Onlardan birisi ihtiya gidermek iin dar kt. Dieri ise devesini aramak iin dar kt. htiya gidermek iin dar kan kii, oradan ayrlnca lgn gibi oldu. Devesini aramak iin kan kimseyi ise rzgar srkleyip bir tepeye att. Bu durum Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSelleme haber verildiinde ise yle dedi:   ألم أنهكم أن يخرج منكم أحد إلا ومعه  صاحبه  Yannda arkada olmadka sizden birisinin dar kmasn size yasaklamadm m?  Sonra dn yolunda hastalanan kiiye dua etti ve o ifa buldu. Daa atlan dier kii ise, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem Medineye geldiinde bir tay onu Rasule getirdi.[5]

Bu kssada, Rasuln mubah fertlerden bir ferde nasl haram kld grlmektedir. Zira su imek mubahtr, fakat Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem onlara bu Hicr kuyusunun suyundan iilmesini haram kld, ondan abdest alnmasn onlara haram kld. Bir kiinin gece yalnz olarak dar kmas mubahtr. Fakat Rasul onlara o gece, yannda bir arkada olmakszn dar kmay haram kld. Daha sonra aa kyor ki, onda zarar olduu kendisine sabit olduundan dolay bu suyu haram klmtr, yalnz olarak dar kmay haram klmtr. Dolaysyla bu eyde belirli bir zararn olmas, haram klnmasnn sebebi olmaktadr. Bylece o zarar sanki illet oluyor. Zira zehirli bir kuyuda zararn varl, sadece onun suyunu haram klar. Fakat su, mubah olarak kalmaya devam eder. O gece, kiinin yalnz olarak o mekndan dar kmasnda zararn var olmas, o gece oradaki kiinin yalnz olarak dar kmasn haram klmaktadr. Fakat kiinin o gece ve mekndan baka yerde yalnz olarak dar kmas mubah olarak kalmaya devam eder. O halde zararn varl, eriatn mubah kldn haram klmyor, sadece mubahn fertlerinden bir ferdinde zararn varl, o ferdi haram klyor. Fakat o husus, ister fiil olsun ister ey, mubah olarak kalmaya devam eder.

Bu izahat, o mubah ferdin zarar veren olmas durumu ile ilgilidir. Zarara gtren bir durum olduunda ise, bunun delili u rivayettir: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem Tebkte birka gece kald. Fazla kalmad. Sonra Medineye dnerek oradan ayrld. Yolda damla halinde akan bir su vard. Rivayet edilir ki; bir, iki, svari Makkak vadisi denilen yere geldiler.- Bunun zerine Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedi:    من سبقنا إلى ذلك الوادي فلا يستقين منه شيئا حتى نأتيه  Kim o vadiye bizden nce varrsa, biz oraya varasya kadar ondan hibir ekilde su almasn.  Dedi ki; Mnafklardan bir gurup ona nceden vard. Onda olandan su aldlar. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem oraya geldiinde orada durdu. Onda bir ey grmedi. Bunun zerine; من سبقنا إلى هذا الماء   Bu suya bizden nce kim geldi? Dedi. Ona denildi ki; Ya Rasulullah, filan filan, dediler. Bunun zerine dedi ki;    أولم أنههم أن يستقوا       منه شيئا   حتى آتيه  Ben oraya gelesiye kadar ondan su almalarn onlara yasaklamadm m? Sonra onlar lanetledi ve aleyhlerinde dua okudu.[6]

Bu Hadiste Rasul, o az sudan iilmesini haram kld. nk o, ordunun susamasna yol aard. Zira Rasuln; :    من سبقنا إلى ذلك الوادي فلا يستقين منه شيئا حتى نأتيه  Kim o vadiye bizden nce varrsa, biz oraya varasya kadar ondan hibir ekilde su almasn.  sz, ondan su alanlar lanetlemesi, Rasul gelesiye kadar ondan su alnmasnn haram olunmasna dair delildir. Sudan almak mubahtr. O vadideki o sudan su alnmasnda bir zarar yoktur. Fakat Rasul gelip onu orduya taksim etmeden nce ondan su almak, ordunun perian olmasna yol aar. Yani zarara gtrr. Buna gre Rasul oraya gelesiye kadar o vadiden su almann haram oluu, su almann zarara gtrmesinden dolaydr. Bylece su almann zarara gtryor olmas, o vadiden su almay haram klandr. Bylece o sanki illet gibidir. Zira o illet mesabesindedir. Dolaysyla, o vadiden su almann zarara gtryor olmas, sadece ondan su almay haram kld. Fakat o vadiden baka yerden su almann mubah oluu devam etmektedir. O vadinin kendisinden de o zarara gtren halin dnda su almak mubah olarak kalmaya devam etmektedir.

O halde, bir eyin zarara yol ayor olmas, eriatn mubah kld bir hususu haram klmyor, sadece mubahn zarara gtren fertlerinden bir ferdinin zarara gtryor olmas, sadece o ferdi haram klmaktadr. Fakat o husus, ister fiil olsun ister ey olsun, mubah olarak kalmaya devam eder.

Bir eyin zarar veren olmas hali ve zarara gtryor olmas hali hakkndaki bu hadislerden ikinci kaide olan mubahn fertlerinden her fert zarar veren olduunda ya da zarara gtren olduunda haram klnr, o husus mubah olarak kalr kaidesi kartlmtr. Bu kaide, zarar kaidesinin iki hususundan ikinci husustur.

Kiinin kartrmamas iin o iki husus arasnda byk farkn olduunun bilinmesi kanlmazdr. Zira o ilk hususun kaidesi, eriat Koyucunun hitabnda hakknda bir nssn gemedii husus ile ilgili olur. Dolaysyla onun zarar veren oluu, nssn yerini tutan olmaktadr. nk nss, zarar haram klarak gelmitir.

kinci hususa gelince; mubah oluu hakknda eriat Koyucunun hitabnda bir nss gemitir. Onun iin, iinde zarar olduundan dolay o, haram klnmaz. nk nss onun mubah oluu ile sabittir. Dolaysyla hkmn aklayan nssn varlndan dolay, iinde zararn varl iddias gemez. Fakat onun fertlerinden bir fertte zarar olduu ya da zarara gtrd iddia edildiinde, o zaman sadece o fert haram klnr. nk nss zarara gtren ferdi haram klarak geldi.

Onun iin yle denilmez: Yabanc paralarn alnmasnn, lkeye girmesinin mubah olmas zarara yol aar, onun iin haram klnr. Zira onun alnmasnn, lkeye girmesinin mubahl nss ile sabittir. Dolaysyla onu haram klmak iin onda zarar olduu iddias, mubahl hakknda eriat Koyucunun hitabnda nssn varlndan dolay doru deildir. Fakat Sterlin gibi belirli bir parada, satn alnmasnn mubah oluundan dolay zarar sabit olduunda, sadece o para -zarar var olduu srece- haram klnr. nk o para, paralarn fertlerinden bir ferttir. Fakat yabanc paralarn alnp satlmasnn ve lkeye girmesinin mubahl devam eder.

Dolaysyla bu iki kaide arasnda bir fark vardr. Bunun gz nnde bulundurulmas kanlmazdr.


[1] Tabern tahri etti.

[2] Ebu Davud, K. Akdiyyeh, 3151

[3] Ebu Dvud

[4] Hkim tahri etti. Ahmed b. Hanbel, Ms. Ben Him, 2719

[5] bn Him, Sretinde rivayet etti.

[6] bn Him, Sretinde rivayet etti.