KLL KADELER


3- Istlah-Takdir-rf:
 

rf lgatte,  maruf/bilinen demektir.  Maruf ey, yani kabul edilmi alkanlk/det demektir. Buna rnek Allahu Telnn u sznde geendir: خُذْ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ    Sen af yolunu tut, rf/iyilii emret.[1] Yani fiillerden gzel olan emret demektir.

Belirli bir toplulukta yaylm dete de rf denir. Baka bir ifade ile onlar, belirli bir topluluun fertlerinden tekrarlanan amellerdir. Zira adet, ferdin honutlukla tekrarlad fiildir. Bu det, fertlerin tamam ya da byk ounluu yaparak toplulukta ya da toplumda yaygnlatnda rf olur. Dolaysyla rf gerekte, topluluun ya da toplumun detidir. Onun iin bir ey hakknda rfe gre hkm vermek, onun toplumun ounluunun adet edindii bir hususa dayanan bir hkm olduu zaman sz konusu olur. Bylece rf amellerde olur, lafzlarda ve eya iin deerlendirmelerde olmaz.

Istlah ise; bir topluluun belirli bir eye belirli bir ismin verilmesi hususunda ittifak etmesidir. Buna rnek, diller ve zel stlahlardr. Nahiv limlerinin/gramercilerin stlah, fizikilerin stlah gibi, ya da bir kyn, bir blgenin stlah gibi. Zira bunlarn hepsi stlahtr. Kendisine rfi hakikat dedikleri husus da stlahtandr, rften deil. Zira rfi hakikat; bir topluluun belirli bir manaya belirli bir isim vermek hususunda birlemesidir. Dolaysyla o, dilden saylmas bakmndan fark etmeksizin dil ile ilgili stlah gibidir. Buna gre o, sadece stlahtr, adet ve rf cinsinden deildir. Zira o; insanlarn, kullanlmalar hususunda birletikleri bir takm manalar hakknda belirli baz lafzlar kullanmakla alakaldr. Bu ise, stlahn kendisidir.

nsanlarn itibar edilmeleri hususunda hem fikir olduklar takdirlere/deerlendirmelere gelince; fiyatlar, cretler, nafaka miktarlar, mehirler v.b. bunlar rften deildirler. nk bunlar insanlarn adetlerinden deildirler. Fakat bunlar toplumdaki durumun ve piyasann belirledii bir takm eyler iin belirli deerlerdir. lenmesinden dolay insanlarn tekrar etmelerinden doan bir netice deildirler. Hatta isimlendirilmeleri hususunda insanlarn stlah da deildirler. Onlar sadece topluluun dndaki bir durum belirler, topluluk da bu durumlara binaen onlar deerlendirir. Onun iin onlarn deerlendirilmesinde, onlar hakkndaki uzmanlara bavurulur, ahitlere ve ounlua deil. Buna binaen, bu takdirler rf cinsinden deildirler.

rf, stlah ve takdir arasndaki fark udur:

-rf, fiillerden bir fiilin zmdr. Zira o, fiil ya da ey hakkndaki hkmdr. Onun iin baz beer kanunlar onu, baz kanunlara delil sayarlar. rf savunanlar da onu baz er hkmlere delil sayyorlar. Dolaysyla rf bir sorunun zmdr. Zira rf, zmn konulmas iin alnr. Bylece bu rfe dayanarak, kanun bir gre binaen olur, ya da er hkm baka bir gre binaen olur.

-Istlah ise, bir manann ismidir. Bu mana iin herhangi bir zme baklmaz. Onun zm ister bir kanun olsun, ister bir er hkm olsun, ister ise baka bir ey olsun fark etmez. Zira stlah, belirli bir mana iin belirli bir ismin konulmasyla alakaldr. Dolaysyla stlah, fiilin ya da eyann ismi ile alakaldr, zm ile deil.

-Takdir/deer tayin etme ise, rften de stlahtan da farkldr. nk o, piyasa durumunun ve toplum durumunun oluturduu belirli eylere hastr. Fiyatlar, cretler, mehirlerin takdiri gibi. Zira hkm nafakay ya da mehri, ya da boanma tazminatn, ya da ev cretini vacib klar. Uzmanlar bunu piyasann ya da durumun oluturulmasna -yani insanlar arasnda var olana- gre takdir ederler. Dolaysyla bunun hkmle bir alakas yoktur. Zira takdir, hkm belirlemez. Sadece hakknda hkm gelen miktarn belirler.

Buna binaen rf, stlah ve takdiri birbirine kartranlar yanl yapyorlar. nk onlardan her birisinin vakas dierinden bakadr. Dolaysyla bunlarn hepsini rf cinsinden saymak, eriata aykr olmasna ilaveten vakaya aykrdr. nk eriat, lgavi ve rfi stlahlara itibar edip hkmleri onlara gre koymutur. Takdirlere itibar edip er hkmleri onlarn gereince seyreder klmtr. rf ise byle deildir. Zira eriat, fiiller ve eya iin zmler getirmitir. rfe kesin olarak itibar etmemitir, onu kullarn fiilleri ve eya hakknda ona herhangi bir hkm verme yetkisi vermedi. Bilakis zmleri sadece eriat Koyucunun hitab ile snrlandrd.

 

eriata Gre rfe tibar Edilmez:
 

Baz mtehitler, rfe yasamann asllarndan bir asl ve er delillerden bir delil olarak itibar ederler, onunla bir ok er hkme delil getirirler. rf iki ksma ayrrlar: Genel rf ve zel rf.

Genel rfe, zanaatkra siparile bir ey yaptrmay rnek gsterirler. Zira insanlar, ihtiyalar olan ayakkablar, elbiseleri, bir takm aletleri v.b. zanaatkrlara yaptrmay adet edinmilerdir. Bylece rf caiz kld iin olmayan bir ey zerinde szleme olsa da, o ileme caiz derler. Zira rf bu muamelenin caiz oluuna dair delil sayarlar.

zel rfe, alt ay gibi u kadar ay gemeyen bir mddete kadar vadeli al-veriin taksitli olmas hakknda baz tccarlarn stlahn rnek gsterirler. Zira bu rf, szlemede zikredilmemi olsa da deme esasnda hkmedici olur.

Onlar; eriat, eitli meselelerde rfe itibar etmitir derler. Onun iin rfe dayal hkm bir er delile dayal bir er hkm sayarlar. Buna da Allahu Telnn u szn delil getirirler:  خُذْ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنْ الْجَاهِلِينَ    Sen af yolunu tut, rf/iyilii emret. Cahillerden yz evir.[2]   eriat bize rf yolunu tutmamz emretti derler. rf er delil olarak kabul etmelerine binaen ona dayal olarak bir ok er hkm karttlar. Bunlara rnek unlardr:

1-Bir kii, filancann evine ayan basmayacana yemin ederse, yemin eve girme manasna hasredilir. nk rfi mana, sadece ayak basmak deildir. Zira evin zeminine ayan dokunmakszn bir binek zerinde eve girerse, rf delili ile eriata gre yeminini bozmu olur. nk ayak basmak tabirinin manas girmektir. Bylece bu hkmde rf hakim klmak muteber olmaktadr.

2-Bir aacn meyvelerini dalndayken satn almak, al-veri lafzyla deil de tazmin etmek lafzyla yaplsa al-veri saylr. nk rf byle cereyan etmitir. Zira zeytinin, limonun ve dierlerinin tazmininde, aacn meyvesinin sat tazmin lafzyla gemektedir. Dolaysyla rf delili ile sahih olmaktadr. Bylelikle rf er bir hkme er delil olmaktadr.

3-Bir kiinin arkadann evinde nnde bulunandan yemesi, su imesi gibi baz ihtiyalar iin baz aletleri kullanmas caizdir. nk rf bunu caiz klmtr. Bylelikle rf er bir hkme delil olmaktadr.

4-nsann, aacn altna dm abuk bozulan meyvelerden, sahibinden izin almadan yemesi caizdir. nk onun mubahl hususunda rf olumutur. Bylece rf er delildir.

5-Sktun izin vermek saylmas, ancak kz ocuunun evlenmek konusunda konumaktan utandna dair rf olutuu iin geerli olmaktadr. Bylece rf, sktun izin saylmasna dair delildir.

6-Evin satna; anahtar, kaplar ve eve ait olduu deten kabul edilen hususlar dhil olur. Ayn ekilde inein satna, kk st buza da dhil olur. te byle rfn kendisine tbi kld her husus, al-veri annda zikredilmese de, hakknda rf olutuundan dolay al-verie doal olarak dhil edilir.

7-Bir kii, baka birisini kendisi iin bir et almas iin vekil tayin etse, o da onun iin sr eti alsa, o kii ben koyun eti istiyorum dese ve bylece ihtilafa dseler. Baklr; Eer o belde halknn rfne gre, et denildiinde sr eti anlalyorsa, onun o eti almas gerekir. Eer et denildiinde koyun eti anlalyorsa, vekil olan kimsenin ona koyun eti getirmesi gerekir. Burada belirleyici olan rf olmaktadr. Buna gre rf er delildir.

8-Bir kii, bir terzinin yannda belirli bir cretle elbise dikerse. Terzi elbisenin astar ve dierlerinin klfetinin o alana ait olduunu sylerse, o da terziye ait olduunu sylerse, rfn kendisine ahitlik ettii kimseye hak verilir. Eer rf terziye hak veriyorsa, o klfet iiye aittir. Eer iiye hak verirse, o klfet terziye aittir.

9-eitli, farkl birka tedavl deeri olan bir lkede, eidini aklamakszn bir kii dinar veya dirhemden belirli bir miktar karl al-veri yaparsa, parann eidini tayin etmek hususunda rfe bavurulur. Bylece rf, zerinde alveriin yapld dinar ve dirhemin eidini belirlemede er delil olmaktadr.

10-Kocas kendisi ile cinsi ilikide bulunmu kadn, kocasnn mehrinden kendisine pein bir ey vermediini iddia edip, mehrinin tamamn pein olarak talep etse; mehrinden pein olarak bir ksm kendisine denmedike kadn zifafa gtrlmedii hususunda blge halknn rf olduunda, kadnn bu iddialar dinlenilmez ve hatta kad o iddialar reddeder. Bylece burada rf hkm belirlemitir, zira kadnn o iddialar reddetmesi er hkmne delil olmutur.

te byle, bir ok mesele ve hkm ileri srp rf onlara er delil yapmaktadrlar ve rf er delillerden saymaktadrlar. rfn er delil saylmasnda Allahu Telnn u szne dayanyorlar:  خُذْ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ    Sen af yolunu tut, rf emret.[3]    leri srdkleri meseleler ve hkmleri de delil getiriyorlar.

Onlardan bazlar; Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin baz rfleri ve adetleri kabul ettiini, bunun da rfn er hkme er delil olmasna itibar etmeye dair delil olduunu sylediler. u rivayeti de bu hususta ileri srdler: Abdullah b. Mesuddan Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin yle dedii rivayet edildi:  فَمَا رَأَى الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ حَسَنٌ  Mslmanlarn gzel grd ey, Allah katnda da gzeldir.[4]

Bu, rf, er delildir diyenlerin grlerinin zetidir. Bu batl bir grtr. Onun batl oluu aadaki hususlarda zetlenebilir:

1-rf hakknda delil olarak gsterilen ayet, bu konu ile bir alakas olmad halde, bu konuya iren bir ekilde zorla sokuturulmutur. Zira ayet, bir Mekk ayettir. Araf sresindedir. Ayetin manas yledir: nsanlarn fiillerinden, ahlaklarndan, onlardan gelenden sana af olunan al. Onlara sknt vermeksizin kolaylatrc ol, nefret etmemeleri iin onlardan glk ve onlara sknt veren hususlar talep etme. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u sznde olduu gibi:  يَسِّرُوا وَلا تُعَسِّرُوا   Kolaylatrnz, zorlatrmaynz.[5]   rfle emret. Yani, fiillerden gzel olan ile emret. Bilinen rf gzel fiildir.

leri srdkleri hadise gelince; o bn Mesudun szdr, hadis deildir. Dolaysyla onunla delil getirilmez. Ayrca onun rfle bir alakas da yoktur. nk nssnda Mslmanlarn gzel grd diyor, Mslmanlarn zerinde birletikleri ve adet edindikleri demiyor.

Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin rflerden ve adetlerden olduu halde ikrar ettii amellere gelince; onlarla amel etmek, Rasuln ikrar olan er delille amel etmek saylr. Rasuln ikrar er delildir, rf ve adetlerle amel etmek deil, bakasnn ikrarnn da bir nemi yoktur. Dolaysyla eriat, rf kabul etti denilmez.

Baz fakihlerin rf hakkna, bir er hkm olarak itibar ettikleri hususa gelince; onlarn bir ksm stlah ile alakaldr, bir ksm da eyann takdiri ile alakaldr.

Istlah ile alakal olan husus; onun, onu stlah edinenler nezdindeki itibar hakknda phe yoktur. O bir takm manalara bir takm isimler vermek ile alakaldr, insanlarn fiilleriyle ve eya ile alakal deildir.

Takdir ile alakal hususa gelince; onda uzman kiilere bavurulur. ster nafaka olsun, ister mehri misil olsun, ister ecri misil olsun v.b. fark etmez. Buna itibar edilmesi sadece eriattan gelmektedir, rften deil. Zira o insanlar arasnda maruf olan eyin takdir edilmesini talep eden er nsslar gelmitir. O nsslar her eyde rf hakim klmak iin gelmemitir.

- Allahu Tel yle buyurdu: وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ    Kadnlarn da erkekleri zerinde maruf/belirli haklar vardr.[6]

Yani iki e ve benzerlerinin halindeki bilinen ekilde, erkeklerin kadnlar zerinde haklar olduu gibi, kadnlarn da erkekler zerinde haklar vardr. Burada maruf, kadnn konumu ile ilgili bilinen eydir. Kadn bakasnn kendisine hizmet ettii kiilerden midir? Yoksa kocasna hizmet eden kiilerden midir? Yani bu kadn kendisine, hizmeti tutan hanm efendi denilenlerden midir? Yoksa bakasna hizmet edenlerden mi? Benzemeden kast edilen, sadece vacib olandadr, fiillerin detaylarnda benzeme deil. Yani erkein haklarnn kadnn zerinde vacib olmas gibi, kadnn haklarnn da erkek zerinde vacib olmasdr. Bu haklarn ayrntlarnda benzeme yoktur. Zira erkee elbise ykamak ve hamur yourmak vacib deildir. Kadna ihtiyalar satn almas ailenin maietini kazanmas vacib deildir. Dolaysyla burada marufun takdiri, belirli manalara isimler vermek babndan olmas yansra bir takdirdir. Nitekim bunlara dellet eden bir er nss gelmitir. Dolaysyla bunlara er nsstan dolay itibar edilmitir, onlar rf olduundan dolay deil.

Allahu Tel yle dedi: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ    Aralarnda marufla anlatklar takdirde, onlarn (eski) kocalaryla evlenmelerine engel olmayn.[7]

Yani kendisi ile evlenmek iin kadna evlenme teklifinde bulunan kii, evlenmek istedii kadn ile mehri misil ve artlar gibi hususlarda maruf bir ekilde anlatklarnda, yani evlenme teklifinde bulunanlar o kadnlarla mehirden ve artlardan v.b. maruf bilinenle anlatklarnda evlilie engel olmaynz, demektir. Evlilik teklif eden erkek ile, evlilik teklifi alan kadnn arasnda, insanlar arasndaki bilinen ile anlamann caiz olmas, bu olayda ona itibar edilmesi ile ilgili nssn gelmesinden dolaydr. Dolaysyla ona, nssn varlndan dolay itibar edilmitir.

 

- وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ      Onlarn rfe uygun olarak beslenmesi ve giyimi baba tarafna aittir.[8]

Kast olunan; maiet, beslenme, giyinmenin, benzerinin beslenmesi ve giyinmesinden insanlar arasnda bilinene gre olmasdr. Nitekim bunu ondan sonraki ayet aklamtr. yle demitir:  لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ  Bir insan ancak gc yettiinden sorumlu tutulur. Hibir anne, ocuu sebebiyle, hibir baba da ocuu yznden zarara uratlmamaldr.[9]      te bu ayet,    رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ  Marufa gre beslenmeleri ve giyinmeleri   tabirini tefsir etmektedir   وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ   مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ    Bu durumda, onlara muta (hediye cinsinden bir eyler) verin. Zengin olan durumuna gre, fakir de durumuna gre vermelidir. Maruf bir meta/mal vermek iyiler iin bir bortur.[10]     Yani cinsi mnasebette bulunmadan nce boanlan kadnn ald mal olan ve mehir olarak isimlendirilmi olmayan muta, insanlar nezdindeki marufun takdirine gre benzerine uygun olan maldr.

 

- وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ   Onlarla maruf olana gre geinin.[11]   Yani erkein kadnla yaamasndan maruf olana gre demektir. O da geceleme ve nafakada adaleti gzetmektir.

 

- وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ   Onlara cretlerini marufla verin.[12] Yani onlara marufa gre mehirlerini verin, yani yargya gerek olmadan zarar vermeden ve geciktirmeksizin gzel bir ekilde verin, demektir.

- Rivayet edildi ki; bni Mesud; lesiye kadar kendisi ile cinsi mnasebette bulunmayan kocasnn kendisine bir mihir ayrmadn iddia eden kadn iin u hkm verdi: O kadna ne fazla ne eksik olmak zere mihrin denmesine, kadnn iddet beklemesine ve miras hakk olduuna hkm verdi. Bunun zerine, Muakl b. Sinn el-Ec ayaa kalkp yle dedi: Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem de Vkn kz Buru hakknda senin hkmettiin gibi hkmetti.[13]

Bylece mehri misilin takdiri hakknda nss gemi olmaktadr. Dolaysyla bu takdir hakknda nss ile amel edilmitir, rf ile deil. Ecri misil/benzer cret de, benzer fiyatta mehri misile/benzer mehrine kyasla ayn ekildedir.

Bylelikle aa kyor ki; mehir, cret, fiyat, nafaka, geinme gibi hususlarn belirlenmesi, rften olmayp bilakis baka bir trden olmalarnn tesinde, er nsslar onlar getirmitir, her olay iin ona has delil gelmitir. llet olmadka onlara kyas yaplmaz. Dolaysyla bu takdir, rften deil ve rf cinsinden de deildir.

Bylelikle baz fakihlerin rf hakknda er hkm olarak itibar ettikleri husus ile ilgili btn delilleri onun stlahndan ya da takdirden olduu ve her ikisinin de rften olmadklar, stelik eya iin takdir etme hakknda ak olarak nss geldiinin aa kmasyla, geersiz olmutur. Bylelikle bu meseleler ve hkmlerin delil olarak alnmalarn doru klan hususlardan olduu varsaymna dair ve zellikle de rfn bir asl ve er delillerden bir delil saylmalarna dair delillendirmeleri geersiz olmaktadr.

2- Tekrar edilen ameller olan rfn eriata gre yrmesi gerekir. Ta ki insann fiilleri er hkmlere gre yrsn. Bu fiiller ister adet gibi fert tarafndan tekrar edilsin, ister rf gibi toplum tarafndan tekrar edilsin, ister ise kimse tarafndan tekrar edilmeyip bir kere de olsa yaplm olsun fark etmez. nk u kesindir ki; Mslmana fiillerini          -ister tekrarlanan olsun ister tekrarlanmasn- Allahn emirleri ve nehiylerine gre yrtmesi, vacibtir. Buna binaen eriatn rflere ve adetlere hakim olmas gerekir. rfn ve detin, fiilin shhatli olup olmadna dair delil saylmas caiz olmaz. Bilakis muteber olan sadece eriattr. Onun iin rfn bir er delil ve er kaide saylmas kesinlikle caiz olmaz.

3- rf ya eriata aykr olur ya da olmaz. Eer eriata aykr olursa, eriat onu ortadan kaldrmak ve deitirmek iin gelmitir. nk fasid rfleri ve adetleri deitirmek eriatn iindendir. Eer rf eriata aykr deilse, hkm delili ve er illeti ile tespit edilmi olur. eriata aykr olmasa da bu rf ile deil. Buna binaen rf eriata hakim klnmaz, eriat rflere ve adetlere hakim klnr.

4- er delillerde asl olan Kitap ve Snnettir. Zira bu ikisi asl olan delillerdir. Bu ikisinde er delil olduu sabit olan husus da er delil saylr, kyas ve icm gibi. er delil olduu Kitap ve Snnette sabit olmayan hususlar er delil saylmazlar. rfn ve detin aslnn Kitapta, Snnette ve icmda mevcut olmamasndan dolay, rfe kesinlikle itibar edilmez. Zira Kitaptan ya da Snnetten hakknda bir nss olmadka herhangi bir delile er delil olarak itibar edilmez. rf hakknda olaylardan kendisi ile delil getirdikleri hususlar, o olaylara hasstrlar, genel bir ekilde rf iin genel ruhsat deildirler. O hususlar, belirli olaylara dair delildirler, rfn er delil olduuna dair delil deil.

5- rf ve adetlerden gzel olanlar var, irkin olanlar var. irkin adetlerin ve kt rflerin eriata gre ittifakla muteber olmad hususunda phe yoktur. Gzeli ya da irkini ayrt eden akl mdr, yoksa eriat m? Akla gelince; onun gzeli irkinden ayrt edici olmasna itibar edilmez. nk akl snrldr, evreden ve durumlardan etkilenir. Bugn gzel grd eyi yarn irkin grebilir. Gzel rf, irkin rf takdir etmek akla braklrsa bu, Allahn hkmleri ile arpmaya yol aar. Bu ise caiz deildir. Bunun iin rf hakknda hkm vermekte sadece eriatn muteber olmas kanlmazdr. Bundan dolay onun itibar, itibar edilmesi iin itibarn er delil yapan olay hakknda nssn varlna baldr. Bylece delil er nss olmaktadr, rf deil.

6-Onlarn ileri srdkleri rneklerin tamam u iki husustan birisine ait olmaktadr: Ya hkm hakknda sahih olurlarken, tahrite hataya dlmtr, ya da hem hkmde hem de tahrite hataya dlmtr.

rnek, hkm hakknda sahih ise, ondaki hata, rfn ona delil yaplm olmasdr. nk onun rften baka delili vardr. Hkmde hatal ise; hata, hkmn rfe dayandrlmas ynnden gelmi olmaktadr. Bu ise caiz deildir. O rneklerin hepsi de bu durumdan dar kmamaktadr.

Mesela; -Kiinin ayan eve basmayacana dair yemini, lafzdaki stlaha baldr, rfe deil.

- Zeytinin tazmini, tazmin etmenin aataki meyveyi satmaya isim olarak verilmesi stlaha baldr, rfe deil.

- Kiinin arkadann evinde nnde bulunandan yemesi, Kur'an- Kerimdeki Allahu Telnn u szne baldr: أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت  آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ      Sizin iin de, gerek kendi evlerinizden, gerekse babalarnzn evlerinden, annelerinizin evlerinden, erkek kardelerinizin evlerinden, amcalarnzn evlerinden, halalarnzn evlerinden, daylarnzn evlerinden veyahut anahtarlarn uhdenizde bulundurduunuz yerlerden yahut arkadalarnzn/dostlarnzn evlerinden yemenizde bir saknca yoktur.[14]

-Aacn meyvesinden yemenin caiz oluu, kiiye aacn meyvesinden beraberinde gtrmemek kayd ile yemesini caiz klan hadise baldr. Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle demitir:  لا قَطْعَ فِي ثَمَرٍ وَلا كَثَرٍ  Meyveden alkonulmaz, ok da olmaz.[15] غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً  يأكل     Kucanda/torbasnda gtrmeksizin.[16]

Dolaysyla aacn dibine denden yenilmesi evl babndandr.

-Bekarn skt etmesi, Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin bekar hakkndaki u sznden dolaydr, rften deil: إِذْنُهَا صُمَاتُهَا    O kzn izni, susmasdr.[17]

-Ev sat, et satn alnmas, her ikisi de ev kelimesinin ve et kelimesinin belirli bir manaya stlah olarak verilmesine baldr. Dolaysyla o hkmler de stlaha baldr, rfe deil. Dinar ve dirhem meselesi de ayn ekildedir.

- Elbise dikme meselesine gelince, o ecri misile baldr, rfe deil.

- E meselesinde, hem hkmde hem de delilde hata vardr. Zira hak, rfle dmez. rfn hakkn dtne dair delil olmas uygun deildir. O kadnn iddialarnn dinlenilmesi gerekir. Eer kadn iddialarn ispat ederse, ona mehrinin verilmesine hkmedilir, rfe baklmaz.

Buna binaen adetler ve rfler, kesin olarak mevcuttur. Onlar amellerin sk sk tekrarndan meydana gelir. Fakat onlarn er delil olmas ve fiilin devam edip etmemesinin er sebebi olmas uygun deildir. Bilakis onlar da dier fiiller gibi eriata arz edilirler. Bylece onlar hakknda er delil dellet ederse, delilden dolay onlara itibar edilir. Onlara er delil dellet etmezse, illetleri aratrlr, er illetleri varsa o zaman illete itibar edilir ve onlar kyasa dhil olurlar.

Istlahlara gelince; onlar belirli anlamlara isimlerin verilmesidir. Onlara itibar edilmesiyle ilgili eriatn gelmesinden dolay muteberdirler.

Takdirlere gelince; onlardan, itibar edilmesiyle ilgili nss geenlere itibar edilir, itibar edilmesiyle ilgili nss gemeyenlere itibar edilmez.

Her halde, stlah ve takdir ikisi de rflerden deildirler.

Bylelikle, rfn er delil olarak itibar edilmesinin batl oluu aa kmaktadr. Kuran, Snnet ve Sahabelerin cma ve Kyastan baka, er nssla er delil olduu sabit olmu bir er delil yoktur. Bu drdnden bakasnn er hkmlere delil getirilmesinin bir kymeti yoktur.

Bu izahat, rfn er delil olmasnn fesad ynndendi. er kaide olmasnn fesadna gelince; Kaide kll hkmdr ya da genel hkmdr. rf ise, kll hkm deildir. nk onun detaylar yoktur. Ayrca onunla birlikte ona ait illet mesabesinde bir husus da yoktur. O genel bir hkm de deildir. Zira onun kapsamna giren ona ait fertler yoktur. Buna ilaveten o, Kitaptan ve Snnetten bir er nsstan istinbat edilmemitir. Ayn ekilde ona dair sahabeden bir icm da yoktur. Bylelikle rfe, er kaide olarak itibar edilmez.


[1] Araf: 199

[2] Araf: 199

[3] Araf: 199

[4] Ahmed b. Hanbel, Ms, 3418

[5] Buhari, K. lm, 67

[6] Bakara: 228

[7] Bakara: 232

[8] Bakara: 233

[9] Bakara: 233

[10] Bakara: 236

[11] Nisa: 19

[12] Nisa: 25

[13] Tirmizi

[14] Nur: 61

[15] ِAhmed b.Hanbel, Tirmizi, K. Hudud, 1369

[16] Ahmed b.Hanbel, Tirmizi, K. Buyu, 1210

[17] Buhari, K. Hayyul, 6456