KLL KADELER


4- Fiillerin Neticeleri Kaidesi:
 

Baz mtehitler fillerin neticeleri kaidesini savunuyorlar. Bu kaide zerine birok kaide ve ok sayda hkm bina ediyorlar. Onu, hkmn er hkm olduuna dair delil getirmenin asllarndan bir asl sayyorlar. Bylece bu kaide onlara gre, er delillerden bir delil konumundadr. Fiiller ister uygun grlen olsun ister muhalif olsun, fiillerin neticelerine bakmak, eriata gre kast edilen muteber bir husustur, diyorlar. Yine diyorlar ki;

Mtehit, mkellefe ait fiillerden bir fiil hakknda o fiilin neye sebep olacana bakmadan, atlganlk ya da ekingenlik ile hkm vermez. Zira o fiil, elde edilmesi istenilen bir maslahat iin ya da giderilmesi istenilen bir zarar iin konulmu olabilir, fakat bu maksada ters den neticesi de olabilir. Kendisinden doan bir zarardan dolay ya da kendisi ile giderilen bir maslahattan dolay da konulmam olabilir, fakat buna ters neticesi de olabilir. Dolaysyla o zaman ister bir maslahat iin konulmu olsun yani kendisi ile emrolunmu olsun, ister ise kendisinden doan bir zarardan dolay konulmam olsun yani nehyedilmi olsun, fiilin neye sebep olacana itibar etmek kanlmazdr. nk elde edilen maslahat ya da giderilen bir zarardan dolay konulan hususa meruluk ismi verilip o hali zere terk edilseydi, belki o fiildeki maslahatn elde edilmesiyle allmas, o maslahata denk ya da ondan fazla bir zarara yol aabilirdi. Dolaysyla bu merulukla isimlendirmeye engel olur, konuluunun aslnda helal da olsa o fiil haram klnr. Ayn ekilde kendisinden bir zarar ortaya ktndan dolay konulmayan hususa meru olmayan isminin verilip sonra da o hali zere terk edildiinde, o fiildeki zararn giderilmeye allmas, ona denk ya da ondan daha fazla bir zarara yol aabilir. Dolaysyla ona meru olmadnn sylenmesi doru olmaz. Bylece konuluunun aslnda haram olsa da o fiil helal olur.

Bu fiillerin neticeleri kaidesini u delil ile delillendiriyorlar:

1-Teklifler/sorumluluklar, kullarn maslahatlar iin konulmutur. Kullarn dnyevi maslahatlar ise, kullarn amellerine ait neticelerdir. nk kullarn amellerine dikkatle baktnda grrsn ki, onlar maslahatlarn neticelerinin balangcdrlar. Zira onlar eriat Koyucuya ait maksatlar olan sonularn sebepleridirler. Sonular, sebeplerin neticeleridir. Sebeplerin aknda onlara itibar edilmesi, talep edilendir. Bu da neticelere bakmak demektir. Dolaysyla mtehit iin sebeplerin neticeleri olan sonulara itibar etmek, kanlmazdr.

2-Fiillerin neticeleri eriata gre ya muteberdirler ya da muteber deildirler. Eer itibar edilmilerse, o talep edilendir, itibar edilmemilerse, belki de fiillerin maksatlarna ters den sonular vardr. Bu ise doru deildir. nk teklifler sadece kullarn maslahatlar iindir. Kendisi ile denk olan ya da fazla olan bir zararn vukuu bulmas imknna mutlak olarak bal klan bir maslahat yoktur. Ayrca bu, bizim meru bir fiilden maslahat beklememize, yasak bir fiilden de zarar endiesi duymamza yol ayor ki bu eriatn konuluuna terstir.

3-er deliller ve istikra/tme varm yntemi ile incelemek, neticelerin, meruluun aslnda muteber olduuna dellet etmektedirler.

Allahu Telnn u szleri gibi: يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ    Ey insanlar! Sizi ve sizden ncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz. Umulur ki, bylece korunursunuz.[1] كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ Oru, sizden nce gelip gemi mmetlere farz klnd gibi size de farz klnd. Umulur ki muttaki olursunuz.[2] وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ Mallarnz aranzda haksz sebeplerle yemeyin. Kendiniz bilerek, insanlarn mallarndan bir ksmn haram yollardan yemeniz iin o mallar yneticilere vermeyin.[3] وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ   Allahtan bakasna tapanlara svmeyin, sonra onlar da bilmeyerek Allaha sverler[4] كُتِبَ عَلَيْكُمْ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ   Hounuza gitmedii halde sava size farz klnd. Sizin iin daha hayrl olduu halde bir eyi sevmemeniz mmkndr. Sizin iin daha kt olduu halde bir eyi sevmeniz de mmkndr.[5] وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاأُوْلِي الألْبَابِ      Ey akl sahipleri, ksasta sizin iin hayat vardr.[6]

Mnafkl ortaya kanlarn ldrlmesi ile ilgili olarak Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem buna dikkati ekti, yle dedi: دعه لا  يَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ مُحَمَّدًا يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ Brak onu. nsanlar, Muhammed ashabn ldryor, demesinler.[7] لَوْلا حَدَاثَةُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَنَقَضْتُ الْبَيْتَ ثُمَّ لَبَنَيْتُهُ عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ  Eer kavmin yeniden kfre girmeselerdi, o evi brahimin temelleri zerine bina ederdim.[8]

Mescide bevleden bir bedevi ile ilgili hadiste Nebi SallAllahu Aleyhi VeSSellem bevletmesini tamamlayasya kadar ona dokunulmamasn emretti. yle dedi: لا تُزْرِمُوهُ  Onu azarlamayn.[9] Yani onu engellemeyin, demektir.

Ayrca kesintiye uramas korkusundan dolay, ibadette arya gitmeyi yasaklayan hadis. v.b.

Btn bu delillerde, amelin aslnda meru olmas fakat bir zarar neticesini dourduundan dolay yasaklanyor olmas manas vardr. Ya da amelin aslnda yasaklanm olmas fakat onda maslahat olduundan dolay yasan terk ediliyor olmas manas vardr.

Bu delile binaen fiillerin neticeleri kaidesini savundular. Sonra bu kaideye; setti zeri/ktln vesilelerini engellemek kaidesini bina ettiler. Ayn ekilde sknty kaldrma kaidesini ona bina ettiler. Bu, aslnda meru olmayan amele, konulmasyla rfk/dostluk neticesi dourmasndan dolay izin verilmesidir. Dnme/hileler kaidesini de ona bina ettiler. O da caiz oluu ak olan ameli, bir er hkm iptali iin ne geirilmesi, zahirde onu baka bir hkme deitirmektir. Mesalihi mrsele kaidesini de ona bina ettiler. O da bir cz maslahat kll delile karlk olarak almaktr.

1-Setti zeri kaidesine gelince: Bunu savunanlar, bunun zerine birok hkm bina etmektedirler. Bu kaideye binaen haram helal, helali haram klyorlar. Bu kaidenin onlara gre gerei; o, onlarn nazarnda maslahat olan bir hususa ulamaktr. Zira, bir zarara yol aan her maslahat helal oluuyla ilgili nss gelse de, haram klnr. Kendisinden daha iddetli bir zarara yol aan her zarar, haram oluu ile ilgili nss gelse de helal klnr. Diyorlar ki; Bir mal nce vadeli olarak on liraya satmak, topluma maslahat sebep olmas ynnden caiz olduu aktr. Bu al-veriin neticesi, taksitle on liraya satlann pein be liraya satmaya,  -satcnn mteriden maln pein olarak be liraya almasndan dolay-, yol atnda bu fiilin neticesi, maln sahibini o mal satn alan kimseden be liraya pein alp on liraya vadeli satmaya gtrr. Bu amelde bir anlam olamayan al-veri geersizdir. nk al-veriin uruna konulduu maslahatlardan bir ey yoktur. Bundan dolay bu caiz al-veri, netice dourduu hususa bakarak haram olur. Fakat ona ait kast, belirgindir ve insanlarn arasnda adet gerei olmaktadr dediler.

eriat, kadnn yzn avret mahallinden saymayarak, ak olmasn caiz kld. Bunun delili de Allahu Telnn u szdr:            وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلا مَا ظَهَرَ مِنْهَا     Grnen ksmlar mstesna olmak zere ziynetlerini tehir etmesinler.[10]    

Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellem de diyor ki:    إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَحِيضَ لَمْ تَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إلا هَذَا وَهَذَا وَأَشَارَ إِلَى وَجْهِهِ وكفيه      Kz ocuu haiz grdnde, ondan (yz ve bileklerine iaret ederek) bunlardan baka bir eyin grlmesi doru olmaz.[11] Byle olduu halde; onlar dediler ki; Kadnn yznn grlmesi, fitne korkusunu dourur. Bylece fitne korkusu, yzn grlmesinin dourduu neticedir. Dolaysyla her ne kadar er deliller helal klsa da, yzn grlmesi haramdr. Bu setti zeri babndandr.

te bylece bir zarara yol aan her maslahat haram klnr ve terk edilmesi kendisinden daha byk zarara yol aan her zarar da helal klnr.

2-Skntnn kaldrlmas kaidesine gelince: Bu demektir ki; terk edilmesi insanlara sknt douran meru olmayan bir amel olduunda, o amele izin verilir. nk onun konulmas dostluu dourur. Buna delil de Allahu Telnn u szleridir:  يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمْ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمْ الْعُسْرَ    Allah size kolaylk ister, zorluk istemez.[12] وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ    Din hususunda zerinize hibir zorluk yklemedi.[13]

Rasul SallAllahu Aleyhi VeSSellem de yle dedi: بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ ولكنني    Fakat ben msamahakr hak din ile gnderildim.[14]

Btn bunlar, eriatn ar skntya kar ktn gsterir. Bunun iin fiile Allahn indirdii hkm ile deil de sknt dourmayan hkm verilir.

3- Hileler kaidesine gelince: Onun gerei udur: Caiz oluu ak belli olan bir ameli, bir er hkm iptal etmek iin iler srp onu grnrde baka bir hkme dntrmektir. Zekttan kamak iin maln zerinden bir yl gemeden, mal hibe eden gibi. Zira hibe aslnda caizdir. Fakat zekt engelliyor olmas, zarara yol amaktadr. Onun iin bu durumda hibe etmek yasaktr. Zira zerine zekt farz olan kii aka caiz olan hibe etme iini, zektn vacib oluu olan bir er hkm iptal etmek iin ileri srd ve onu baka bir hkme dntrd. O hkm de zektn vacib olmamasdr.

Bunlar fiillerin neticeleri kaidesinin ve buna bina edilen kaidelerin zetidir. Bu kaideye bakan kimse, onun bir ynden sahih, ynden batl olduunu grr. Bu kaideye bina edilen kaideler ise, toptan ve tafsili olarak batldrlar.

Bu kaidelerin bir tek ynden sahih olmasna gelince; o udur: Onun hakknda ileri srlen baz nsslar harama vesile haram klnmtr kaidesine dellet etmektedirler. Bu Allahu Telnn u sznn kendisine dellet ettii husustan dolaydr:   وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ  Allahtan bakasna tapanlara svmeyin, sonra onlar da bilmeyerek Allaha sverler.[15]  Bylece Allah, caiz bir fiil olduu halde putlara svmeyi, Allaha svmeye sebep olduundan dolay haram kld. Dolaysyla bu ayet, haram bir neticeye kesin olarak gtren sebebin haram klnmasna dellet etmektedir. Ancak bu, putlara svmek hkm, dourduu neticenin hkmn ki o Allaha svmenin hkmdr- kesin olarak o neticeyi dourduu iin almtr. O, o hkme ait kesin olarak sonucun kt sebeptir. Dolaysyla vakas, neticenin zannedilmesi deil, sebepten dolay kesin olmasdr. Zira bu vakaya dellet hakknda Kitaptan ak bir er nss gemitir. Dolaysyla fiillerin neticelerinde sadece bu eit caiz olmaktadr. O da, ayetin dellet ettii gibi sebebin kesin olarak neticeyi douruyor olmas ile hakknda sebebiyet gerekletiinde caiz sebebin, yasaklanan neticenin hkmn almasdr. Bunun dndakilerin ise deil.

Fiillerin neticelerinden dierlerinin batl olu ynne gelince: Bu ynde belirgindir. Onlar da, ispatlar iin ileri srlen delillerin ynleridir:

Birinci yn: Maslahatlarn salanmas ve zararlarn engellenmesi, er hkmler iin bir illet ve delil deildir. Ayn ekilde bir btn olarak slm eriatna da illet deildir. Zira eriatn, maslahatlarn salanmas ve zararlarn engellenmesi iin gelmi olduuna dair delil olarak ileri drdkleri nss, onun, eriatn tafsili hkmleri iin deil de eriatn btnl iin olduunu aka ortaya koyan bir nsstr ve o da eriatn hikmetidir, yani eriattan dolay hsl olmas istenilen neticedir, eriatn konulmas iin illet deil. Zira Allahu Tel yle diyor:   وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ    Biz seni ancak lemlere rahmet olarak gnderdik.[16]      Bu sz, Rasuln rahmet olmasnn sadece risaletle yani eriatla ilgili olduu, tafsili hkmlerle ilgili olmad hususunda gayet aktr. Zira nss, bakasna deil sadece buna dellet ediyor.  وما أرسلناك  seni gnderdik demek, risaleti gnderdik demektir. Buna onun rahmet olmasnn, eriat tatbik edilmesinin neticesi olduu, eriatn konulmasna iten sebep olmad gayet aktr. Yani onda, onun rahmet olmasnn, eriatn konulmasnn hikmeti olduu, illeti olmad gayet aktr. Zira bu Allahu Telnn u szleri gibidir:   وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ  Allah bunu, sadece mjde olsun ve onunla kalbiniz yatsn diye yapmtr.[17] وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ     Bu Kitab da sana, her ey iin bir aklama, mmimler iin hidayet, rahmet ve mjde olarak indirdik.[18]

Dolaysyla ayet illetlendirme ifade etmiyor, sadece gaye ifade ediyor. Onun iin maslahatlarn salanmas ve zararlarn engellenmesinin, tafsili hkmlerden her er hkm iin illet olmasna ve hatta bir btn olarak slm eriatnn konulmasna illet olmasna dair herhangi bir yn yoktur. nk onlar eriatn hikmetidirler, eriatn konulmasnn illeti deil.

Ayrca tafsili hkmlerin delilleri, ya Kitap ve Snnetten ayet ve Hadis eklinde nss olarak gelmilerdir, ya Kitap ve Snnetten nsslar bir takm manalar getirip onlar, hkme dellet eden almet ve hkmn konulmasna sevk eden, er illet yapmlardr. eriat bu illeti, kast edilen manann bizzat kendisi yapmtr, maslahatn salanmas ya da zararn giderilmesini deil. Zira Rasul kurbanlarn etlerinin saklanmasn muhta gezginler iin nehyetmiti, maslahat iin deil. Zira illet muhta gezginlerdir, maslahat deil. Allahu Tel maln ensardan kiilere deil de muhacirlere verilmesinin illetini, maln sadece zenginler arasnda devlet olmamas iin yapmtr. Dolaysyla illet, maln zenginler arasnda dolamasdr, maslahat deil. Bylece maslahat kll olarak da cz olarak da tafsili hkme delil yapmak, Kitaptan ya da Snnetten nsslarda geen er illetlere ters dmektedir ve illetlendirmenin vakasna ters dmektedir. Buna binaen maslahata itibar edilmesinin tafsili hkmlere esas olmas ve tafsili hkmlerin bu maslahata gre uygulanr olmas caiz olmaz. Bylelikle er hkm, onu geersiz klan baka bir delil gelmedike, delilin kendisine dellet ettii hususa gre kalr ya da er illet ile birlikte dner.

kinci yn: Fiilin neticeleri sadece ya nssla ya da nss ile sabit bir hkmn hitabna gtryor olularyla kendilerine delil dellet ettiinde itibar edilirler. O zaman fiilin neticesine nsstan dolay ya da nssla sabit hkmden dolay itibar edilmi olur, akln uygun grp hkm iin illet ve nss iin ilga eden yapt maslahattan dolay deil.

- Mesela; putlara svmenin caiz olmayn eriat onlara svmenin Allaha svme neticesini dourmasndan dolay koymutur. Fiilin neticesine nss dellet etmitir. Dolaysyla nssn delaletine itibar edildi, akln onun zararl olduunu sylemesine deil.

- Mesela; halife aleyhinde mezalim kadsna dava aldnda halifenin mezalim kadsn azletmesinin caiz olmayn, Allahn mezalim kadsna verdii halifeyi azletme hakkn iptal etme neticesini dourmasndan dolay eriat koymutur. Dolaysyla fiilin dourduu neticeye nss ile sabit hkmn hitab dellet etmitir. O fiilin neticesine onun iin itibar edildi, akln onun zararl olduunu sylemesinden dolay deil.

Fiilin dourduu neticeye bir nss dellet etmediinde ya da onun nssn kendisine dellet ettii bir hkm iptal eden olmadnda ona kesinlikle itibar edilmez. Dolaysyla fiillerin neticelerine, onlara itibar edilmezse o fiillerin maksatlarna zt neticeleri olmas ihtimalinden dolay itibar edilmesinin eriata gre hibir nemi yoktur. Onun itibar edilmesini caiz klan eriattan bir pheli delil dahi yoktur. O eriattan uzak bir ekilde hatta olaylar iin yasamadan uzak bir ekilde mantk nermelerle yaln akldan kaynaklanan dpedz tahakkmdr.

nc yn: Fiillerin neticelerine delil olarak ileri srlen ayet ve hadislerde, uruna ileri srldkleri neticeye itibar etmenin bu neticeye gtren husus hakknda etkili olduuna dair bir dellet yoktur.

- Nitekim Allahu Tel yle diyor: يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ    Ey insanlar! Sizi ve sizden ncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz. Umulur ki, bylece korunursunuz.[19] كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ     Oru, sizden nce gelip gemi mmetlere farz klnd gibi size de farz klnd. Umulur ki muttaki olursunuz.[20]

Bu ayetler, netice hakknda herhangi bir dellet iermemektedir. Bilakis iki ayetteki,  لعلكم تتقون  umulur ki korunursunuz sz, kulluun ve orucun hikmetine dellet etmektedir. O da takvaya ulamaktr. badet ve orula takva hsl olabilir de olmayabilir de. nk hikmet bu hususta o eyin netice olarak kmasdr. Bu ise, Allahu Telnn u sznn benzeridir:  إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَى عَنْ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ  Muhakkak ki namaz, hayszlktan ve ktlkten alkoyar.[21]

Dolaysyla bu iki ayetle bu hususta delil getirmenin bir anlam yoktur ve bu iki ayette neticelere de yer yoktur.

- Allahu Telnn u szne gelince; وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ    Mallarnz aranzda haksz sebeplerle yemeyin. Kendiniz bilerek, insanlarn mallarndan bir ksmn haram yollardan yemeniz iin o mallar yneticilere vermeyin.[22]

Bu sz, insanlarn mallarnn idaresini, haksz sebeplerle, yalanc ahitlikle, yalan yeminle, tahakkmle insanlarn mallarndan bir miktar yemeleri iin braklmasn yasaklyor. Bylece bu, batl ile hkm vermeyi nehyetmektedir. Bu ayette neticelere yer yoktur ve bununla bu hususta delil getirmenin bir anlam yoktur.

- Allahu Telnn u sz ise; كُتِبَ عَلَيْكُمْ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ   Hounuza gitmedii halde sava size farz klnd. Sizin iin daha hayrl olduu halde bir eyi sevmemeniz mmkndr. Sizin iin daha kt olduu halde bir eyi sevmeniz de mmkndr.[23]

Bu ayette neticesinden dolay bir eyin yasaklanmas ya da emredilmesi yoktur. Bu sadece, holanmadklar bir hususta kendileri iin bazen hayrn olduunu onlara aklamadr. Bunu onlar bilmezler. Zira ayetin sonunda yle denilmektedir:   وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ Allah bilir siz bilmezsiniz.[24]

- Ayet;   وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاأُوْلِي الألْبَابِ    Ey akl sahipleri, ksasta sizin iin hayr vardr.[25]

Hadis;   يَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ مُحَمَّدًا يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ  دعه لا Brak onu. nsanlar, Muhammed ashabn ldryor, demesinler.[26]

Hadis;  لَوْلا حَدَاثَةُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَنَقَضْتُ الْبَيْتَ ثُمَّ لَبَنَيْتُهُ عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ       Eer kavmin yeniden kfre girmeselerdi, o evi brahimin temelleri zerine bina ederdim.[27]

Bunlar hkmn illeti iin aklamadr, netice hakknda delil deildir. Putlara svmenin yasaklanmasnda aa kt gibi, her ne kadar bunlarda neticeler aa ksa da, bu neticeler er hkm deildirler. Onlarda sadece sevk edene itibar edilir, neticeye itibar edilmez. nk hkmnn alnmas ondan kaynaklanmamaktadr. Ortada illetlendirmeye dellet eden birok nss vardr. Bunlar illet ve kyas babna dhil olurlar, neticelere deil.

- Mescide ieyen bedevi ile ilgili hadise gelince: Onda, cahil bedeviye yaptndan dolay yumuak davranlmtr ve cehaletinden dolay mzur karlanmtr. O hadiste herhangi bir netice yoktur.

 

فإن النتبت لا أرضا قطع ولا ظهرا أبقى   Mnbit/verimli arazi, yolu kesilen bir toprak ya da bakm yaplan bir yama deildir.[28] Bu hadis de, onda hsl olan vakasnn beyandr. O, neticenin hkmn almak deildir.

te byle btn delillerde, onlarn syledikleri u husus yoktur: Aslnda meru olan bir amel bir zarar dourmasndan dolay nehyedilir ve aslnda yasaklanm olan bir amelin daha byk bir zararn telafisi iin yasa terk edilir. Bu husus o delillerde yoktur. Bylelikle onlarn ayetlerle delil getirmelerinin geersizlii aa kmaktadr. Dolaysyla Harama vesile haramdr kaidesi dnda neticeler konusu dmektedir. Fiillerin neticelerine itibar edilmesi kaidesi geersiz olduunda, ondan kaynaklanan btn kaideler de geersiz olmu olur.

Ayrca ortada setti zeri kaidesinin geersizliine, zerine bina olduu hususun geersiz olmas ile geersiz olmas meselesinden baka, ayrntl bir ekilde dellet eden husus vardr, o da udur: Nss bir fiili helal klarak geldiinde ve akl da o fiilin neticesi zarar dediinde, nss getii zaman akln dediinin bir kymeti yoktur. Ayn ekilde nss bir fiili haram klarak geldiinde, akl da gelip o fiilin neticesinde maslahat vardr dediinde, nss getii zaman akln sylediinin bir kymeti yoktur. nk eriat Koyucu Allahtr. Nss ise, Allahtan vahiydir. Akl ise sadece nss anlar, kendi katndan hkm koymaz. zellikle nssa muhalif olduunda, akln dedii ilga edilir, nssn getirdii kalr. Bylelikle setti zeri kaidesi esasndan batl olur. nk bu kaide; akln hkmn nssn belirledii fiilin neticesini kendi hkm ile eliir grdnde, nss ilga edilir, akln uygun grd hkm kalr prensibi zerine kuruludur. Bu prensip ise phesiz batldr.

Bu kaideye getirdikleri rneklerin de fasid olular aktr. Zira maln vadeli olarak on liraya satlmas caizdir. Mterinin de onu satcsna pein olarak be liraya satmas da caizdir. ki satcnn bir satta birlemesinde zarar yoktur. Yeter ki birinci sat szlemesi tamamlanm olsun. kinci sat szlemesi de birincisinden kopuk olarak tamamlanm olsun ve onlardan her birisi dierinden baka bir al-veri olsun.

-Ayn ekilde, kadnn yz, nssn delaletine gre avret mahallinden deildir. Fitne korkusu vehmi akldan ya da ahlakszlk gibi belirli bir kadnn vakasndan kaynaklanmaktadr. Bizzat kadn vasfyla kadnn yznn grlmesinden kesin olarak fitne korkusunun ktna dellet eden ne nsstan ne de vakadan bir delil vardr. Dolaysyla bunun nss ilga eden saylmamasna ilaveten onun varlna kesin olarak itibar edilmez.

Setti zeri ile ilgili rneklerin hepsi ite byledir. Setti zeri babndan olduu phesinde bulunulan harama vesile haramdr kaidesini istisna ettiimizde, setti zeri kaidesinin btn delilleri ve rnekleri batldr, eriatla elimektedir.

Ayn ekilde zorluu kaldrma kaidesi de esasnda batldr. Zira Allahu Tel yle dedi:  يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمْ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمْ الْعُسْرَ Allah size kolaylk ister, zorluk istemez.[29]   Allahu Telnn bu sz, u sznden sonra gelmitir:   فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ   Sizden her kim hasta ya da yolcu olursa, o gnler saysnca baka gnlerde oru tutsun.[30]   Bu, eriat Koyucunun, hasta ve yolcu iken oru tutmamay Mslmanlara mubah kld ruhsatlara delildir. Btn er ruhsatlar byledir. Dolaysyla bu ayet, er ruhsat konusuna hastr. Bu konu ise, hakknda bir delilin geldii konudur.

- Allahu Telnn u szne gelince:    وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ Din hususunda zerinize hibir zorluk yklemedi.[31]    Bu da Allahu Telnn u sznden sonra gelmitir:    يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (77) وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ             Ey iman edenler! Rku edin, secde edin, Rabbinize ibadet edin. Hayr ileyin ki, kurtulua eresiniz. Allah urunda hakkn vererek cihad edin. O sizi seti.[32]   Bylece bask olan sknt; ibadetten, hayr ilemekten ve Allahn rzas uruna alp abalamaktan emrolunmu olduklar hususta onlardan kaldrlm olmaktadr. Zira sizi ey mminler, dini ve nusreti iin seen Odur, o, size tahamml edemeyeceinizden fazla bir sknt yklemedi. Dolaysyla bu, Allahu Telnn u sz gibidir:  يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا Allah her ahsa ancak gcnn yettiini ykledi.[33]   Bylece dini, tahamml edemedikleri sululara tevbe kapsn ak brakt. Dinin iini kolaylatran ruhsatlar ve kefaretleri dine koydu.

- Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellemin u szne gelince;  ولكنني بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ    Fakat ben msamahakar hak din ile gnderildim.[34]    Bundan kast olunan udur: Rasul dosdoru hak eriatla geldi. O eriat, kullarn maslahatlar iindir, kullara sknt vermeyi kast etmek iin deildir. Zira o, cmert, msamahakr bir eriattr. Bylece msamahakr hak din ile ancak msamaha/hogr, eriatn delillerine gre onun esaslar zere cereyan eden hususla kaytl olarak geldi, heva ve hevesin isteklerine ve akln meyline gre deil.

Ayet ve Hadislerin manas ite byledir. Onlarda haramlara msamahaya ve neticelere dair bir dellet yoktur. Ayrca sknt kaidesini savunanlarn anladklar hususun alnmas, tekliflerin toptan drlmesini gerekli klmaya gtrr. Zira tekliflerin tamam ar skntlardr. Onun iin klfet ve skntdan dolay teklif denilmitir. Teklifle birlikte sknt olduunda, bu alametlere gre onun kaldrlmas gerekir. Bu da teklifin dmesini gerektirir. eriatta sabit olan skntl tekliflerin drlmesi, eriatn asl ile eliir. Zira bu delillerin sknty kaldrma kaidesi anlayna gre alnmas, eriata ters der. Onun iin bu kaidenin alnmas caiz olmaz. Bilakis, her tafsilatta ve onlarn yeni kan olaylar ve sorunlara uygulanmasnda eriatn getirmi olduu tafsili delillerin snrnda, onlarda zorluk veya kolaylk olup olmadna bakmakszn durmak kanlmazdr. zellikle Rasulullah SallAllahu Aleyhi VeSSellem yle dedikten sonra:  حُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ وَحُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ Cehennemi ehvetler evrelemitir. Cenneti ise skntlar/glkler evrelemitir.[35]

Sknty kaldrma kaidesinin fasid oluu gibi, baz eyhler ve sonraki dnemlerde gelen limlere gre zaruretler yasaklar mubah klar kaidesinin fasid olua da aa kmaktadr. Zira bazlar ounlukla zaruretler yasaklar mubah klar kaidesine binaen delil getirerek kendilerine zaruret olduu bahanesiyle bir takm haram eyleri mubah gryorlar.

Bunun fasid oluu u ekildedir: zaruretler ancak eriat tarafndan bildirilen zaruretlerdir. Onlarda seeneksiz zorunluluktur. Bu ise, kendisinde yok olmak yani lm korkusu bulunan zorunluluktur. u ayette getii gibi:  فَمَنْ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ Ancak kim bunlardan yemek zorunda kalrsa haddi amakszn yerse ona gnah yoktur.[36]  Yasaklar mubah klan zaruretler ite bunlardr. Bunlar, haklarnda er bir nssn getii ya da bizzat kendilerine veya cinslerine belirli bir dellet eklinde er bir nssn dellet ettii zaruretlerdir. Fakat akln mubah kld zaruretler ise, haram olan mubah klan zaruretlerden saylmazlar.

Fiillerin neticeleri kaidesine binaen hilelerin iptal edilmesi meselesine gelince; bu ynden dolay onlarn bir anlam yoktur. Zira hile eer, haram helal klyor ise, hile olarak yaplm ise caiz olmaz. Bu, fiil ya da szlemede hileye dellet ederek yaplan amel hakknda sz konusudur. Eer fiilde ya da szlemede bir ynde belirli bir dellet olmazsa, ondan hile kast edilse de o hile saylmaz. nk akidler delaletleriyle itibar edilirler, sahiplerinin niyeti ile deil. Maln zerinden tam bir yl gemeden hibe edilmesi, onun harcanmas gibidir, ondan belirli bir borcun denmesi gibidir, onunla ticaret mallar satn almas gibidir, bir fark yoktur. Zira bu tasarruflardan bir tasarruftur. Dolaysyla onda hileye dair belirli bir dellet yoktur. Ancak bir dinar deerinde olmayan bir saati bin dinara satp sonra da onu ona hibe etmesi ve ona saatin fiyat ile bir ek yazmas ileminde olduu gibi, kendisinde hileye delaletin olduunda o amel batl olur. nk onda batl oluuna dellet eden husus vardr. v.b.

Dolaysyla fiillerin neticeleri kaidesine binaen hilelerin iptal edilmesi doru deildir. nk o ya niyetle alnr ki bunun szlemelerde bir nemi yoktur ya da hkmn iptal edilmesinde akl hkim klmaktr, bu ise caiz deildir.

Btn bunlardan fiillerin neticeleri kaidesinin batl oluu ve ona bina edilen btn kaidelerin batl oluu aa kmaktadr. Bylelikle bu kaidenin delil getirme esaslarndan ve er delillerden olmad aa kmaktadr.


[1] Bakara: 21

[2] Bakara: 183

[3] Bakara: 188

[4] Enam: 108

[5] Bakara: 216

[6] Bakara: 179

[7] Buhari, K. Tefsrul Kurn, 4527

[8] Buhari

[9] Buhari, K. Edeb, 5566

[10] Nur: 31

[11] Ebu Davud

[12] Bakara: 185

[13] Hac: 78

[14] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. El-Ensr, 21260

[15] Enam: 108

[16] Enbiya: 107

[17] Enfal: 10

[18] Nahl: 89

[19] Bakara: 21

[20] Bakara: 183

[21] Ankebut: 45

[22] Bakara: 188

[23] Bakara: 216

[24] Bakara: 216

[25] Bakara: 179

[26] Buhari, K. Tefsrul Kurn, 4527

[27] Buhari

[28] Ahmed b.Hanbel, Beyhaki, Bezzr tahri ettiler.

[29] Bakara: 185

[30] Bakara: 184

[31] Hac: 78

[32] Hacc: 77-78

[33] Bakara: 286

[34] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. El-Ensr, 21260

[35] Ahmed b. Hanbel, B. Ms. El-Ensr, 7216

[36] Bakara: 173